المیزان جلد۱۶ بخش۴
آيات ۲۹ - ۴۲ سوره قصص
فَلَمَّا قَضى مُوسى الاَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَس مِن جَانِبِ الطورِ نَاراً قَالَ لاَهْلِهِ امْکُثُوا إِنّى آنَستُ نَاراً لَّعَلى آتِيکُم مِّنْهَا بخَبرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِّنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصطلُونَ(۲۹)
فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِى مِن شاطِى الْوَادِ الاَيْمَنِ فى الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکةِ مِنَ الشجَرَةِ أَن يَا مُوسى إِنى أَنَا اللَّهُ رَبّ الْعَالَمِينَ(۳۰)
وَ أَنْ أَلْقِ عَصاک فَلَمَّا رَآهَا تهْتزُّ کَأَنهَا جَانُّ وَلى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّب يَا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تخَف إِنَّک مِنَ الآمِنِينَ(۳۱)
اسلُک يَدَک فى جَيْبِک تخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيرِ سوءٍ وَ اضمُمْ إِلَيْک جَنَاحَک مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِک بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّک إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ(۳۲)
قَالَ رَبّ إِنّى قَتَلْت مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخَاف أَن يَقْتُلُونِ(۳۳)
وَ أَخِى هَارُونُ هُوَ أَفْصحُ مِنى لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءاً يُصدِّقُنى إِنى أَخَاف أَن يُکَذِّبُونِ(۳۴)
قَالَ سنَشدُّ عَضدَک بِأَخِيک وَ نجْعَلُ لَکُمَا سلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْکُمَا بِآيَاتِنَا أَنتُمَا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ(۳۵)
فَلَمَّا جَاءَهُم مُّوسى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا سِحْرٌ مُّفْترًى وَ مَا سمِعْنَا بِهَذَا فى آبَائنَا الاَوَّلِينَ(۳۶)
وَ قَالَ مُوسى رَبى أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِندِهِ وَ مَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظالِمُونَ(۳۷)
وَ قَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلاُ مَا عَلِمْت لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرِى فَأَوْقِدْ لى يَا هَامَانُ عَلى الطينِ فَاجْعَل لى صرْحاً لَّعَلى أَطلِعُ إِلى إِلَهِ مُوسى وَ إِنّى لاَظنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِينَ(۳۸)
وَ استَکْبرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ وَ ظنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لا يُرْجَعُونَ(۳۹)
فَأَخَذْنَاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فى الْيَمِّ فَانظرْ کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الظالِمِينَ(۴۰)
وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئمَّةً يَدْعُونَ إِلى النَّارِ وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنصرُونَ(۴۱)
وَ أَتْبَعْنَاهُمْ فى هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِينَ(۴۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۲
«ترجمه آیات»
پس چون موسى مدت را به سر رسانيد، همسر خود را برداشت و به راه افتاد. در راه از سمت طور آتشى از دور ديد. به خانواده اش گفت: من از دور آتشى احساس مى کنم، شما در اين جا باشيد، تا شايد از کنار آن آتش، خبرى کسب نموده و يا از خود آتش، پاره اى بياورم تا شايد خود را گرم کنيد. (۲۹)
ولى همين که نزديک آتش رسيد، صدايى از کرانه رود، از طرف راست، از درختى که در قطعه زمينى مبارک واقع بود، برخاست که: اى موسى! به درستى من خداى ربّ العالمينم. (۳۰)
و اين نيز بگفت که عصايت بينداز. همين که موسى عصا را ديد که به سرعت و شدت به حرکت آمد که گويا در جست و خيز، مار سبکبالى است، پشت کرد و بگريخت، به طورى که ديگر، به پشت سرِ خود نگاه نکرد. خطاب رسيد: اى موسى! بيا و مترس تو از ايمنانى. (۳۱)
دست خود در گريبان ببر و بيرون آور، در حالى که سفيد و درخشنده است، بدون اين که درخشندگى اش از بدى باشد و دست بر قلب خود نه، تا از ترس آرام گيرد. اين دو معجزه از پروردگار تو، به سوى فرعون و مردم او است، که آنان از دير باز مردمى فاسق بودند. (۳۲)
موسى گفت: پروردگارا! من از آنان کسى را کشته ام، لذا مى ترسم مرا بکشند. (۳۳)
و برادرم هارون، از من فصيح تر است. او را هم با من و به کمک من بفرست، تا مرا تصديق کند که مى ترسم مرا تکذيب کنند. (۳۴)
