المیزان جلد۱۴ بخش۴۴
«الَّذِينَ إِن مَکَّنَّاهُمْ فى الاَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَوةَ وَ آتَوُا الزَّکوةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ...»:
اين آيه، توصيف ديگرى است از مؤمنان که در اول آيات نامشان را برد. البته اين توصيف، توصيف مجموع است از جهت مجموعيت. و به عبارت ساده تر: توصيف نوع مؤمنان است و به فرد فرد آنان، کار ندارد.
چون ممکن است فردى از آنان واجد اين اوصاف نباشد.
و مراد از «تمکين آنان در زمين» اين است که ايشان را در زمين نيرومند کند، به طورى که هر کارى را که بخواهند، بتوانند انجام دهند، و هيچ مانعى يا مزاحمى نتواند سدّ راه آنان شود.
در توصيف آنان مى فرمايد: يکى از صفات ايشان اين است که اگر در زمين تمکنى پيدا کنند و در اختيار هر قسم زندگى که بخواهند حريتى داده شوند، در ميان همه انواع و انحاء زندگى، يک زندگى صالح را اختيار مى کنند و جامعه اى صالح به وجود مى آورند که در آن جامعه نماز به پا داشته، و زکات داده مى شود، امر به معروف و نهى از منکر انجام مى گيرد.
و اگر از ميان همه جهات عبادى، «نماز»، و از ميان همه جهات مالى، «زکات» را نام برد، بدين جهت است که اين دو در باب خود (عبادات)، عمده هستند.
اذن قتال، مختص به مهاجران صدر اسلام نيست
و وقتى صفت مؤمنان مذکور در صدر آيات اين باشد، و مراد از اين صفت نيز آن باشد که در صورت داشتن قدرت و اختيار، اجتماعى صالح به وجود مى آورند، و از سوى ديگر حکم جهاد هم مخصوص به يک طايفه معينى نباشد، نتيجه مى گيريم که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۷
پس مراد از «مؤمنان»، عموم مؤمنان آن روز، بلکه عامه مسلمين تا روز قيامت است، و اين خصيصه و طبع هر مسلمانى است، هرچند که قرن ها بعد به وجود آيد. پس طبع مسلمان از آن جهت که مسلمان است، صلاح و سداد است، هرچند که احيانا بر خلاف طبعش کارى بر خلاف صلاح انجام دهد.
بنابراين، ديگر نبايد توهم کرد که مراد از اين صفت، صفت خصوص مهاجرين زمان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. حال چه اين آيات را مکى بدانيم و چه مدنى. گو اين که مسأله اخراج از ديار و مظلوميت، مخصوص آنان است. زيرا مسأله اخراج از وطن و مظلوميت، سوژه بحث است و خلاصه، مورد، مخصص نيست. چون مخصص بودن مورد با عموم موصوفين در صدر آيات و عموميت حکم جهاد منافات دارد.
علاوه بر اين که جامعه صالحى که براى اولين بار در مدينه تشکيل شده و سپس تمامى شبه جزيره عربستان را گرفت، عالى ترين جامعه اى بود که در تاريخ اسلام تشکيل يافت، جامعه اى بود که در عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در آن جامعه نماز به پا مى شد، زکات داده مى شد، امر به معروف و نهى از منکر مى شد، و اين جامعه به طور قطع، سمبل و مصداق بارز اين آيه است و حال آن که مى دانيم که در تشکيل چنين جامعه اى، انصار عامل مهم بودند، نه مهاجران.
و در تاريخ اسلام در هيچ عهدى سابقه ندارد که به دست مهاجران چنين جامعه اى تشکيل يافته باشد، به طورى که انصار هيچ دخالتى در آن نداشته باشند. مگر اين که کسى بگويد: مراد از اين مؤمنان، اشخاص و فرد فرد خلفاء راشدين، و يا فقط على «عليه السلام» - بنا به اختلافى که در آراء شيعه و سنى هست - بوده باشد، که دراين صورت معناى همه آيات مورد بحث، به کلى فاسد خواهد شد.
از اين هم که بگذريم، تاريخ از افراد مسلمانان صدر اول، و مخصوصا مهاجرين از ايشان، افعال زشتى ضبط کرده که به هيچ وجه نمى توانيم نام آن را احياى حق، و اماته باطل بگذاريم. حال چه اين که بگوييم مجتهد بوده اند، و به رأى خود عمل مى کرده اند و مجتهد در رأى خود معذور است، يا نگوييم.
