المیزان جلد۱۴ بخش۴۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۳
«ترجمه آیات»
براى هر امتى طريقى براى قربان کردن مقرر کرديم، که هر يک پيرو طريق خويش است، در اين کار با تو مجادله نکنند و تو به سوى پروردگارت دعوت همى کن که پيرو هدايتى خالى از انحراف هستى. (۶۷)
اگر با تو مجادله کنند، بگو: خدا به اعمالى که مى کنيد، داناتر است. (۶۸)
خدا، روز قيامت درباره مطالبى که در آن اختلاف مى کرديد، ميان شما حکم مى کند. (۶۹)
مگر نمى دانى که خدا آنچه در آسمان و زمين هست، مى داند که اين در نامه اى است و اين براى خدا آسان است. (۷۰)
غير خدا چيزها مى پرستند که خدا در مورد آن دليلى نازل نکرده و چيزها که درباره آن علم ندارند، و ستمگران ياورى ندارند. (۷۱)
و چون آيه هاى روشن ما را برايشان بخوانند، در چهره کسانى که کافرند، اثر انکار را توانى شناخت و نزديک باشند که به روى کسانى که آيه هاى ما را برايشان خوانده اند، دست بگشايند، بگو آيا از چيزى خبرتان دهم که بدتر از اين است، و آن آتش است که خدا به کافران وعده داده و بد سرانجامى است. (۷۲)
اى مردم! مَثَلى زده شده، گوش بدان داريد: آن کسانى که سوى خدا مى خوانيد، هرگز مگسى خلق نکنند و گرچه در اين باب همکارى کنند و اگر مگسى چيزى از آن ها بربايد، نمى توانند از او باز بستانند، طالب و مطلوب هر دو ناتوانند. (۷۳)
خدا را آن گونه که بايد بشناسند، نشناختند که خدا توانا و نيرومند است. (۷۴)
خدا از فرشتگان فرستادگان بر مى گزيند و همچنين از مردم که خدا شنوا و دانا است. (۷۵)
آنچه را در پيش دارند و آنچه را پشت سر نهاده اند، مى داند و همه کارها به خدا بازگشت دارد. (۷۶)
شما که ايمان داريد، رکوع کنيد و به سجده بيفتيد و پروردگارتان را بپرستيد و نيکى کنيد، شايد رستگار شويد.(۷۷)
و در راه خدا کارزار کنيد، چنان که سزاوار کارزار کردن براى او است، او شما را برگزيد و در اين دين براى شما دشوارى ننهاده، آیين پدرتان ابراهيم است و او شما را از پيش و هم در اين قرآن مسلمان نام داد، تا اين پيغمبر بر شما گواه باشد و شما بر مردم گواه باشيد. پس نماز گزاريد و زکات دهيد و به خدا تکيه کنيد، که او مولاى شما است و چه خوب مولا و چه خوب ياورى است. (۷۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۴
«بیان آیات»
اين آيات، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را دستور مى دهد به دعوت، و اين که حقايقى از دعوت خود و اباطيل شرک را بيان کند، آنگاه به مؤمنان دستور مى دهد به «فعل خير»، که خلاصه شريعت است و مراد از آن، اين است که خدا را بندگى نموده، عمل خير انجام دهند، و در آخر، امر به جهاد در راه خدا مى کند، و با همين دستور، سوره را ختم مى نمايد.
«لِّکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَکاً هُمْ نَاسِکوهُ فَلا يُنَازِعُنَّک فى الاَمْرِ...»:
کلمۀ «مَنسَک»، مصدر ميمى از «نسک»، به معناى عبادت است. مؤيد اين مطلب، جملۀ «هُم نَاسِکُوهُ» است. يعنى همان عبادت را انجام مى دادند و اگر مصدر ميمى نبود و اسم مکان مى بود - همچنان که بعضى احتمال داده اند - آن وقت برگشت ضمير «هاء» به منسک، معناى درستى نمى داد.
و مراد از «کُلّ امّة»، امت هاى گذشته است که هر يک پس از ديگرى آمده، تا منتهى به امت اسلام شده، نه امت هاى مختلف زمان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از قبيل امت عرب و عجم و روم، چون مى دانيم که شريعت خدا، همواره يکى بوده و نبوت هم جهانى بوده است.
جواب به خُرده گیری کفار و مشرکان، به روش مسلمين در عبادت خدا
جملۀ «فَلَا يُنَازِعُنَّکَ فِى الأمر»، مشرکان و منکران دعوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را نهى مى کند از اين که در عبادتى که او آورده، با او نزاع نکنند، هرچند که آن ها ايمان به دعوت او نداشته باشند و براى امر و نهى او احترامى قائل نباشند.