گفت: به زودى بازويت را به وسيله برادرت قوى مى کنم و به شما سلطنت و قدرتى مى دهم و به خاطر معجزات من، به شما نرسند. آرى شما و پيروانتان غالبيد. (۳۵)
پس چون موسى با معجزات روشن ما به سوى فرعونيان آمد، گفتند: اين، جز سحرى که به خدا بسته است، چيز ديگرى نيست، و ما از نياکان خود، چنين چيزى نشنيده ايم. (۳۶)
موسى گفت: پروردگار من، به کسى که به هدايت کردن از ناحيه او آمده، داناتر است، و بهتر مى داند که خانه آخرت، براى چه کسى است، چون ستمگران رستگار نمى شوند. (۳۷)
فرعون گفت: اى بزرگان قوم! من غير از خودم، معبودى براى شما نمى شناسم. اى هامان! برايم بر گِل، آتش برافروز و آجر بساز و برجى درست کن، باشد که از معبود موسى اطلاعى بيابم و من او را از دروغگويان مى دانم. (۳۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۳
فرعون و لشکريانش در زمين بدون حق سرکشى کردند و پنداشتند که به سوى ما بر نمى گردند. (۳۹)
پس ما او و لشکريانش را گرفتيم و در دريا ريختيم. پس بنگر که عاقبت ستمگران چگونه بود. (۴۰)
ما آنان را پيشوايانى کرديم که مردم را به سوى آتش دعوت مى کردند و روز قيامت، از آن مردم ياورى نخواهند يافت. (۴۱)
بعد از رفتنشان هم در دنيا لعنت و در قيامت زشت رويى نصيبشان کرديم. (۴۲)
داستان بازگشت موسى «ع» به سوی مصر و پیامبری او
«بیان آیات»
اين آيات، فصل ديگرى از داستان موسى «عليه السلام» است، که در آن، اجمالى از حرکت آن جناب با خانواده اش، از مدين به طرف مصر، و مبعوث شدنش به رسالت به سوى فرعون و قوم او، براى نجات دادن بنى اسرائيل، و تکذيب آنان رسالت وى را، و سرانجام غرق شدنشان را در دريا آورده، تا آن که در آخر داستانش منتهى مى شود به نزول تورات، که گويا منظور از بيان قصه، همين قسمت آخر است.
«فَلَمَّا قَضى مُوسى الاَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَس مِن جَانِبِ الطورِ نَاراً...»:
مراد از «قضاء أجل»، به سر بردن مدت مقرر است، که مراد از آن، در آيه اين است که: موسى آن مدتى را که قرار گذاشت براى شعيب خدمت کند، به سر رسانيد، که در روايت گذشته ديديم، فرمودند: مدت طولانى تر را به سر رسانيد.
و کلمه «آنس» از مصدر «ايناس» است، که به معناى ديدن و به چشم خوردن چيزى است. و کلمه «جذوة من النار»، به معناى پاره اى از آتش است. و کلمه «تَصطَلُون»، از مصدر «اصطلاء» است، که به معناى گرم شدن به آتش است.
سياق آيه شهادت مى دهد که اين جريان در شب واقع شده، و گويا شبى بسيار سرد بوده. و نيز بر مى آيد که موسى «عليه السلام» و همراهانش، راه را گم کرده بودند. در چنين شرايطى، موسى «عليه السلام» از طرف طور، که در آن نزديکى ها بوده، آتشى به چشمش مى خورد. به اهل خود دستور مى دهد همان جا بمانند، تا او برود به طرف آنچه به چشمش خورده، شايد در آن جا انسانى ببيند، و از او بپرسد راه کجا است. و يا آن که پاره اى آتش گرفته بياورد، تا با آن گرم شوند.
در سوره «طه»، به جاى اين عبارت که: «لَعَلّى آتِيکُم مِنهَا بِخَبَر: شايد از آن جا خبرى از راه برايتان بياورم».
عبارت «لَعَلّى آتِيکُم مِنهَا بِقَبَسٍ أو أجِدُ عَلَى النّارِ هُدى: شايد از آن برايتان پاره اى بياورم، و يا بر کنار آتش راهنمايى شوم» آمده و اين تعبير، بهترين دليل است بر اين که اين کاروان در آن شب، راه را گم کرده بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۴
و همچنين اين که به اهلش خطاب مى کند که: «اين جا باشيد...»، شاهد است بر اين که غير از همسرش، کس ديگرى هم با او بوده. و لذا تعبير به جمع آورده (باشيد)، و اگر تنها همسرش با او بود، مى گفت: «تو اين جا بباش». و در تورات، در سفر خروج، اصحاح چهارم، آيه ۲۰، آمده که موسى در اين سفر همسرش و فرزندانش را همراه داشته.
«فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِى مِن شاطِى الْوَادِ الاَيْمَنِ فى الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکةِ مِنَ الشجَرَةِ...»:
در مفردات، در معناى کلمه «شاطئ» گفته: «شاطئ الوادى»، معنايش کنار وادى است. و نيز همو گفته: کلمه «وادى»، در اصل به معناى محلى است که سيلاب از آن جا مى گذرد. و به همين اعتبار، شکاف ميان دو کوه را نيز «وادى» مى گويند. و جمع اين کلمه «أوديه» مى آيد، و کلمه «بقعه»، به معناى قطعه اى از زمين است که به شکل زمين هاى اطرافش نبوده باشد.
و مراد از کلمه «أيمن»، جانب راست است، در مقابل «أيسر»، که به معناى سمت چپ است. و مقصود در اين جا، أيمن و سمت راست وادى است. و به آنچه بعضى گفته اند: «أيمن، از «يُمن»، در مقابل شومى است»، نبايد اعتناء کرد.