از اين جا مى فهميم که: پس توصيف در آيه، توصيف از فرد فرد مسلمانان نبوده، بلکه وصف مجموع، مِن حيث المجموع است.
و جملۀ «وَ لِلهِ عَاقِبَةُ الأمُور»، تأکيد وعده نصرتى است که قبلا داده بود، و نيز چيره کردن مؤمنان است بر دشمنان دين که به ايشان ظلم کرده بودند.
دلدارى دادن به رسول خدا «ص» و تهديد تکذيب کنندگان
«وَ إِن يُکَذِّبُوک فَقَدْ کَذَّبَت قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ... فَکَيْفَ کانَ نَکِيرِ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۸
اين آيه، تسليت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. به اين بيان که: تکذيب قوم او، چيز نوظهورى نيست. چون قبل از ايشان، امت هاى بسيار بودند که پيغمبران خود را تکذيب کردند. و هم انذار و تهديد تکذيب کنندگان است. به اين بيان که سرانجام امت هاى گذشته - به جرم تکذيب شان - هلاکت و ابتلاء به عذاب خداى تعالى بوده.
از جمله امت هاى مذکور، يکى قوم نوح و عاد - که قوم هود پيغمبر بودند - و ثمود - که قوم صالح پيغمبر بودند - و قوم ابراهيم، قوم لوط و اصحاب مَديَن - يعنى قوم شعيب - است، و نيز تکذيب موسى را نام مى برد.
بعضى گفته اند: اگر نفرمود «قوم موسى»، بدين خاطر است که قوم موسى، بنى اسرائيل بود که به وى ايمان آوردند و تکذيب کنندگان موسى، فرعون و قوم او بودند.
«فَأملَيتُ لِلکَافِرِينَ ثُمَّ أخَذتُهُم فَکَيفَ کَانَ نَکِير» - کلمۀ «املاء»، به معناى مهلت دادن و تأخير اجل است. و کلمۀ «نکير»، به معناى انکار است.
و معناى آيه اين است که: من به کافرانى که رسول خدا را انکار و تکذيب کردند، مهلت دادم. پس آنگاه آنان را گرفتم - کلمه «گرفتن»، کنايه از عذاب است - پس انکار من ايشان را در تکذيب و کفرشان چگونه بود؟ اين تعبير هم کنايه از نهايت درجه انکار، و شدت عقاب است.
«فَکَأَيِّن مِن قَرْيَةٍ أَهْلَکْنَاهَا وَ هِىَ ظالِمَةٌ فَهِىَ خَاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِهَا وَ بِئرٍ مُّعَطّلَةٍ وَ قَصرٍ مَّشِيدٍ»:
«قَريَةٍ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا» عبارت است از قريه اى که ديوارهاى آن روى سقفه ايش ريخته باشد. يعنى به کلى خراب شده باشد. و «بِئرِ مُعَطّلَة»، يعنى چاهى که ديگر کسى از اهل آبادى کنار آن نمى آيد تا آب بردارد. چون کسى در آبادى نمانده. و «قَصرٍ مَشِيد»، يعنى کاخ هايى که با گچ ساخته شده باشد. چون کلمه «شيد»، به معناى گچ است.
«فَکَأيِّن مِن قَريَةٍ أهلَکنَاهَا» - ظاهر سياق مى رساند که اين جمله بيان باشد براى جملۀ «فَکَيفَ کَانَ نَکِير»، که در آيه قبلى بود. و جملۀ «وَ بِئرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصرٍ مَشِيدٍ»، عطف بر «قريه» است.
و معناى آن، اين است که: چه بسيار قريه ها که ما اهل آن ها را به خاطر اين که ظالم بودند و در حالى که مشغول ظلم بودند، هلاک کرديم. در نتيجه آن قريه هاى آباد، به صورت خرابه هايى در آمد که ديوارها روى سقف ها فرو ريخته و چه بسا چاه هاى آب که تعطيل شد. چون آيندگان کنار چاه براى برداشتن آب، همه هلاک شدند. ديگر کسى نيست که از آب آن ها بنوشد و چه بسيار قصرهاى با گچ ساخته شده، که ساکنانش هلاک شدند. حتى نشانه اى از آن ها نمانده و صدايى از آن ها به گوش نمى رسد.
و مقصود از اهل چاه ها، ده نشين ها و مقصود از کاخ نشين ها، شهری ها هستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴۹
از سرگذشت امت هاى گذشته عبرت بگيريد!
«أَفَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَتَکُونَ لهَُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بهَا أَوْ آذَانٌ يَسمَعُونَ بهَا...»:
در اين، آيه مردم را وادار مى کند به اين که از سرگذشت اين قراء و شهرها که هلاک و ويران شدند و از اين آثار معطله و قصور مشيده که امت هاى گذشته از خود به يادگار گذاشته اند، عبرت گيرند. در زمين سير کنند که سير در زمين، چه بسا آدمى را وادار به تفکر کند، که چه شد که اين امم نابود شدند و در جستجوى دليل آن، متوجه اين دليل شوند که هلاکت آنان به خاطر شرک به خدا و اعراض از آيات او و استکبار در مقابل حق و تکذيب رسولان بوده. آن وقت است که صاحب قلبى مى شوند که با آن تعقل مى کنند و همان عقل و قلب، ايشان را مانع از شرک و کفر شود.
اين در صورتى است که سير در زمين، ايشان را به تعقل و تفکر وا بدارد، و اگر اين مقدار در ايشان اثر نگذارد، حداقل عبرت گيرى وادارشان مى کند که به سخن مشفقى خيرخواه که هيچ منظورى جز خير ايشان ندارد، گوش دهند و اندرز واعظى را که نفع و ضرر و خير شرّ ايشان را تميز مى دهد، به جان و دل بپذيرند و هيچ مشفق و واعظى چون کتاب خدا و هيچ ناصحى چون فرستاده او نيست. لاجرم کلام خدا و سخن فرستاده او را مى شنوند در نتيجه از آنانى مى شوند که داراى گوشى شنوايند که با آن به سوى سعادت راهنمايى مى شوند.
با اين بيان، روشن شد که چرا در آيه مورد بحث، هيچ متعرض «چشم» نشد. چون آيه در اين مقام است که مردم را از نظر قوت عقل به دو قسم تقسيم کند:
يکى آن هايى که خودشان مستقل در تعقل اند و خودشان خير را از شرّ و نافع را از ضار تميز مى دهند.
و دوم آن هايى که از راه پيروى پيشوايانى که پيرويشان جايز است، خير و شرشان را مشخص مى کنند و اين دو قسم، اعتبار کار قلب و گوش است و ربطى به چشم ندارد. و چون اين دو معنا - يعنى تعقل و سمع - در حقيقت کار قلب، يعنى نفس مدرک است که آدمى را وادار مى کند به اين که آنچه خودش تعقل مى کند و يا از پيشواى هدايت مى شنود، بپذيرد. لذا اين درک را رؤيت قلب و مشاهده آن خواند و فرمود: ديدگان کور نمى شوند، بلکه کور حقيقى دل هايى مى شوند که در سينه ها است.
و با اين تعبير، آن کسانى را که يا تعقل ندارند و يا گوش شنوا ندارند، «کوردل» خواند. آنگاه در همين کورى مبالغه نموده، فرمود: حقيقت کورى، همانا کورى قلب است نه کورى چشم. چون کسى که از چشم کور مى شود، باز مقدارى از منافع فوت شده خود (راه رفتن و راه جستن) را با عصا و يا عصاکش تأمين مى کند. و اما کسى که دلش کور شد، ديگر به جاى چشم دل، چيزى ندارد که منافع فوت شده را تدارک نموده، خاطر را با آن تسليت دهد. اين است که مى فرمايد: «فَإنَّهَا لَا تَعمَى الأبصَارُ وَلَکِن تَعمَى القُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُور».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۰
در اين جمله، سينه ها را جايگاه قلب خوانده و اين از باب مجاز در نسبت است و البته در کلام، مجاز ديگرى از همين قبيل نيز به کار رفته و آن، اين است که عقل را به قلب نسبت داده، در حالى که عقل از آن نفس است و وجه مجاز بدون آن را مکرر بيان کرده ايم.
پاسخ به استهزاى مشرکان درباره درخواست نزول عذاب
«وَ يَستَعْجِلُونَک بِالْعَذَابِ وَ لَن يُخْلِف اللَّهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ يَوْماً عِندَ رَبِّک کَأَلْفِ سنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ»:
مشرکان عهد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آن جناب را وقتى وعده عذابشان مى داد، تکذيب مى کردند و از درِ استهزاء، استعجال مى نمودند. يعنى مى گفتند: پس چرا نمى آورى آن عذاب را؟ چه وقت اين وعده تو عملى مى شود؟
خداى تعالى، با اين جمله ايشان را پاسخ گفته که: «لَن يُخلِفَ اللّهُ وَعدَهُ: هرگز خداوند خُلف وعده نمى کند». حال اگر آن وعده عذابى که داد، فقط مربوط به مشرکان مکه باشد، قهرا مراد از آن، همان عذابى خواهد بود که در جنگ بدر چشيدند.
