المیزان جلد۱۴ بخش۴۳
و در کتاب عيون، از جمله مسائلى که حضرت رضا براى محمد بن سنان و پاسخش به سؤالات او از علل نوشت، يکى علت وجوب حج بوده، که امام نوشته است:
علت آن، رفتن به ميهمانى خداى عزوجل و طلب حوايج و بيرون شدن از همه گناهان است و براى اين است که از گناهان گذشته تائب شود و نسبت به آينده اش تجديد عمل کند. و نيز در حج، انسان موفق به بذل مال مى شود و تنش به زحمت مى افتد، و در مقابل اجر مى برد. آدمى را از شهوات و لذات باز مى دارد، و به وسيله عبادت به درگاه خداى عزوجل نزديک مى شود و آدمى را به خضوع و استکانت و اظهار ذلت در برابر آن درگاه وا مى دارد. حج دائما آدمى را دچار سرما و گرما و ايمنى و خوف مى کند و آدمى با اين حوادث خو مى گيرد.
و نتيجه آثارش اين است که اميد و ترس آدمى همه متوجه خدا مى شود.
نتيجه ديگرش اين که: قساوت را از قلب و خشونت را از نفس و نسيان را از دل مى زدايد و اميد و ترس از غير خدا را مى برد و حقوق خدايى را تجديد مى کند و نفس را از فساد جلو مى گيرد. منافع شرقيان را عايد غربيان و ساحليان را عايد خشکى نشينان که به حج آمده اند و حتى آن ها که نيامده اند، مى سازد. چون حج موسم آمد و شد تاجران و وارد کنندگان و فروشندگان و مشتريان و کاسبان و مسکينان است. در حج، حوائج محتاجانى که از اطراف و اماکن مى آيند و مى توانند بيايند بر آورده مى شود. اين ها همه منافعى است که حج براى بشر دارد.
مؤلف: قريب به اين مضمون، از فضل بن شاذان نيز، از آن جناب روايت شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۴
و در کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از ابى الصباح کنانى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير کلام خداى عزوجل که فرموده: «وَ يَذکُرُوا اسمَ اللّه فِى أيّامٍ مَعلُومَات» فرمود: يعنى ايام تشريق.
مؤلف: در اين معنا نيز روايات ديگرى از امام باقر و صادق «عليهما السلام» رسيده. البته در اين ميان، روايات ديگرى نيز هست که معارض با اين روايات است. مثل آن رواياتى که «أيّام مَعلُومات» را، دهۀ ذى الحجه دانسته، يا آن رواياتى که «أيّام مَعلُومات» را دهۀ ذى الحجّه و «أيّام معدودات» را، ايام تشريق دانسته، و آيه شريفه با آن روايتى که ايام مذکور را ايام تشريق دانسته، سازگارتر است.
و در کافى، به سند خود، از ابى الصباح کنانى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير جملۀ «ثُمَّ ليَقضُوا تَفَثَهُم: فرمود: منظور، سر تراشيدن و ازاله مو از بدن است.
و در فقيه، در روايات بزنطى، از حضرت رضا «عليه السلام» آمده که فرمود: «تَفَث»، ناخن گرفتن و چرک گرفتن از بدن و افکندن جامه احرام است.
و در تهذيب، به سند خود، از حماد ناب روايت آورده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از معناى جملۀ «وَليَطَّوَّفُوا بِالبَيتِ العَتِيق» پرسيدم. فرمود: منظور طواف نساء است.
مؤلف: در معناى اين سه روايت، روايات ديگرى از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» آمده است.
و در کافى، به سند خود، از ابان، از کسى که براى او حديث کرده، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب پرسيدم: چرا خداوند خانه کعبه را «بيت العتيق» ناميد؟
فرمود: براى اين که (هر خانه اى در دنيا در قيد ملک مالکى است) و خداوند، خانه را از قيد ملکيت انسان ها آزاد کرده، هيچ کس مالک آن نشده است.