خواهى گفت: با اين که وقعى به امر و نهى او نمى گذارند، نهى ايشان در اين آيه چه اثرى دارد؟
مى گوييم: اين در صورتى است که نهى همراه با دليل نباشد، ولى در اين جا در صدر آيه دليل ذکر شده. و گويا کفار از اهل کتاب و يا مشرکان وقتى عبادات اسلامى را ديده اند و چون براى آن ها نوظهور بوده - چون نظير آن را در شريعت هاى سابق، يعنى شريعت يهود نديده بودند - لذا در مقام منازعه با آن جناب بر آمده اند که اين نوع عبادت را از کجا آورده اى، ما اين طور عبادت در هيچ شريعتى نديده ايم، اگر اين قسم عبادت از شرايع نبوت بود، و به عبارت ديگر، اگر تو که آورنده اين عبادتى پيغمبر بودى، بايد مردم خداپرست که از امت هاى انبياء گذشته اند، آن را مى شناختند.
و خداى تعالى جواب داده که هر امتى از امت هاى گذشته، عبادتى داشته اند که آن قسم خدا را عبادت مى کردند، و عبادت هيچ امتى به امت ديگر منتقل نمى شده، چون خداوند با هر شريعت، شرايع قبلى را نسخ مى کرد و بهتر از آن را مى آورد. چون افکار امت هاى بعدى، ترقى يافته تر از قبلی ها بود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۵
و استعداد عبادتى کاملتر و بهتر از سابق را يافته بودند. پس هميشه عبادت سابقين در حق لاحقين نسخ مى شد. پس ديگر معنا ندارد که شما با پيغمبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نزاع کنيد که چرا طريقه عبادتت شبيه به طريقه سابقين نيست.
و چون نهى ايشان از منازعه به معناى دلخوش داشتن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و نهى آن جناب از اعتنا کردن به اعتراضات آن ها است. لذا جملۀ «وَ ادعُ إلَى رَبِّک: تو به کار دعوت به سوى پروردگارت بپرداز» را بر آن جمله عطف نموده. گويا فرموده: ناراحت مشو و اعتنايى به منازعت آنان مکن، تو به آنچه مأمور شده اى - يعنى به دعوت به سوى پروردگارت - بپرداز.
آنگاه همين مطلب را با جملۀ «إنَّکَ لَعَلَى هُدىً مُستَقِيم» تعليل کرد، و اگر هدايت را مستقيم خواند، با اين که مستقيم صفت راهى است که به هدايت منتهى مى شود، از باب مجاز عقلى است.
«وَ إِن جَادَلُوک فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ»:
سياق آيه قبلى تأييد مى کند که مراد از اين جدال، مجادله و بگو مگوى در همان مسأله طرز عبادت باشد، بعد از آن که آن حجت مذکور را در پاسخشان آورد، به رسول گرامى خود دستور مى دهد که: (اگر زير بار نرفتند)، به حکم خدا ارجاعشان ده. حکم، حکم خدا است، و تو خودت را با ايشان يکى مکن.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جملۀ «إن جَادَلُوک»، مطلق جدال در امر دين است. بعضى ديگر گفته اند: مراد جدال در امر ذبيحه است، ولى سياق سابق، با اين احتمال نمى سازد.
جملۀ «فَقُل اللّهُ أعلَمُ بِمَا تَعمَلُون»، زمينه چينى است براى اين که ايشان را به حکم خدا ارجاع دهد و معنايش اين است که: خدا داناتر است به آنچه مى کنيد، و ميان شما حکم مى کند، حکم کسى که حقيقت حال را کاملا مى داند. چيزى که هست، اين حکم را روز قيامت مى کند و در ازاى مخالفتتان با حق و اهل حق به حسابتان مى رسد.
کلمۀ «اختلاف» و «تخالف»، هر دو به يک معنا است، همچنان که «استباق» و «تسابق»، به يک معنا است.
«أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فى السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ إِنَّ ذَلِک فى کِتَابٍ إِنَّ ذَلِک عَلى اللَّهِ يَسِيرٌ»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۶
اين آيه، تعليل علم خدا است به آنچه مى کنند، و معنايش اين است: آنچه کفار مى کنند، بعضى از حوادث است که در زمين و آسمان جريان مى يابد، و خدا تمامى حوادث و موجودات زمين و آسمان را مى داند. پس او به کرده هاى شما کفار نيز آگاه است.
جملۀ «إنَّ ذَلِکَ فِى کِتَاب»، مطالب قبلى را تأکيد مى کند و مى فرمايد: آنچه را خدا مى داند، همه در کتابى ثبت است. نه نسخه اش گُم مى شود، نه او فراموش مى کند و نه دچار اشتباه مى گردد. پس کرده هاى ايشان، همان طور که بوده تا روزى که خدا حکم کند، محفوظ مى ماند.
و جملۀ «إنَّ ذَلِکَ عَلَى اللّه يَسِير»، معنايش اين است که ثبت و نگهدارى آنچه مى داند، در کتابى محفوظ براى او آسان است.
احتجاج بر اين که مشرکان، بر خدايى «شُرَکاء»، برهان و علمی ندارند
«وَ يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَا لَيْس لهَُم بِهِ عِلْمٌ...»:
حرف «باء» در «بِهِ»، به معناى «مَعَ» است و کلمۀ «سُلطان»، به معناى برهان و حجت است. و معناى آيه اين است که: مشرکان به جاى خدا، چيزى - همان بتى که شريک خدا مى گيرند - را مى پرستند که خداوند هيچ حجت و دليلى نازل نکرده، که آن ها بدان متمسک شوند و مشرکان به چنين حجتى، علم ندارند.