و اگر مراد از آن عذابى باشد که بعدا خدا در روزى که ميان پيغمبر خود و امتش داورى مى کند، عملى مى سازد، قهرا آن وعده هنوز عملى نشده است. و خدا از آن وعده داده و فرموده: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم».
«وَ إنَّ يَوماً عِندَ رَبِّکَ کَألفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّون» - در اين جمله، حکم کرده به اين که يک روز از روزهايى که نزد خدا است، برابر است با هزارسال از روزهايى که ما مى شماريم و نتيجه مى گيرد:
پس خدايى که يک روز نزد خودش طولانى و بسيار نيست و روزهاى ما نزد او کوتاه و اندک نيست و از بلندى آن و از کوتاهى اين متأثر نمى شود، چنين خدايى ترس از فوت ندارد تا در عذاب آن ها عجله کند، بلکه او حليم و بزرگوار است، مهلتشان مى دهد تا درکات شقاوت خود را تکميل کنند. آنگاه ايشان را در روزى که برايشان مقدر شده مى گيرد و آن وقت که اجلشان رسيد، ديگر نمى توانند عقب بيندازند و نه نزديک تر کنند. و به همين جهت، دنبال جمله مورد بحث در آيه بعدى مى فرمايد: «وَ کَأيِّن مِن قَريَةٍ أملَيتُ لَهَا وَ هِىَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أخَذتُهَا وَ إلَىَّ المَصِير».
پس اين که فرمود: «وَ إنَّ يَوماً عِندَ رَبِّکَ کَألفِ سَنَةٍ»، ردّ استعجال ايشان به عذاب است. به اين بيان که نزد خدا، زمان کم و زياد يکسان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۱
و جملۀ «وَ لَن يُخلِفَ اللّهُ وَعدَهُ»، وعده تسليت، و تأييد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است که از تکذيب آنان نسبت به خبرى که از وعده خدا به ايشان داد، و نيز از تعجيز و استهزاء ايشان ناراحت نشود.
بعضى از مفسران گفته اند: معناى جملۀ «وَ إنَّ يَوماً عِندَ رَبِّکَ»، اين است که يک روز از روزهاى آخرت که در آن روزها کفار عذاب مى شوند، برابر هزار سال از ايام دنيايى است که آن را سال هايى چند مى شمارند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که يک روز از روزهاى قيامت، که در آن به عذاب الهى گرفتارند، از شدت عذاب، به نظرشان هزار سال دنيا مى آيد. ولى اين دو معنا با صدر آيه و نيز با آيه بعدى سازگار نيست.
«وَ کَأَيِّن مِن قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لهََا وَ هِىَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَ إِلىَّ الْمَصِيرُ...»:
همان طور که گفتيم، اين آيه متمم جملۀ «وَ إنَّ يَوماً عِندَ رَبِّکَ کَألف سَنَة» و به منزله شاهد صدق مدعى است، و معنايش اين است که: زمان اندک و يا بسيار نزد پروردگار تو يکسان است. به شهادت اين که بسيارى از قراى ظلم کننده را مهلت داد و بعد از مهلت، به عذاب خود بگرفت.
جملۀ «وَ إلَىَّ المَصِير»، بيان علت تعجيل نکردن خدا در عذاب کفار است. به اين بيان که وقتى بازگشت همه به سوى اوست، ديگر خوف فوت براى او تصور ندارد تا در عقاب ظالمان و کفار، عجله کند.
با اين بيان روشن مى شود که مفاد اين آيه تکرار مفاد آيه «فَکَأيّن مِن قَريَةٍ...» نيست، بلکه هر يک مفاد جداگانه اى دارند.
اين را هم ناگفته نگذاريم که در آيه شريفه، التفاتى از غيبت به تکلم وحده به کار رفته. (البته غيبت در آيه قبلى بود که در جملۀ «نزد پروردگارت»، خدا غايب حساب شده بود، و تکلم وحده در اين آيه که «بازگشت به سوى من است»، به کار رفته). و نکته اين التفات اين است که آيه مورد بحث، يکى از صفات خدا را که حلم است، بيان مى کند، و در چنين مقامى، مناسب اين است که خدا شخصا خصم کفار به حساب آيد، و بفرمايد: چون با پيامبر من دشمنى کردند، خود من دشمن و طرف حساب آن ها خواهم بود.
«قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَکُمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ...أَصحَابُ الجَْحِيمِ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۲
رسول را امر مى کند به اين که رسالت خود را به انذار و بيان نتايج ايمان و عمل صالح که همان اجر جميل - يعنى آمرزش گناهان - و رزق کريم - يعنى بهشت با همه نعمت هاى آن - است، و نيز نتايج کفر و انکار و آثار سوء آن- که همنشينى با جهنميان و خلاصى نداشتن از عذاب است - را اعلام بدارد.
«وَ الَّذِينَ سَعَوْا فى آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ»:
کلمه «سعى»، به معناى تند رفتن، و در اين جا کنايه از جدّ و جهد عليه آيات الهى و تلاش براى ابطال و خاموش کردن نور آن ها است. و تعبير به تکلم با غير (آيات ما) در حقيقت، بازگشت به سياق سابق است، بعد از آن که التفات در آيه قبلى در «أملَيتُ لَهَا: مهلتش دادم...» کار خود را کرد، و در جمله مورد بحث، به سياق قبل مراجعه نمود که سياق تکلم با غير بود.
توضيح آيه: «القاء شیطان در آرزو و امنیه پیامبران الهی...»
«وَ مَا أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک مِن رَسُولٍ وَ لا نَبىٍّ إِلّا إِذَا تَمَنّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فى أُمْنِيَّتِهِ...»:
کلمه «تمنّى»، به معناى اين است که آدمى آنچه را آرزو دارد و دوستش مى دارد، موجود و محقق فرض کند. حال چه اين که ممکن هم باشد يا نباشد. مثل اين که يک مرد فقير آرزو مى کند توانگر شود، يا کسى که بى اولاد است، آرزو مى کند صاحب فرزند باشد، يا هر انسانى آرزو مى کند فناناپذير و جاويد باشد، يا دو بال داشته باشد و با آن ها پرواز کند. آن صورت خيالى که تصورش را مى کند و از تصور آن لذت مى برد، آن را «أُمنِيّة: آرزو» مى گويند.
و اصل در معناى اين کلمه «مَنى» - به فتح ميم و سکون نون - است، که به معناى فرض و تقدير است. بعضى از اهل فن گفته اند: اين کلمه، گاهى به معناى قرائت و تلاوت مى آيد. مثلا وقتى گفته مى شود: «تَمَنَّيتُ الکِتَابَ». معنايش اين است که کتاب را خواندم. و معناى «إلقاء در امنيّة»، اين است که در آرزوى او دخل و تصرف کند، تا آن را از سادگى و صرافت در آورده، فاسدش کند.
و معناى آيه، بنابر معناى اول که تمنّى آرزوى قلبى باشد، اين مى شود: ما هيچ پيغمبر و رسولى را قبل از تو نفرستاديم، مگر اين که هر وقت آرزويى کرد، و رسيدن به محبوبى را که يا پيشرفت دينش بود، و يا جور شدن اسباب پيشرفت آن بود، و يا ايمان آوردن مردم به آن بود، فرض مى نمود، شيطان در امنيه او القاء مى کرد و در آرزويش دست مى انداخت. به اين طور که مردم را نسبت به دين او وسوسه مى کرد و ستمکاران را عليه او و دين او تحريک مى نمود و مفسدان را اغواء می کرد و بدین وسیله،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۳
آرزوى او را فاسد و سعى او را بى نتيجه مى ساخت، ولى سرانجام خداوند آن دخل و تصرفات شيطانى را نسخ و زايل نموده، آيات خودش را حاکم مى نمود و کوشش پيغمبر و يا رسولش را به نتيجه مى رساند و حق را اظهار مى نمود و خدا دانا و فرزانه است.
و بنابر معناى دوم آن (يعنى قرائت و تلاوت)، معناى آيه چنين مى شود: ما قبل از تو هيچ پيغمبر و رسولى نفرستاديم، مگر آن که وقتى چيزى از آيات خدا را مى خوانده، شيطان شبهه هايى گمراه کننده به دل هاى مردم مى افکند و ايشان را وسوسه مى کرد تا با آن آيات مجادله نموده، ايمان مؤمنان را فاسد سازد، ولى خداوند آنچه از شبهات که شيطان به کار مى برد، باطل مى کرد و پيغمبرش را موفق به رد آن ها مى فرمود و يا آيه اى نازل مى کرد، تا آن را رد کند.