و در تفسير قمى گفته: پدرم، از صفوان بن يحيى، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» برايم حديثى کرد و در ضمن آن از داستان غرق شدن قوم نوح گفت، و سپس فرمود: خانه کعبه از اين جهت «بيت عتيق» ناميده شده که از غرق شدن آزاد گرديده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۵
و در الدر المنثور است که بخارى در تاريخ خود و ترمذى - وى حديث را حسن دانسته - و ابن جرير و طبرانى و حاکم - وى آن را صحيح دانسته - و ابن مردويه و بيهقى - در کتاب دلائل - از عبداللّه بن زبير روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اگر خدا خانه کعبه را بيت العتيق ناميده، بدين جهت است که خداوند آن را از شرّ جبابره دنيا آزاد کرده، و تاکنون هيچ جبارى بر آن غلبه نکرده است.
مؤلف: تاريخ به هيچ وجه اين روايت را تصديق نمى کند. براى اين که يکى از جبابره که اين خانه را خراب کرد، خود همين عبداللّه زبير و ديگرى حصين بن نمير، به دستور يزيد و يکى ديگر حجّاج بن يوسف، به امر عبدالملک مروان و يکى قوم قرامطه بودند. و ممکن است مراد آن حضرت، تاريخ گذشته اين خانه باشد. و اما روايت سابق بر اين روايت که ثابت نشده است.
باز در همان کتاب آمده که سفيان بن عيينه و طبرانى و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - و بيهقى - در کتاب سنن خود - از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: حجر اسماعيل، جزء خانه است، براى اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از پشت ديوار حجر طواف مى کرد. و حجر را داخل طواف مى ساخت. خداى تعالى هم فرموده: «وَليَطَّوَّفُوا بِالبَيتِ العَتِيق».
مؤلف: در اين معنا، روايات ديگرى از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» آمده.
باز در همان کتاب است که ابن ابى شيبه و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - از جبير بن مطعم روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: اى بنى عبد مناف! زنهار که احدى را از طواف اين خانه و نماز در آن ممانعت مکنيد، هر وقت که باشد، چه شب و چه روز.
و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الأوثَان» گفته: اصحاب ما اماميه روايت کرده اند که بازى شطرنج و نرد و ساير انواع قمار، از اين رجس است. و در ذيل «وَ اجتَنِبُوا قَولَ الزُّور» گفته: اصحاب ما روايت کرده اند که غنا و ساير سخنان لهو از مصاديق قول زور است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۶
و در همان تفسير آمده که ايمن بن خزيم، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که روزى ما را مخاطب قرار داد و فرمود: اى مردم! خداوند شهادت به ناحق را، هم لنگۀ شرک به خود حساب کرده و فرموده: «فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الأوثَان وَ اجتَنِبُوا قَولَ الزُّور».
مؤلف: ذيل اين روايت در الدر المنثور، از احمد، ترمذى، ابن جرير، ابن منذر و ابن مردويه، از ايمن روايت شده است.
و در کافى، به سند خود، از ابى الصباح کنانى، از ابى عبداللّه «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «وَ لَکُم فِيهَا مَنَافِعُ إلَى أجَلٍ مُسَمّى» فرمود: يعنى مادام که قربانى نشده، اگر در راه خسته شد، مى تواند سوارش شود. البته نه اين که خسته اش کند و اگر تشنه شد، مى تواند از شيرش بدوشد، البته به شرطى که همه آن را ندوشد.
و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: حاج مى تواند سوار شتر خود شود، اما به طور شايسته.
مؤلف: نظير اين روايت را، از جابر، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيز آورده.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «فَلَهُ أسلِمُوا وَ بَشِّرِ المُخبِتِين» فرموده: يعنى عبادت کنندگان.
و در کتاب کافى، به سند خود، از عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «وَ اذکُرُوا اسمَ اللّه عَلَيهَا صَوَّاف» فرمود: اين آن هنگامى است که شتر براى نحر، مى ايستد که دست و پايش در يک صف قرار گرفته، دست هايش از پا تا زانو بسته شده. و جملۀ «فَإذَا وَجَبَت جُنُوبُهَا»، مربوط به آن هنگامى است که به زمين مى افتد.