بعضى از مفسران گفته اند: اگر جملۀ «و مشرکان به چنين حجتى علم ندارند» را اضافه کرد، براى اين است که آدمى بسيارى از چيزها را مى داند و به آن علم دارد، با اين که هيچ حجتى بر آن ندارد. مانند ضروريات بديهى.
و چه بسا «نزول سلطان» را به دليل نقلى تفسير کرده اند. و مراد از «علم» را دليل عقلى گرفته، آيه را چنين معنا کرده اند: مشرکان به جاى خدا چيزهايى مى پرستند که نه دليل نقلى بر آن دارند و نه دليل عقلى. ولى اين تفسير، خودش تفسيرى است بى دليل، و «تنزيل سلطان»، همان طور که شامل دليل نقلى، يعنى وحى و نبوت مى شود، شامل ادله عقلى هم هست. چون ادله عقلى را نيز خدا بر دل ها نازل کرده.
در خصوص جملۀ «وَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِن نَصِير»، بعضى از مفسران گفته اند: تهديد مشرکان است، و مراد اين است که مشرکان ياورى ندارند که ايشان را از عذاب محافظت نمايد.
ولى به طورى که از سياق بر مى آيد، ظاهرا جمله مذکور در مقام احتجاج بر اين است که مشرکان، برهان و علمى به خدايى شرکائشان ندارند. به اين بيان که: اگر چنين حجتى و علمى مى داشتند، آن برهان ياور ايشان مى شد. چون برهان ياور صاحب برهان است، و علم ياور عالَم است، ليکن مشرکان ظالم اند، و براى ظالمان ياورى نيست. پس به همين دليل، برهان و علمى هم ندارند و اين، از لطيف ترين احتجاجات قرآنى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۷
«وَ إِذَا تُتْلى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فى وُجُوهِ الَّذِينَ کَفَرُوا الْمُنکرَ يَکادُونَ يَسطُونَ...»:
کلمۀ «مُنکَر»، مصدر ميمى به معناى انکار است، و مراد از «شناختن انکار در روى کفار»، شناختن اثر انکار و کراهت است.
و کلمۀ «يَسطُون»، از «سَطوَت» است که - بنابه آنچه در مجمع البيان آمده - به معناى اظهار حالتى خشمگين و وحشت آور است. مى گويند: «سطا عليه، يسطو، سطوه و سطاوة». يعنى: خشم گرفت بر او. و «الإنسَانُ مسطو عليه». يعنى: انسان مورد خشم قرار گرفت. و کلمۀ «سَطوَت» و «بَطش»، هر دو به يک معنا است.
و معناى آيه، اين است که: چون آيات مرا بر ايشان تلاوت کنى، در حالى که آيات ما، واضح الدلاله است، در عين حال آثار انکار را در چهره هاى کفار مشاهده مى کنى، آن قدر که گويى از شدت خشم نزديک است بر خوانندگان قرآن بشورند.
جملۀ «قُل أفَأُنَبِّئُکُم بِشَرٍّ مِن ذَلِکُم»، تفريع بر انکار مشرکان و احترازشان از شنيدن قرآن است. يعنى به آنان بگو: پس مى خواهيد خبر دهم شما را به چيزى که از شنيدن قرآن برايتان ناگوارتر است، اگر مى خواهيد بگوييد، شما را از آن خبر دهم که مواظب خود باشيد و از آن بپرهيزيد، اگر اهل پرهيز هستيد.
و جملۀ «النَّارُ وَعَدَهَا اللّهُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ بِئسَ المَصِير»، بيان همان بدتر است. يعنى آن که گفتيم، برايتان ناگوارتر است. و جملۀ «وَعَدَهَا اللّه...»، بيان شر بودن آن است.
تمثيلى براى نفى الوهيت آلهه مشرکان و بيان عدم دخالت آن ها در خلق و تدبير موجودات
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاستَمِعُوا لَهُ»:
کلمۀ «مَثَل»، به معناى وصفى است که چيزى را در آن حالى که هست، مجسم کند. چه اين که آن وصف واقعيت خارجى داشته باشد، و چه اين که صرف فرض و خيال باشد. مانند مَثَل هایى که در قالب گفتگوى حيوانات يا جمادات با يکديگر مى آورند. و «ضرب مَثَل»، به معناى اين است که مَثَل در اختيار طرف بگذارى، و گويى پيش روى او نصب کنى تا در آن تفکر و مطالعه کند. مانند زدن خيمه که معنايش نصب آن است براى سکونت.