فرق بين معناى «نبوت» و «رسالت»
اين آيه، دلالت روشنى دارد بر اختلاف معناى نبوت و رسالت. البته نه به نحو عموم و خصوص مطلق، همچنان که نزد علماى تفسير معروف شده که «رسول»، آن کسى است که مبعوث شده و مأمور به تبليغ هم شده باشد. و «نبى»، آن کسى است که تنها مبعوث شده باشد. چه اين که مأمور به تبليغ هم شده باشد، يا نه.
چون اگر مطلب از اين قرار مى بود، لازم بود که در آيه مورد بحث، از کلمه «نبى»، غير رسول اراده شود. يعنى کسى که مأمور به تبليغ نشده، و اين با جمله «وَ مَا أرسَلنَا» که در اول آيه است، منافات دارد.
و ما در مباحث نبوت، در جلد دوم اين کتاب، رواياتى از امامان اهل بيت «عليهم السلام» نقل کرديم که دلالت مى کرد بر اين که: «رسول»، آن کسى است که ملک وحى بر او نازل مى شود و او، ملک را مى بيند و با او سخن مى گويد. ولى «نبى»، آن کسى است که خواب مى بيند و در خواب، به او وحى مى شود. و در جلد سيزدهم اين کتاب، همين مطلب را از آيه «قُل لَو کَانَ فِى الأرضِ مَلَائِکَةً يَمشُونَ مُطمَئِنّينَ لَنَزَّلنَا عَلَيهِم مِنَ السَّمَاءِ مَلَکاً رَسُولاً» استفاده نموديم.
و اما ساير حرف هايى که در فرق ميان «نبى» و «رسول» زده اند، مثل اين که «رسول»، کسى است که مبعوث به شرعى جديد شده باشد و «نبى»، اعم از او و از کسى است که شرع سابق را تبليغ کند، صحيح نيست. زيرا ما در مباحث نبوت اثبات کرديم که شرايع الهى، بيش از پنج شريعت، يعنى نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيست، با اين که قرآن تصريح کرده به رسالت عدۀ بسيارى از پيغمبران. علاوه بر اين که هيچ دليلى بر اين فرق در دست نیست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۴
و نيز مانند گفته آن کسى که گفته: «رسول»، کسى است که داراى کتاب باشد و «نبى»، آن کسى است که کتاب نداشته باشد. يا قول کسى که گفته: «رسول»، کسى است که کتاب داشته باشد، ولى فى الجمله نسخ شده باشد و «نبى»، کسى است که چنين نباشد، که اشکال وجه قبلى بر اين دو قول نيز وارد است.
در جملۀ «فَيَنسَخُ اللّهُ مَا يُلقِى الشَّيطَانُ ثُمَّ يُحکِمُ اللّهُ آيَاتِهِ»، التفاتى از تکلم با غير به غيبت به کار رفته. اول فرموده: «ما نفرستاديم»، و در آخر فرموده: «خدا نسخ مى کند».
و وجه اين التفات، اين است که عنايت به ذکر و نام خدا و اسناد نسخ و احکام به قادر على الاطلاق را برساند. و به عين همين جهت، بار ديگر لفظ جلاله را تکرار مى کند، و گرنه مى توانست بار دوم ضمير آن را به کار ببرد، و بلکه بايد به کار مى برد و قاعده آن را اقتضاء مى کرد، ولى ضمير به کار نبرده، وضع اسم در جاى ضمير کرده.
و نيز از همين باب است که لفظ شيطان را دوباره آورده، با اين که مى توانست و بلکه لازم بود ضمير آن را به کار برد و اين، بدان جهت است که اشاره به اين نکته کرده باشد، که القاء کننده که شيطان است، خداوند هيچ اعتنايى به او و به کيد او ندارد.
القائات و وسوسه های شيطان، وسيله امتحان است
«لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِى الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فى قُلُوبهِم مَرَضٌ وَ الْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ...»:
«مرض قلب»، عبارت است از اين که استقامت حالتش در تعقل از بين رفته باشد، به اين که آنچه را بايد به آن معتقد شود، نشود و در عقايد حقه، که هيچ شکى در آن ها نيست، شک کند.
و «قساوت قلب»، به معناى صلابت و غلظت و خشونت آن است، که از «سنگ قاسى»، يعنى سنگ سخت گرفته شده و «صلابت قلب»، عبارت از اين است که عواطف رقيقه آن که قلب را در ادراک معانى حقه يارى مى دهد، از قبيل خشوع و رحمت و تواضع و محبت، در آن مرده باشد.