و در همان کتاب، به سند خود، از عبدالرحمان بن ابى عبداللّه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير جملۀ «فَإذَا وَجَبَت جُنُوبُهَا» فرمود: يعنى وقتى به زمين افتاد از آن بخوريد، و به «قانع»، يعنى کسى که هر چيزى به او بدهى، راضى مى شود و ناراحت نمى گردد و قهر نمى کند، و به «مُعتَر»، يعنى کسى که از کنار تو عبور مى کند بلکه تعارفش کنى، بخوران.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۷
و در معانى الاخبار، به سند خود، از سيف تمار روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: سعيد بن عبدالملک به حج آمد و پدرم را بديد، پس گفت: من شترى سوق داده ام (با خود براى قربانى آورده ام)، حال چه کنم؟
فرمود: يک ثلث آن را براى خوردن خانواده ات بده، و ثلث ديگر را به قانع بخوران، و ثلث سوم را به مسکين بده. پرسيدم: مسکين يعنى سائل؟ فرمود: بله، و «قانع»، آن کسى است که هر چيز برايش بفرستى، هرچند يک تکه گوشت باشد، قناعت مى کند، و «معتّر»، آن کسى است که به طمع گوشت از کنار تو مى گذرد، ولى سؤال نمى کند.
مؤلف: در همه مضامينى که در اين روايات گذشت، روايات بسيار ديگرى هست که آنچه ما نقل کرديم، مختصرى از آن ها بود.
و در کتاب جوامع الجامع، در تفسير جملۀ «لَن يَنَالَ اللّهُ لُحُومُهَا وَ لَا دِمَاؤُهَا» مى گويد: و روايت شده که مردم جاهليت را رسم بر اين بود که وقتى شتر را نحر مى کردند، خون آن را به ديوار کعبه مى ماليدند. پس وقتى مسلمانان به حج رفتند، مى خواستند همين رسم جاهليت را انجام دهند، اين آيه نازل شد.
مؤلف: در معناى اين روايت، در الدر المنثور، حديثى از ابن منذر و ابن مردويه، از ابن عباس آمده است.
و در تفسير قمى، بعد از جملۀ «لِتُکَبِّرُوا اللّهَ عَلَى مَا هَدَيکُم» گفته: تکبير در ايام تشريق در منى به دنبال پانزده نماز و در شهرها به دنبال ده نماز گفته مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۸
آيات ۳۸ - ۵۷ سوره حج
إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ(۳۸)
أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصرِهِمْ لَقَدِيرٌ(۳۹)
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِم بِغَيرِ حَقٍ إِلّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاس بَعْضُهُم بِبَعْضٍ لهَُّدِّمَت صوَامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صلَوَاتٌ وَ مَساجِدُ يُذْکرُ فِيهَا اسمُ اللَّهِ کثِيراً وَ لَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِىُّ عَزِيزٌ(۴۰)
الَّذِينَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فى الاَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَوةَ وَ آتَوُا الزَّکَوةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ وَ للَّهِ عَاقِبَةُ الاُمُورِ(۴۱)
وَ إِن يُکَذِّبُوک فَقَدْ کُذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ ثَمُودُ(۴۲)
وَ قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ(۴۳)
وَ أَصحَابُ مَدْيَنَ وَ کُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْکافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَيْفَ کَانَ نَکِيرِ(۴۴)
فَکَأَيِّن مِن قَرْيَةٍ أَهْلَکْنَاهَا وَ هِىَ ظالِمَةٌ فَهِىَ خَاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِهَا وَ بِئرٍ مُّعَطلَةٍ وَ قَصرٍ مَّشِيدٍ(۴۵)
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَتَکُونَ لهَُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بهَا أَوْ آذَانٌ يَسمَعُونَ بهَا فَإِنّهَا لا تَعْمَى الاَبْصارُ وَلَکِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتى فى الصُّدُورِ(۴۶)
وَ يَستَعْجِلُونَک بِالْعَذَابِ وَ لَن يُخْلِف اللَّهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ يَوْماً عِندَ رَبِّک کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ(۴۷)
وَ کَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لهََا وَ هِىَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَ إِلىَّ الْمَصِيرُ(۴۸)
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَکُمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ(۴۹)
فَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لهَُم مَّغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِيمٌ(۵۰)
وَ الَّذِينَ سَعَوْا فى آيَاتِنَا مُعَجِزِينَ أُولَئک أَصحَابُ الجَحِيمِ(۵۱)
وَ مَا أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک مِن رَسُولٍ وَ لا نَبىٍ إِلّا إِذَا تَمَنّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فى أُمْنِيَّتِهِ فَيَنسخُ اللَّهُ مَا يُلْقِى الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْکمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ(۵۲)