و اين مَثَلى که آيه مورد بحث از آن خبر مى دهد، قول خداوند متعال است که مى فرمايد: «إنَّ الَّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِ اللّه لَن يَخلُقُوا ذُبَاباً وَ لَوِ اجتَمَعُوا لَهُ وَ إن يَسلُبُهُمُ الذُّبَابُ شَيئاً لا يَستَنقِذُوهُ مِنهُ»، و معنايش اين است که: اگر فرض شود که خدايان ايشان بخواهند يک مگس - که ضعيف ترين حيوانات است - بيافرينند، به هيچ وجه قادر بر آن نيستند. حتى اگر يک پشه چيزى از ايشان را بردارد، نمى توانند از او بگيرند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۸
اين وصف، حال خدايان دروغين ايشان را در قدرت بر ايجاد و تدبير امور، ممثّل مى کند که نه قادر بر خلق مگس هستند و نه قادر بر آسان تر از آن، که عبارت است از پس گرفتن چيزى که مگس از ايشان ربوده و ضررى که به ايشان رسانده است. حال چنين خدايانى، چگونه مستحق عبادت و دعا مى شوند؟
«ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطلُوبُ»:
مقتضاى مقام اين است که مراد از «طالب»، آلهه باشد که بت پرستان آن ها را مى خوانند. چون فرض اين است که مگس چيزى از آلهه ربوده باشد و آلهه، قادر بر پس گرفتن آن نباشند. و نيز طالب خلقت پشه اى باشند و آلهه توانايى چنين کارى را نداشته باشند. و نيز «مطلوب»، مگس باشد که مطلوب آلهه است، يا براى خلق کردن، و يا پس گرفتن چيزى که ربوده.
اين جمله، نهايت درجه ضعف بت ها را مى رساند. چون در اين جمله، ضعف بت ها به حدى که از ضعيف ترين حيوانات در نظر مردم ضعيف تر باشد، اثبات گرديده.
«مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِىُّ عَزِيزٌ»:
«قدر» هر چيزى، اندازه تعيين مقدار آن است و به طور کنايه در مقام و منزلتى که اشياء بر حسب اوصاف و خصوصيات دارند، استعمال مى شود. مى گويند: «قدر الشئ حقّ قدره». يعنى: فلان چيز را آن طور که در خور آن بود و سزاوارش بود، معرفى نمود.
و «قدر خدا حق قدر»، اين است که ملتزم شود به آنچه که صفات علياى او اقتضاء دارد، و با او آن طور که مستحق است، معامله کند به اين که او را رب خود بگيرد و بس، و غير او را ربوبيت ندهد و او را به تنهايى بپرستد، به طورى که هيچ سهمى از عبوديت به غير او ندهد. ولى مشرکان، خدا را اين چنين نشناختند. چون اصلا او را نپرستيدند و او را رب خود نگرفتند، بلکه اصنام را ارباب گرفته و پرستيدند، با اين که اقرار دارند که بت ها قادر به خلقت يک مگس نيستند و حتى ممکن است يک مگس آن ها را ذليل کند و اين نهايت درجه ضعف و ذلت است و خداى سبحان، قوىّ عزيزى است که تمامى خلايق و تدبير همه عالَم، به او منتهى مى شود.
پس اين که فرمود: «مَا قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدرِه»، اشاره است به اين که مشرکان ملتزم به ربوبيت خداى تعالى نيستند، و از پرستش او اعراض دارند، و از اين رو است که اصنام را آلهه و ارباب خود گرفته اند، و از ترس و طمع آن ها را مى پرستند و هيچ ترس و طمعى از خدا ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۹
و جملۀ «إنَّ اللّهَ لَقَوِىٌّ عَزِيزٌ»، تعليل نفى سابق است و اگر «قوت» و «عزت» را مطلق آورده، براى اين است که بفهماند او نيرويى است که هرگز دچار ضعفى نمى شود، و «عزيزى» است که هرگز ذلت به درگاه او راه ندارد. همچنان که خودش فرموده: «أنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً». و نيز فرمود: «فَإنَّ العِزَّةَ لِلّهّ جَمِيعاً»، و اگر دو اسم مذکور را مختص به ذکر کرد و به جاى آن دو، اسم ديگرى را ذکر نکرد، بدين مناسبت است که در مقابل ضعف و ذلت بت ها که در مثل خاطرنشان شده بود، قرار بگيرند.
پس مشرکان درباره پروردگار خود سهل انگارى کردند که ميان خداى تعالى - که نيرويى است که هر چيزى بخواهد خلق مى کند و عزيزى است که هيچ چيز بر او غالب نگشته، ذليل هيچ کس نمى شود - و ميان بت ها و آلهه - که از خلقت پشه يا پس گرفتن چيزى از آن ها عاجزند - برابرى انداختند، و به اين هم قناعت نکردند، بلکه خدا را از بت ها هم کمتر گرفته، آن ها را ارباب گرفتند و خدا را ربّ ندانستند.
«اللَّهُ يَصطفِى مِنَ الْمَلَائکةِ رُسُلاً وَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعُ بَصِيرٌ»:
کلمۀ «اصطفاء»، به معناى گرفتن خالص هر چيز است. راغب گفته: «اصطفاء»، گرفتن صافى و خالص هر چيزى است، همچنان که اختيار به معناى گرفتن خير هر چيزى است. و «اجتباء»، به معناى گرفتن جبايه هر چيزى است.
پس «اصطفاء خدا از ملائکه و از مردم رسولانى»، به معناى انتخاب و اختيار رسولانى از ميان آنان است، که آن رسول صافى و خالص و صالح براى رسالت باشد.