پس «قلب مريض»، آن قلبى است که خيلى زود حق را تصور مى کند، ولى خيلى دير به آن معتقد مى شود. و «قلب قسى» و سخت، آن قلبى است که هم دير آن را تصور مى کند و هم دير به آن معتقد مى گردد. و به عکس، «قلب مريض» و «قسى»، وسواس هاى شيطانى را خيلى زود مى پذيرد.
و اما القاآت شيطانى که زمينه را عليه حق و اهل حق تباه و خراب مى کند و در نتيجه زحمات انبياء و رسل را باطل نموده، نمى گذارد اثر خود را ببخشد، هرچند مستند به خود شيطان است، وليکن در عين حال مانند ساير آثار چون در ملک خدا قرار دارد، بدون اذن او اثر نمى کند. همچنان که هيچ مؤثرى اثر نمى کند و هيچ فاعلى بدون اذن او عملى انجام نمى دهد، مگر آن که به همان مقدار دخالت اذن مستند به او شود و آن مقدار که مستند به او مى شود، داراى مصلحت و هدف شایسته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۵
و به همين جهت، خداى سبحان در آيه مورد بحث مى فرمايد: اين القاآت شيطانى، خود مصلحتى دارد و آن، اين است که مردم عموما به وسيله آن آزمايش مى شوند، و آزمايش، خود از نواميس عمومى الهى است که در عالم انسانى جريان دارد.
چون رسيدن افراد سعيد به سعادت و اشقياء به شقاوت، محتاج به اين ناموس است. بايد آن دو دسته امتحان شوند. دسته سوم هم که منافقانى بيماردل اند، به طور خصوص در آن بوته قرار گيرند. چون رسيدن اشقياء به کمال شقاوت خود، از تربيت الهيه اى است که در نظام خلقت مورد نظر است. همچنان که خودش فرمود: «کُلّاً نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَ هَؤُلَاءِ مِن عَطَاءِ رَبِّکَ وَ مَا کَانَ عَطَاءُ رَبِّکَ مَحظُوراً».
و اين است معناى اين که فرمود: «تا آنچه را که شيطان القاء مى کند، مايه آزمايش بيماردلان و سنگدلان قرار دهد». و بنابراين، «لام» در «لِيَجعَلَ»، لام تعليل است که با آن، القاآت شيطانى در آرزوهاى انبيا را تعليل مى کند و مى رساند که شيطان چنين مى کند تا خدا چنان کند.
و معنايش اين مى شود که: شيطان هم، در شيطنتش مسخّر خداى سبحان است و او را در کار آزمايش بندگان و فتنه اهل شک و جحود و دارندگان غرور، آلت دست قرار مى دهد.
پس روشن شد که مراد از «فتنه»، ابتلاء و امتحان است. امتحانى که شخص درگير به آن را دچار غرور و ضلالت مى کند. و مراد از «بيماردلان»، اهل شک از کفار است، و مراد از «قَاسِيَةِ قُلُوبهم»، سنگدلان اهل جحود و عناد از کفار است.
و کلمه «شقاق» در جملۀ «وَ إنَّ الظَّالِمِينَ لَفِى شِقَاقٍ بَعِيد»، به معناى ناسازگارى و مخالفت است. همچنان که «مشاقة» نيز، به همين معنا است. و اگر «شقاق» را به دورى توصيف کرد و فرمود: «در شقاقى دورند»، در حقيقت توصيف شقاق است به حال موصوف شقاق، نه خود آن.
و معنايش اين است که: ستمگران اهل جحود و عناد - به طورى که از سياق بر مى آيد - و يا اهل جحود و اهل شک هر دو، هرآينه در ناسازگارى و مخالفتى هستند که صاحبان آن مخالفت از حق و اهل حق دورند.
«وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّک فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِت لَهُ قُلُوبُهُمْ...»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۶
متبادر از سياق، اين است که: جمله مورد بحث، عطف بر جمله «لِيَجعَلَ» باشد و تعليل براى جملۀ «فَيَنسَخُ اللّهُ مَا يُلقِى الشَّيطَانُ ثُمَّ يُحکِمُ اللهُ آيَاتِه»، و ضمير در «إنَّهُ» به آنچه پيغمبر و رسول آرزويش مى کنند، و جملۀ «إذَا تَمَنّى...» از آن حکايت مى کند، برگردد. دليلى هم نيست که دلالت کند بر اين که مرجع اين ضمير قرآن است.