لِّيَجْعَلَ مَا يُلْقِى الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِّلَّذِينَ فى قُلُوبهِم مَّرَضٌ وَ الْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظّالِمِينَ لَفِى شِقَاقِ بَعِيدٍ(۵۳)
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّک فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِت لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۵۴)
وَ لا يَزَالُ الَّذِينَ کَفَرُوا فى مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ(۵۵)
الْمُلْکُ يَوْمَئذٍ لِّلَّهِ يحْکُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فى جَنَّاتِ النَّعِيمِ(۵۶)
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئک لَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ(۵۷)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳۹
«ترجمه آیات»
خدا از کسانى که ايمان آورده اند، دفاع مى کند که خدا، خيانتگران کفران پيشه را دوست ندارد. (۳۸)
کسانى که چون ستم ديده اند، کارزار مى کنند، اجازه دارند و خدا به نصرت دادنشان قادر است. (۳۹)
همان کسانى که از ديارشان بیرون شده اند، بدون سبب، جز آن که مى گفته اند: پروردگار ما، خداى يکتا است. اگر خدا بعضى از مردم را به بعض ديگر دفع نمى کرد، ديرها و کليساها و کنشت ها و مسجدها که نام خدا در آن بسيار ياد مى شود، ويران مى شد. خدا کسانى را که يارى او کنند، يارى مى کند که وى، توانا و نيرومند است. (۴۰)
همان کسانى که اگر در زمين استقرارشان دهيم، نماز به پا کنند و زکات دهند و به معروف وا دارند و از منکر باز دارند و سرانجام همه کارها با خدا است. (۴۱)
اگر تو را تکذيب مى کنند، پيش از آن ها نيز، قوم نوح و عاد و ثمود پيغمبران را تکذيب کردند. (۴۲)
با قوم ابراهيم و قوم لوط. (۴۳)
با اهل مدين. و موسى نيز تکذيب شد. به اين کافران مهلت دادم و بعد مؤاخذه شان کردم و تعرض من، چه بس شديد بود. (۴۴)
چه بسيار دهکده ها که ستمگر بودند و هلاکشان کرديم و اکنون با وجود بناها که دارد، از سکنه خالى است، و چه بسيار چاه هايى که معطل مانده و قصرها که با گچ ساخته شده و اهل آن هلاک شده اند. (۴۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۰
چرا در اين سرزمين ها سير نمى کنند، تا دل هايى داشته باشند که با آن بفهمند، يا گوش هايى که با آن بشوند. آرى، ديدگان کور نمى شود، بلکه دل هايى که در سينه ها است، کور مى شود. (۴۶)
به شتاب از تو عذاب مى خواهند، خدا از وعده خويش تخلف نکند، که نزد پروردگار تو، روزى چون هزار سال از سال هايى است که شما مى شماريد. (۴۷)
چه بسيار دهکده ها که مهلتشان دادم و ستمگر بودند، آنگاه مؤاخذه شان کردم و سرانجام به سوى او است. (۴۸)
بگو: اى مردم! حق اين است که من شما را بيم رسانى آشکارم. (۴۹)
بنابراين کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، مغفرت و روزى سخاوتمندانه دارند. (۵۰)
و کسانى که کوشىده اند از آيات ما گريزان باشند، اهل جهنم اند. (۵۱)
پيش از تو رسولى يا پيغمبرى نفرستاديم، مگر آن که وقتى کتاب ما را قرائت کرد، شيطان در قرائت وى مداخله کرد، خدا چيزى را که شيطان القاء کرده، باطل مى کند و سپس آيه هاى خويش استوار مى سازد که خدا، دانا و حکيم است. (۵۲)
تا آنچه را که شيطان القاء مى کند، براى کسانى که در دل هايشان مرضى هست و براى سنگدلان، مايه ابتلاء کند که ستمگران در خلافى بى نهايت اند. (۵۳)
و تا کسانى که دانش يافته اند، بدانند که قرآن حق و از ناحيه پروردگار توانا است و به آن بگروند و دل هايشان بدان آرام گيرد، که خدا راهبر مؤمنان به راه راست است. (۵۴)
و کسانى که کافرند، پيوسته از آن به شک اندرند، تا ناگهان رستاخيز سويشان بيايد، يا عذاب روز غم انگيز ايشان بيايد. (۵۵)
در آن روز، فرمانروايى خاص خدا است، ميانشان حکم مى کند. پس کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، در بهشت هاى پر نعمت اند. (۵۶)
و کسانى که کافرند و آيه هاى ما را تکذيب کرده اند، آنان عذابى خفت انگيز دارند. (۵۷)
«بیان آیات»
نخستين آيه نازله در باره جهاد و اذن قتال به مؤمنان
اين آيات، متضمن اذن مؤمنان به قتال با کفار است، و به طورى که گفته اند: اولين آيه اى است که درباره جهاد نازل شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۱
چون مسلمانان مدت ها بود از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درخواست اجازه مى کردند که با مشرکان قتال کنند، و حضرت به ايشان مى فرمود: من مأمور به قتال نشده ام، و در اين باب هيچ دستورى نرسيده. و تا در مکه بود، همه روزه عده اى از مسلمانان نزدش مى آمدند که يا کتک خورده بودند، و يا زخمى شده بودند و يا شکنجه ديده بودند، و در محضر آن جناب از وضع خود و ستم هايى که از مشرکان مکه و گردن کلفت هاى آنان مى ديدند، شکوه مى کردند.