اين آيه و آيه بعدش، دو حقيقت را بيان مى کنند:
يکى اين که: مسأله قرار دادن رسولان براى بشر، بر خدا واجب است. و يکى هم اين که: واجب است که اين رسولان معصوم باشند. و اين مطلب، آيه شريفه را به آيه قبل، که آن نيز از مسأله رسالت بحث مى کرد و مى فرمود: «لِکُلّ أُمّةٍ جَعَلنَا مَنسَکاً هُم نَاسِکُوهُ» تا اندازه اى متصل و مربوط مى سازد.
پس همان طور که اشاره شد، اين آيه از دو مطلب خبر مى دهد: يکى اين که: خدا را پيامبرانى است از جنس بشر و رسولانى است از ملک. دوم اين که: اين رسالت، بدون قيد و شرط نيست که هر جور شد، بشود و هر کس رسول شد، بشود، بلکه در تحت نظام اصطفاء قرار دارد، و آن کسى را انتخاب مى کند که صالح براى اين کار باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۰
تقرير حجت و برهان، براى اصل لزوم ارسال رسولان الهی
و جملۀ «إنَّ اللّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ»، اصل ارسال رسول را تعليل مى کند که اصلا چرا بايد رسولانى مبعوث شوند، و بيانش اين است که:
نوع بشر به طور فطرى، محتاج به اين هستند که خدا به سوى سعادتشان و کمالشان هدايت فرمايد، همان کمالى که براى آن خلق شده اند. همان طور که ساير انواع موجودات را هدايت کرده. پس مسأله احتياج به هدايت، حاجتى است عمومى و ظهور حاجت در آن ها است.
به عبارتى ديگر: اظهار حاجت از ايشان، همان سؤال و درخواست رفع حاجت است و خداى سبحان، شنواى سؤال فطرى (و زبان حال) ايشان و بصير و بيناى به احتياج فطرى ايشان به هدايت است.
پس مقتضاى «سميع» و «بصير» بودن او، اين است که: رسولى بفرستد تا ايشان را به سوى سعادت و کمالشان هدايت کند. چون همه مردم شايستگى اتصال به عالم قدس را ندارند. زيرا اگر يکى از ايشان پاک است، ده ها ناپاک اند، و اگر يکى صالح باشد، صدها طالح در آن ها است. پس بايد يکى را خودش برگزيند.
و «رسول»، دو نوع است: يکى از جنس فرشته، که وحى را از ناحيه خدا گرفته، به رسول بشرى مى رساند. قسم دوم، رسول انسانى است که وحى را از رسول فرشته اى گرفته، به انسان ها مى رساند.
و کوتاه سخن اين که فرمود: «إنَّ اللّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ»، متضمن حجت و برهانى است بر اصل لزوم ارسال رسولان، و اما حجت بر لزوم عصمت و اصطفاء رسل، آن مضمون جملۀ «يَعلَمُ مَا بَينَ أيدِيهِم وَ مَا خَلفَهُم» است.
«يَعْلَمُ مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که ضمير جمع در هر دو کلمه «أيدِيهِم» و «خَلفَهُم» به رسولان از ملک و انس برگردد، و آياتى ديگر هست که شهادت مى دهد بر اين که چنين تعبيرى درباره رسولان شده، يکى آيه سوره «مريم» است که از ملائکه وحى حکايت مى کند که گفته اند: «وَ مَا نَتَنَزَّلُ إلّا بِأمرِ رَبِّکَ لَهُ مَا بَينَ أيدِينَا وَ مَا خَلفَنَا»، و يکى ديگر آيه «فَلَا يُظهِرَ عَلَى غَيبِهِ أحَداً إلّا مَنِ ارتَضَى مِن رَسُولٍ فَإنَّهُ يَسلُکُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ رَصَداً لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِم وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم» است.
برهانى که از آيه: «يَعَلَمُ مَا بَينَ أيدِيهِم وَ مَا خَلفَهُم...»، بر عصمت انبياء«ع» استفاده مى شود
و اين آيه به طورى که ملاحظه مى فرماييد، به بانگ بلند مى فهماند که منظور از اين که فرمود: «عالم به مابين ايدى و ماخلف ايشان است»، دلالت بر اين نکته است که خداى تعالى مراقب روش انبياى خويش است، که مبادا دچار اختلالى گردد، نه فى نفسه دچار فراموشى يا تغيير و يا به و سيله کيدهاى شيطانى و تسويلات او دستخوش فساد شود، و نه ميان وحی و مردم اختلالی رُخ دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۱
همه اين ها بدين جهت است که حاملان وحى از رسولان در برابر چشم و علم او هستند. مى داند آنچه پيش روى آن هاست و آنچه خلف آن هاست و آنان همه در گذر کمينگاه خدا قرار دارند.
از همين جا روشن مى شود که مراد از «مَا بَينَ أيدِيهِم»، مابين ايشان و بين آن کسى که وحى را به او مى دهند، مى باشد. پس «مَا بَينَ أيدِى رَسُول ملکى»، مابين او و بين رسول انسانى است که وحى به او مى دهد، و «ما بين ايدى رسول انسانى»، عبارت است از مابين او بين مردم که رسول انسانى وحى را به ايشان مى رساند.