و معناى آيه چنين مى شود: خدا آنچه را که شيطان القاء مى کند، نسخ نموده، سپس آيات خود را در دل ها جايگزين مى کند تا القاآت شيطان را مايه آزمايش بيماردلان و سنگدلان قرار داده و تا کسانى که علم روزيشان شده، با اين نسخ و احکام بفهمند که آنچه رسول يا نبى آرزويش را مى کردند، حق و از ناحيه پروردگارت بوده. چون مى بينند که القاآت شيطان باطل شد. پس به آن پيغمبر و يا نبى ايمان مى آورند و در نتيجه دل هايشان در برابر او نرم و خاشع مى شود.
ممکن است که جملۀ «وَ لِيَعلَمَ» عطف بر محذوف باشد. آنگاه آن محذوف و اين که بر آن عطف شده، در مجموع تعليل بيان آيه قبلى باشد که چگونه و چرا خداوند اين القاء را فتنه و آزمايش بيماردلان و سنگدلان قرار داد.
آن وقت معنا چنين مى شود: ما اين حقيقت را بدين جهت بيان کرديم که چنين و چنان شود، و نيز آنان که علم روزيشان شد، بدانند که روش مزبور، حق و از ناحيه پروردگارت بوده... عينا نظير عطف به محذوفى که در آيه: «وَ تِلکَ الأيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَينَ النَّاسِ وَ لِيَعلَمَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا» به کار رفته و اين عطف به محذوف در قرآن بسيار است.
«وَ إنَّ اللّهَ لَهَادِى الَّذِينَ آمَنُوا إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم» - اين جمله، در مقام بيان علت اين است که چطور دانستن و فهميدن آنان که علم روزيشان شده، هدف و غايت روش مذکور خدا شده است. به اين بيان که: اگر خدا بيماردلان و سنگدلان را چنين و چنان کرد، تا دسته سوم که علم روزيشان شده، بفهمند، براى اين است که خدا هادى و راهنما است. مى خواهد ايشان را قدم به قدم هدايت کند و با اين فهماندن، ايشان را به سوى صراط مستقيم راهنمايى فرمايد.
«وَ لا يَزَالُ الَّذِينَ کَفَرُوا فى مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتّى تَأْتِيَهُمُ...»:
اين آيه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، از اين معنا خبر مى دهد که اين گونه کفار تا آخر عمر از ايمان محروم اند. پس مقصود از «الَّذِينَ کَفَرُوا»، همه کفار نيستند. چون مى دانيم و مى بينيم که بسيارى از کفار بعد از سال ها کفر، موفق به ايمان مى شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۷
پس مى فهميم که مراد از کفار نامبرده در آيه، همان عده اى از صناديد و سردمداران قريش اند که تا آخر عمر، موفق به ايمان نشدند. همچنان که در آيه: «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُون» نيز، منظور اين گونه کفارند، که در حقيقت ريشه فتنه هستند.
مقصود از اين که «روز قيامت عقيم است»، چیست؟
و معناى «عقيم بودن روز»، اين است که طورى باشد که ديگر فردايى از آن متولد نشود، و آن، روز هلاکت و يا روز قيامت است. و مراد در آيه، به طورى که سياق آيه سوم مى رساند، روز قيامت مى باشد.
و معناى آيه، اين است که: کسانى که کافر شدند، همواره در شک نسبت به قرآن خواهند ماند تا روز قيامت به سراغشان آيد - و يا عذاب روز قيامت که روزى است ناگهانى مى رسد - و کسى را مهلت چاره جويى نمى دهد، و فردايى از آن متولد نمى شود تا جبران مافات را کنند.
و اگر ميان روز قيامت و روز عذاب قيامت ترديد انداخته، براى اين است که هر دو در اثر يکسانند. چه روز قيامت برسد و چه عذاب آن، آن وقت اعتراف به حق مى کنند و ديگر شک و ترديد ايشان از بين مى رود. همچنان که درباره روز قيامت فرمود: «قَالُوا يَا وَيلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَرقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحمَانُ وَ صَدَقَ المُرسَلُون». و درباره رفع شک و ترديد هنگام مشاهده عذاب قيامت مى فرمايد: «وَ يَومَ يُعرَضُ الَّذِينَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ آلَيسَ هَذَا بِالحَقِّ قَالُوا بَلَى وَ رَبِّنَا».
از آنچه گذشت، اين نکته نيز روشن گرديد که چرا در يک آيه، روز قيامت را يک بار به قيد ناگهانى بودن مقيد کرد، و بارى ديگر، به قيد نازا بودن. چون مى خواست دو چيز را بفهماند. يکى اين که در آن روز، هيچ چاره اى يافت نمى شود، و ديگر اين که فردايى ندارد که جبران مافات را کنند.
رده:تفسیر المیزان