حضرت هم ايشان را تسليت داده، امر به صبر و انتظار فرج مى کرد، تا آن که اين آيات نازل شد که در آن ها فرمود: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُون...»، ولى بعضى از مفسران گفته اند: اولين آيه اى که درباره اذن به جهاد نازل شد، آيه «وَ قَاتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَکُم» بوده.
بعضى ديگر گفته اند: آيه «إنَّ اللّهَ اشتَرَى مِنَ المُؤمِنِينَ أنفُسَهُم وَ أموَالَهُم» بوده است.
ولى اعتبار عقلى اقتضا مى کند که همين آيه سوره حج، اولين آن ها باشد. براى اين که صريحا کلمه «اجازه» در آن آمده، و علاوه در آن زمينه چينى شده و مردم را بر جهاد تهييج، و دل ها را تقويت، و با وعده نصرت به طور اشاره و تصريح آنان را ثابت قدم نموده، و رفتارى را که خدا با اقوام ستمگر گذشته نموده، يادآور شده است.
و همه اين ها از لوازم تشريع احکام مهم و بيان و ابلاغ براى اولين بار آن است. آن هم حکم جهاد که بناى آن بر اساس فداکارى و جانبازى است، و از دشوارترين احکام اجتماعى اسلام و مؤثرترين آن ها در حفظ اجتماع دينى است.
آرى، ابلاغ چنين حکمى براى اولين بار، بسيار احتياج دارد به زمينه چينى و بسط کلام و بيدار کردن افکار، همچنان که در همين آيات، اين روش به کار رفته است.
چون که اولا کلام را با اين نکته که خدا مولاى مؤمنان و مدافع ايشان است، افتتاح نموده، سپس به طور صريح اجازه قتال داده، و فرموده که: شما تاکنون مظلوم بوديد، و قتال تنها راه حفظ اجتماع صالح از ظلم ستمگران است، و در اين جمله ايشان را به وصف صلاحيت ستوده، و آنان را شايسته و قابل براى تشکيل يک مجتمع دينى که در آن اعمال صالح عملى مى شود، دانسته. آنگاه رفتار خداى را نسبت به اقوام ستمگر گذشته حکايت کرده، و وعده داده که به زودى انتقام ايشان را از ستمگران معاصرشان خواهد گرفت، همان طور که از گذشتگان گرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۲
توضيح آيات مربوط به جهاد و قتال
«إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ»:
کلمۀ «يُدَافِعُ» از «مدافعه» است و مبالغه در دفع را افاده مى کند. و کلمۀ «خَوّان»، اسم مبالغه از خيانت است، و همچنين کلمۀ «کَفُور» که مبالغه کفران نعمت است. و مراد از جملۀ «الَّذِينَ آمَنُوا» مؤمنان از امت است، هرچند که بر حسب مورد با مؤمنان آن روز اسلام منطبق است. چون آيات در مقام تشريع حکم جهاد است و حکم جهاد مختص به يک طايفه و اهل يک عصر نيست، و مورد، نمى تواند مخصص باشد.