و مراد از «مَا خلف ملائکه»، مابين ملائکه و بين خدا است که همه آنان از جانب خدا به سوى مردم روان هستند. پس وحى از روزى که از ساحت عظمت و کبريايى حق صادر مى شود، در مأمنى محکم است تا روزى که به مردم برسد و لازمه آن، اين است که پيغمبران نيز مانند ملائکه معصوم باشند. معصوم در گرفتن وحى و معصوم در حفظ آن و معصوم در ابلاغ آن به مردم.
در جملۀ «وَ إلَى اللّهِ تُرجَعُ الأُمُور»، در مقام تعليل علم خدا به مابين ايدى ملائکه و ماخلف ايشان است، و معنايش اين است که: چگونه مابين ايدى ملائکه و ماخلف ايشان بر خدا پوشيده مى ماند؟ و حال آن که بازگشت همه امور به سوى او است. چون اين بازگشت، بازگشت زمانى نيست تا کسى بگويد خداوند قبل از بازگشت امور به آن ها علمى ندارد، بلکه بازگشت ذاتى است. چون همه مملوک خدا هستند و از وجود خدا مستقل نيستند. در نتيجه پس براى خدا در خفا نخواهند بود - دقت فرماييد.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»:
امر به رکوع و سجود در اين آيه، امر به نماز است و مقتضاى اين که رکوع و سجود را در مقابل عبادت قرار داده، اين است که مراد از جملۀ «اعبُدُوا رَبَّکُم»، امر به ساير عبادات تشريع شده در دين به غير نماز باشد، مانند حج و روزه.
باقى مى ماند جمله آخرى که فرمود: «وَ افعَلُوا الخَيرَ» که مراد از آن ساير احکام و قوانين تشريع شده در دين خواهد بود. چون در عمل کردن به آن قوانين، خير جامعه و سعادت افراد و حيات ايشان است. همچنان که فرموده: «استَجِيبُوا لِلّهّ وَ لِلرَّسُولِ إذَا دَعَاکُم لِمَا يُحيِيکُم»، و در آيه شريفه به طور اجمال امر فرموده به انجام شرايع اسلامى از عبادات و غير آن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۲
«و جاهِدُوا فى اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ...»:
کلمۀ «جهاد»، به معناى بذل جهد و کوشش در دفع دشمن است، و بيشتر بر مدافعه به جنگ اطلاق مى شود، وليکن گاهى به طور مجاز توسعه داده مى شود، به طورى که شامل دفع هر چيزى که ممکن است شرى به آدمى برساند، مى شود. مانند شيطان که آدمى را گمراه مى سازد و نفس اماره که آن نيز آدمى را به بدی ها امر مى کند و امثال اين ها.
در نتيجه «جهاد»، شامل مخالفت با شيطان در وسوسه هايش و مخالفت با نفس در خواسته هايش مى شود که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اين قسم جهاد را «جهاد اکبر» ناميد، و ظاهرا مراد از جهاد در آيه مورد بحث، معناى اعم از آن و از اين باشد و همه را شامل شود. مخصوصا وقتى مى بينيم که آن را مقيد به قيد (در راه خدا) کرده، به خوبى اين عموميت را مى فهميم. چون اين آيه، جهاد را متعلق کرده بر کارى که در راه خدا انجام شود. پس جهاد اعم است.
باز مؤيد اين احتمال، آيه «وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنَا» است، و بنابر اين که آن معناى اعم باشد، معناى اين که فرمود: «جهاد کنيد»، حق جهاد اين مى شود که جهاد شما در معناى جهاد خالص باشد. يعنى فقط جهاد باشد. (نه هم جهاد و هم تجارت، يا سياحت يا غير آن). و نيز خالص براى خدا باشد و غير خدا در آن شرکت نداشته باشد. نظير آن آيه که مى فرمايد: «اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ»، که حق تقوى آن است که فقط پرهيز از خدا باشد، نه چيزهاى ديگر.
«هُوَ اجتَبَاکُم وَ مَا جَعَلَ عَلَيکُم فِى الدِّينِ مِن حَرَج» - منتى است از خدا بر مؤمنان، به اين که اگر به خود واگذار مى شدند، هرگز از طرف خودشان به سعادت دين نائل نمى شدند. چيزى که هست، خدا بر آنان منت نهاد و ايشان را براى دين حق از ميان خلايق انتخاب نمود و جمع کرد و هر حرج و دشوارى را از سر راه ديندارى ايشان برداشت. چه حرج در خود احکام دين و چه حرج هاى عارضى و اتفاقى.
پس از اين آيه فهميده مى شود که: شريعت اسلام، شريعتى است سهل و آسان و شريعت پدرشان ابراهيم حنيف است، که براى پروردگار خود تسليم بود.
وجه اين که ابراهيم «ع» را، پدر مسلمين ناميد
و اگر ابراهيم را «پدر مسلمين»، خوانده بدين جهت است که او، اولين کسى است که براى خدا اسلام آورد. همچنان که قرآن فرموده: «إذ قَال لَهُ رَبُّهُ أسلِم قَالَ أسلَمتُ لِرَبِّ العَالَمِين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۳
و نیز، از آن جناب حکايت کرده که گفت: «فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى»، که از ترکيب اين دو آيه به دست مى آيد: تمامى مسلمانان دنيا، از هر جا که باشند، فرزندان ابراهيم و از اويند.
و نيز در دعايش گفت: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَام»، که مقصودش «از فرزندانم»، مسلمانان است. چون به طور قطع مى دانيم که او براى مشرکانى که از صلب او هستند، دعا نمى کند، و نيز خداى تعالى فرموده: «إنَّ أولَى النَّاسِ بِإبرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هَذَا النَّبِىّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا».
«هُوَ سَمَّاکُمُ المُسلِمِينَ مِن قَبلُ وَ فِى هَذَا» - اين منت دومى است که خداى تعالى، بر مؤمنان مى گذارد. و ضمير «هُوَ» به خداى تعالى بر مى گردد. و کلمه «مِن قَبل»، به معناى قبل از نزول قرآن است، و کلمۀ «وَ فِى هَذَا»، به معناى در اين کتاب است. و از اين که ايشان را مسلمان ناميده، معلوم مى شود که خدا اسلام آنان را قبول فرموده.
«لِيَکُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْکمُْ وَ تَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلى النَّاسِ»:
مراد از اين شهادت، گواهى بر اعمال است که بحث مفصل آن، در تفسير آيه ۱۴۳ از سوره «بقره» و جاهاى ديگر گذشت. و اين آيه مطالب گذشته، يعنى داستان اجتباء، و مسأله نفى حرج و وجه تسميه مسلمين به «مسلمين» را تعليل مى کند.
«فَأقِيمُوا الصَّلَوة وَ آتُوا الزَّکَوة وَ اعتَصِمُوا بِاللّه» - اين جمله، تفريع بر همه مطالب قبل است که خدا با آن ها بر مسلمين منت نهاد. يعنى: پس بنابراين واجب است بر شما که نماز به پا داريد، و زکات بپردازيد - که اين دو، اشاره است به واجبات عبادى و مالى - و در همه احوال متمسک به خدا شويد.
يعنى به آنچه امر مى کند، مؤتمر شده، از آنچه نهى مى کند، منتهى گرديد، و در هيچ حالى از او قطع رابطه مکنيد. چون او مولى و سرپرست شما است، شايسته نيست که بنده از مولاى خود ببرد و آدمى را نمى رسد که با اين که از هر جهت ضعيف است، از ياور خود قطع کند.
البته اين دو معنا، به خاطر اين است که کلمه «مولى»، دو معنا دارد: يکى سرپرست و آقا و ديگرى ياور.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۴
پس جملۀ «هُوَ مَولَیکُم»، در مقام تعليل حکم قبلى است و جملۀ «فَنِعمَ المَولَى وَ نِعمَ النَّصِير»، مدح خداى تعالى و هم دلخوش ساختن نفوس مؤمنان و تقويت دل هاى آنان است، به اين که مولى و ياور ايشان، آن خدايى است که غير او، نه مولايى هست و نه ياورى.
اين را هم بايد دانست که آن معنايى که ما براى «اجتباء» و همچنين براى «اسلام» و ساير کلمات آيه کرديم، معنايى است که بيشتر مفسران براى آيه کرده اند، و مبناى ايشان خطاب «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» است که در صدر کلام قرار دارد و بيان استدلالشان اين است که: اين خطاب، شامل همه مؤمنان و همه امت مى شود. و نتيجه گرفته اند که: پس خداى تعالى، اسلام همه مسلمانان آن روز را قبول کرده.
ولى ما مکرر خاطرنشان کرده ايم که حقيقت معناى «اجتباء» اين است که خدا، بنده خود را مخلَص - به فتح لام - کند و او را مخصوص خود سازد، به طورى که غير خدا در او بهره اى نداشته باشد، و اين صفت، صفت همه مسلمانان آن روز و تمامى افراد امت نيست، و همچنين کلمه «اسلام» و «اعتصام»، معنايش آن طور نيست که همه مسلمين را شامل شود و به طور قطع، معناى حقيقى اين کلمات مورد نظر است.
و بنابراين، نسبت اجتباء و اسلام و شهادت به همه امت دادن، مجاز و توسّع و از اين باب است که در ميان امت افرادى که داراى اين صفات باشند، وجود دارد و در قرآن، از اين گونه تعابير مجازى بسيار است. همچنان که همه بنى اسرائيل را پادشاه خوانده، فرموده: «وَ جَعَلَکُم مُلُوکاً»، و همه ايشان را بر عالَميان برترى داده است، فرموده: «وَ فَضَّلنَاهُم عَلَى العَالَمِين».