و مراد از «کُلَّ خَوَّانٍ کَفُور»، مشرکان هستند. اگر آنان را بسيار خيانتکار و کفران پيشه خواند، بدين جهت است که خداوند امانت دين حق را بر آنان عرضه کرد، و در ميان آنان، اين دين را ظاهر ساخت، و آن را امانت و وديعه در نزد فطرت آنان سپرد تا در نتيجه حفظ و رعايت آن به سعادت دنيا و آخرت برسند، و آن را از طريق رسالت به ايشان شناسانيد، ولى ايشان به آن خيانت کردند، يعنى آن را انکار نمودند. خداوند ايشان را غرق در نعمت هاى ظاهرى و باطنى کرد. پس کفران کردند و شکرش را به وسيله عبادت به جا نياوردند.
در اين آيه، براى مطالب آيه بعد که اذن به قتال مى دهد، زمينه چينى شده، مى فرمايد: خدا از کسانى که ايمان آورده اند، دفاع مى کند، و شرّ مشرکان را از ايشان دفع مى دهد. چون که او ايشان را دوست مى دارد، و مشرکان را دوست نمى دارد. براى اين که مشرکان خيانت کردند. پس اگر او مؤمنان را دوست مى دارد، بدين جهت است که مؤمنان امانت را رعايت و نعمت خدا را شکر گزارند.
پس در حقيقت، خدا از دين خود (که امانت نزد مؤمنان است)، دفاع مى کند. و به همين جهت او، ولىّ و مولاى مؤمنان است که دشمنانشان را دفع کند، همچنان که خودش فرموده: «ذَلِکَ بِأنَّ اللّهَ مَولَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أنَّ الکَافِرِينَ لَا مَولَى لَهُم».
«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصرِهِمْ لَقَدِيرٌ»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از جملۀ «أُذِنَ»، فرمان به اذن باشد. نه اين که بخواهد از اذن سابق خبر دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۳
ديگر اين که از جملۀ «لِلَّذِينَ يُقَاتَلُون» بر مى آيد که مراد از اين اذن، اذن به قتال است، و به همين جهت نفرمود: «أُذِنَ لِلَّذِينَ آمَنُوا»، بلکه فرمود: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ». پس اين که تعبير را عوض کرد و فرمود: «لِلَّذِينَ يُقَاتَلُون»، خود دليل بر اين است که به چه کارى اجازه داده شده اند.
قرائتى که در ميان همه مسلمين دائر است، اين است که جملۀ «يُقَاتَلُون» را به فتح «تاء» و به صيغه مجهول مى خوانند، که معنايش: «کسانى که مورد کشتار مشرکان واقع مى شوند» است. (يعنى کسانى که مشرکان ايشان را مى کشند)، و فلسفه اين اجازه هم همين است که مشرکان آغاز به اين عمل کردند، و اصولا خواستار جنگ و نزاع اند.
حرف «باء» در جملۀ «بِأنَّهُم ظُلِمُوا»، براى سببيت است، و همين خود علت اذن را مى فهماند و مى رساند اگر مسلمانان را اجازه قتال داديم، به خاطر همين است که به آن ها ستم مى شد، و اما اين که چگونه ستم مى شد، جملۀ «الَّذِينَ أُخرِجُوا مِن دِيَارِهِم بِغَيرِ حَقّ...»، آن را تفسير مى کند.
و اما اين که فاعل اين اذن را - که چه کسى اجازه داده - ذکر نکرد و نفرمود: «خدا اجازه داد»، به منظور تعظيم و بزرگداشت خدا بوده. نظير جملۀ «وَ إنَّ اللّهَ عَلَى نَصرِهِم لَقَدِير»، که قدرت بر يارى را خاطرنشان کرده، نمى گويد که خدا ايشان را يارى مى کند، تا به اين وسيله، به اين نکته اشاره کرده باشد که او اين قدر بزرگ است که هيچ اعتنايى به اين موضوع ندارد، و برايش حائز هيچ اهميتى نيست. چون براى کسى که بر هر چيز قادر است، مشکلى نيست که دوستان خود را يارى کند.
«الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِم بِغَيرِ حَقٍّ إِلّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ...»:
اين آيه، همان طور که گفتيم، مظلوميت مؤمنان را بيان مى کند و آن، اين است که کفار بدون هيچ گونه حق و مجوزى ايشان را از ديار و وطنشان مکه بيرون کردند. آن هم نه اين طور که دست ايشان را بگيرند، و از خانه و شهرشان بيرون کنند، بلکه آن قدر شکنجه و آزار کردند، و آن قدر براى آنان صحنه سازى نمودند، تا ناگزير شدند با پاى خود، شهر و زندگى را رها نموده، در ديار غربت منزل کنند، و از اموال و هستى خود چشم پوشيده، با فقر و تنگدستى گرفتار شوند. عده اى به حبشه رفتند و جمعى بعد از هجرت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به مدينه.
پس معناى اخراج در اين جا، اين است که آن ها را مجبور به خروج کردند.
جملۀ «إلَّا أن يَقُولُوا رَبُّنَا اللّه»، استثناى منقطع است که معناى «لکن» را مى دهد. يعنى: وليکن به اين جهت اخراج شدند که مى گفتند پروردگار ما «اللّه» است، نه بت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۴
و این تعبير اشاره مى کند به اين که مشرکان آن قدر نفهم و منحرف از حق بودند که اين کلمه حق را از مسلمانان جرم مى دانستند و همان را مجوز اين دانستند که آن ها را از وطن مألوف خود بيرون کنند.
بعضى از مفسران گفته اند: استثناى مزبور، متصل و به همان معناى اصلی اش است و مستثنا منه آن، کلمه «حق» است و معناى آيه اين است که: بدون حق از وطن اخراج شدند، مگر براى اين حق که مى گفتند: «رَبُّنَا اللّه»، وليکن خواننده عزيز، خودش خوب مى داند که اين معنا با مقام هيچ تناسبى ندارد. چون مقام آيه، مقام بيان اين جهت است که اگر مؤمنان اخراج شدند، بدون حق اخراج شدند. نه اين که بخواهد بفرمايد: به خاطر اين حق (رَبُّنَا اللّه) اخراج شدند، نه به خاطر حقى ديگر.
و اگر همه مسلمانان را به اين وصف (که از ديار خود اخراج شدند) توصيف فرموده، از باب توصيف کل به وصف بعض است، به عنايت اتحاد و ائتلاف. چون مؤمنان از شدت اتحاد و ائتلاف، همه با هم برادر و عليه دشمن يکدست اند، و اگر همه امت ها را به وصف بعضى افراد توصيف کرده، اين در قرآن کريم تازگى ندارد، بلکه از حد شمار بيرون است.
«وَ لولَا دَفعُ اللّه النَّاسَ بَعضَهُم بِبَعضٍ لَهُدِّمَت صَوَامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَوَاتٌ وَ مَسَاجِدُ يُذکَرُ فِيهَا اسمُ اللّه کَثِيراً» - کلمۀ «صَوَامِع»، جمع «صومعه» است، و «صومعه»، نام معبدهايى است که براى عبادت عابدان و زاهدان، در بالاى کوه ها و در بيابان هاى دوردست ساخته مى شد، و معمولا عمارتى نوک تيز و مخروطى بود. و کلمۀ «بِيَع»، جمع «بيعة» - به کسر باء - است که نام معبد يهود و نصارى است.
و کلمۀ «صَلَوَات»، جمع «صلاة» است، که به معناى مصلا و نمازگاه يهود است. و اگر نمازگاه يهود را «صلاة» ناميده، از باب تسميه محل به نام حال است. چون نماز حال در نمازگاه است، همچنان که در آيه «لَا تَقرَبُوا الصَّلَوةَ وَ أنتُم سُکَارَى: با حال مستى نزديک نماز نرويد»، کلمه نماز به معناى نمازگاه است. به دليل اين که در آخر دارد: «وَ لَا جُنُباً إلّا عَابِرِى سَبِيل: و نه در حال جنابت، مگر اين که رهگذر باشيد»، که معلوم است عبور از نمازگاه ممکن است، نه عبور از نماز.