بحث روايتى: (رواياتى در ذيل آيات گذشته)
از کتاب جوامع الجامع نقل شده که در تفسير آيه «فَلَا يُنَازِعُنَّکَ فِى الأمر» گفته: روايت شده که «بُدَيل بن ورقاء» و غيره که از کفار خزاعه بودند، به مسلمانان گفتند: شما چرا آنچه خودتان مى کشيد، مى خوريد؟ و آنچه را که خدا مى کشد - يعنى مردار - را نمى خوريد؟
مؤلف: سياق آيه، با اين حديث سازگار نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۵
و در کافى، به سند خود، از عبدالرحمان انماط فروش، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: قريش را رسم چنين بود که مشک و عنبر به بت هاى پيرامون کعبه مى ماليدند، و بت «يَغُوث»، برابر در خانه و بت «يَعُوق»، طرف دست راست کعبه و بت «نَسر»، طرف دست چپ آن قرار داشت، و چون داخل حرم مى شدند، براى «يغوث» سجده مى کردند و بدون اين که سر بلند کرده و منحنى شوند، در همان سجده به طرف «يعوق» مى چرخيدند، و سپس به طرف دست چپ آن به سوى «نَسر» بر مى گشتند.
آنگاه اين طور تلبيه مى گفتند: «لَبَّيکَ اللَّهُمَّ لَبَّيکَ لَبَّيکَ لَا شَرِيکَ لَکَ إلّا شَرِيکٌ هُوَ لَکَ، تَملِکُهُ وَ مَا مَلَکَ». يعنى: لبيک اى خدا، لبيک اى خدا، تو شريکى ندارى، مگر آن شريکى که هم خودشان و هم مايملکشان، مِلک تو است».
خدا براى اين که به آنان بفهماند بت ها، مالک چيزى نيستند، مگس سبزرنگ که داراى چهار بال بود، فرستاد، و تمامى آن مشک و عنبر را که بر بت ها بود، بخورد و اين آيه را بدين مناسبت نازل کرد: «يَا أيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاستَمِعُوا لَهُ...».
و در همان کتاب به سند خود، از بريد عجلى روايت کرده که گفت: به امام ابى جعفر «عليه السلام» عرض کردم: معناى آيه «يَا أيُّهَا الَّذِيَنَ آمَنُوا ارکَعُوا وَ اسجُدُوا وَ اعبُدُوا رَبَّکُم وَ افعَلُوا الخَيرَ لَعَلَّکُم تُفلِحُون * وَ جَاهِدُوا فِى اللّهِ حَقَّ جِهَادِه» چيست؟
فرمود: منظور اين آيه ما هستيم، اجتباء شده نيز ماييم. ماييم که خداى تعالى، در دين، براى ما حرجى قرار نداده. پس «حرج»، مضيقه اى است شديدتر از آنچه کلمۀ «ضيق» افاده مى کند.
در جملۀ «مِلَّةَ أبِيکُم إبرَاهِيم» نيز، منظور فقط ماييم. «هُوَ سَمَّاکُمُ المُسلِمِين»، خداى عزوجل، ما را مسلمان ناميده «مِن قَبلُ» در کتاب هاى آسمانى گذشته، «وَ فِى هَذَا» و در قرآن مسلمان خوانده، «لِيَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيکُم شَهِيداً وَ تَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاس» رسول را گواه ما کرد به آنچه که از ناحيه خداى تبارک و تعالى، به ما رسانيد، و ما را گواه مردم قرار داد تا روز قيامت (به آنچه ما به ايشان رسانديم). پس هر کس روز قيامت را قبول دارد، ما او را تصديق مى کنيم، و هر که منکر قيامت است، ما منکر او خواهيم بود.
مؤلف: روايات از طرق شيعه از امامان اهل بيت «عليهم السلام» در اين معنا بسيار رسيده، و در ذيل آيه، بيانى گذشت که معناى اين گونه روايات را روشن مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸۶
و در الدرّ المنثور است که ابن جرير، و ابن مردويه و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - از عايشه روايت کرده اند که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از آيه «وَ مَا جَعَلَ عَلَيکُم فِى الدِّينِ مِن حَرَج» پرسيد. حضرت فرمود: مقصود از حرج، ضيق است.
و در تهذيب، به سند خود، از عبدالاعلى مولاى آل سام روايت کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرض کردم: پايم لغزيد، و ناخن آن افتاد، من انگشتم را با پارچه اى پيچيدم، در اين حال چگونه وضو بگيرم؟
فرمود: اين مسأله و نظايرش، از کتاب خداى عزوجل فهميده مى شود. چون خداى تعالى فرموده: «مَا جَعَلَ عَلَيکُم فِى الدِّينِ مِن حَرَج»، و به حکم اين آيه، چون مسح بر بشره انگشت حرج است، تو بايد بر همان پارچه مسح کنى.
مؤلف: در معناى اين روايت، روايات ديگرى است که با آيه شريفه به رفع حکم حرجى استشهاد شده، و تمسک به آيه در اين حکم، خود دليل روشنى است بر اين که آنچه ما در معناى آيه بيان کرديم، صحيح بوده.
و در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه - در کتاب مصنف - و اسحاق بن راهويه، در کتاب مسند خود، از مکحول روايت کرده اند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: خداوند براى خود دو نام نهاده، که همان دو نام را هم به امت من نهاده است: يکى «سَلام»، که امت مرا نيز مسلم خوانده و ديگرى «مؤمن»، که گروندگان به دين را نيز مؤمنان ناميده است.
پايان
رده:تفسیر المیزان