بعضى از مفسران گفته اند: «صلوة»، کلمه عربى شده کلمۀ «صلوثا»ى عبرانى است. چون «صلوثا» - با ثاى سه نقطه و الف کوتاه - به معناى «مُصلّى» است. و کلمۀ «مَسَاجِد»، جمع «مسجد» است، که نام معبد مسلمين مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۵
حکمت تشريع حکم قتال و جهاد
اين آيه هرچند که در مقام تعليل، نسبت به تشريع قتال و جهاد قرار دارد و حاصلش اين است که: تشريع قتال به منظور حفظ مجتمع دينى از شرّ دشمنان دين است که مى خواهند نور خدا را خاموش کنند. زيرا اگر جهاد نباشد، همه معابد دينى و مشاعر الهى ويران گشته، عبادات و مناسک از ميان مى رود، وليکن در عين حال مراد از دفع خدا مردم را به دست يکديگر، اعم از مسأله جهاد است. چون دفاع مردم از منافع حياتى خود و حفظ استقامت وضع زندگى، سنتى است فطرى که (چه اين آيه بفرمايد و چه نفرمايد) در ميان مردم جريان دارد، هرچند که اين سنت فطرى هم منتهى به خداى تعالى مى شود.
اوست که آدمى را به چنين روشى هدايت کرده. چون مى بينيم که انسان را مانند ساير موجودات مجهز به جهاز و ادوات دفاع نموده، تا به آسانى بتواند دشمن مزاحم حقش را دفع دهد، و نيز او را به فکر مجهز کرده، تا با آن به فکر درست کردن وسايل دفع، و سلاح هاى دفاعى بيفتد، تا از خودش و هر شأنى از شؤون زندگى اش که مايه حيات و يا تکميل حيات و تماميت سعادت او است، دفاع کند.
چيزى که هست، دفاع با قتال آخرين وسيله دفاع است، وقتى به آن متوسل مى شوند که راه هاى ديگر به نتيجه نرسد. مانند آخرين دواء، که همان داغ کردن است، وقتى به آن متوسل مى شوند که دواهاى ديگر نتيجه ندهد. چون در قتال نيز بشر اقدام مى کند به اين که بعضى از اجزاى بدن يا افراد اجتماع از بين بروند، تا بقيه نجات يابند و اين، سنتى است که در جوامع بشرى جريان دارد، بلکه به انسان ها اختصاص نداشته، هر موجودى که به نحوى شخصيت و استقلال دارد، اين سنت را دارد که احيانا مشقت موقتى را براى راحتى دائمى تحمل کند.
پس مى توان گفت که در آيه شريفه به اين نکته اشاره شده است که قتال در اسلام، از فروعات همان سنتى است فطرى، که در بشر جارى است.
چيزى که هست، وقتى همين قتال و دفاع را به خدا نسبت دهيم، آن وقت «دَفعُ اللّه» مى شود و مى گوييم: خداوند به خاطر حفظ دينش از خطر انقراض، بعضى از مردم را به دست بعضى دفع مى کند. و اگر تنها معابد را نام برده، با اين که اگر اين دفاع نباشد، اصل دين باقى نمى ماند، تا چه رسد به معابد آن، بدين جهت است که: معابد، مظاهر دين و شعائر و نشانه هاى دين است که مردم به وسيله آن، به ياد دين مى افتند، و در آن ها نشسته احکام دين را مى آموزند و صورت دين را در اذهان مردم حفظ مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۶
«وَ لَيَنصُرَنَّ اللّهُ مَن يَنصُرُهُ إنَّ اللّهَ لَقَوِىٌّ عَزِيز» - لامى که بر سر جمله «لَيَنصُرَنَّ» در
آمده، لام قسم است، و علاوه بر اين که سوگند ياد کرده، وعده خود را با نون تأکيد ثقيله تأکيد هم کرده است، و آن وعده اين است که: هر کس او را با جهاد و قتال با دشمنان يارى کند، او ياری اش مى کند و خداى تعالى به اين وعده خود در حق مسلمانان وفا کرد و در جنگ ها و غزوات بر دشمنان پيروزيشان داد، البته اين تا وقتى بود که مسلمانان دين خدا را يارى مى کردند.
و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که هر آينه و حتما خدا هر که را ياريش کند و از دين او دفاع کند، يارى مى کند و خدا «توانايى» است که احدى او را ضعيف نمى کند و «عزيزى» است که احدى به ساحت عزت او تجاوز نمى کند و چيزى به سلطنت و ملک او بر نمى گردد.
از اين آيه شريفه استفاده مى شود که در شرايع سابق نيز حکم دفاعى فى الجمله بوده، هرچند که کيفيت آن را بيان نکرده است.
رده:تفسیر المیزان