و «بقعه مبارکه»، قطعه و نقطه مخصوصى است از (کناره سمت راست وادى)، که در آن درختى قرار داشته که نداى «يَا مُوسى» از آن درخت برخاسته، و مبارک بودنش به همين خاطر است، که نداى الهى و تکلم او، با موسى در آن جا واقع شد. و از اين راه شرافتى يافت. و موسى به خاطر همين شرافت و قداست، مأمور شد کفش خود را بکند. همچنان که فرمود: «فَاخلَع نَعلَيکَ إنّکَ بِالوَادِى المُقَدّس طُوىً».
توضيحى در باره تکلم خداوند با موسى «ع»، در طور سينا
اين آيه شريفه، بدون ترديد دلالت دارد بر اين که درخت مزبور به وجهى، مبدأ آن نداء و آن گفتگو بوده. چيزى که هست، اين نيز مسلم است که درخت سخن نگفته، بلکه سخن سخن خدا و قائم به او بوده، نه قائم به درخت. همان طور که کلام ما آدميان، قائم است به خود متکلم.
پس در حقيقت، درخت حجابى بود که خداى تعالى، از وراى آن، با موسى سخن گفت. البته اين احتجاب به معنايى بوده که لايق ساحت قدس او باشد. احتجابى که با احاطه او بر هر چيز منافات نداشته باشد، همچنان که آيه: «وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أن يُکَلّمَهُ اللهُ إلّا وَحياً أو مِن وَرَاءِ حِجَابٍ أو يُرسِلَ رَسُولاً فَيُوحى بِإذنِهِ مَا يَشَاءُ» نيز، سخن گفتن خدا با يک فرد بشر را منحصر کرده به طريق وحى، يا از پشت حجاب.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۵
و از همين جا، ضعف اين تفسير که بعضى گفته اند: «درخت، محل کلام بوده، چون کلام از مقولۀ عرض است، و محتاج است به محلى که قائم بدان باشد»، روشن مى گردد.
و همچنين اين که بعضى ديگر گفته اند: اين نحوه تکلمى که خدا با موسى کرد، عالى ترين مرتبۀ تماس خدا با انبياء «عليهم السلام» است. چون بدون واسطه با وى سخن گفته، و موسى بدون واسطه، سخن او را شنيده، وجه فساد اين تفسير، اين است که:
در اين جريان نيز، سخن گفتن خداى تعالى بدون واسطه نبوده. چون گفتيم کلام خدا از ماوراى حجاب بود، و حجاب در اين تکلم، درخت بود، که واسطه شد ميان موسى «عليه السلام» و خداى تعالى. و ظاهر آيه «شورى» اين بود که تکلم کردن خدا با خلق خود، به يکى از سه نحو است: يکى به وسيله رسول و مبلغ. دوم از وراى حجاب. سوم که عالی ترين مراحل تکلم است، تکلم بدون واسطه و بدون حجاب است.
«أن يَا مُوسَى إنّى أنَا اللهُ رَبُّ العَالَمِين» - کلمه «أن» در اين جمله، تفسيريه است، و در آن از ذات متعالى - که نامش «الله» است - خبر مى دهد، و او را به وصف وحدانيت و يکتايى در ربوبيت توصيف مى کند. و شرک را به همه انواعش، به طور مطلق، از او نفى مى کند.
به اين بيان که: وقتى او را به ربوبيت براى همه عالَميان ستود، و با در نظر گرفتن اين که «رب» به معناى مالک و مدبر مى باشد، و مستحق است که مملوک هايش او را پرستش کنند، ديگر چيزى از عالَميان را باقى نگذاشته، که مربوب غير او باشد. در نتيجه، ديگر ربّى غير از او باقى نمانده، و معبودى سواى او نيست.
پس در آيه شريفه، اجمال آن مطالبى است که در سوره «طه» تفصيلش آمده، و اين ندايى که در آيه مورد بحث، به طور اجمال به معارف سه گانه توحيد و نبوت و معاد اشاره مى کند، در آن جا آن ها را از يکديگر جدا کرده، درباره توحيد فرموده: «إنّنِى أنَا اللهُ لَا إلَه إلّا أنَا فَاعبُدنِى». و درباره نبوت فرموده: «وَ أقِمِ الصّلوة لِذِکرِى». و درباره معاد فرموده: «إنّ السّاعَةَ آتِيَةٌ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۶
«وَ أَنْ أَلْقِ عَصاک فَلَمَّا رَآهَا تهْتزُّ کَأَنهَا جَانُّ وَلى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّب»:
تفسير اين جمله در سوره «نمل» گذشت.
«يَا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تخَف إِنَّک مِنَ الآمِنِينَ»:
در اين آيه، جمله «قِيلَ لَهُ: بدو گفته شد» حذف شده، و تقدير آيه، چنين است: «وَ قِيلَ لَهُ يَا مُوسَى أقبِل وَ لَا تَخَف إنّکَ مِنَ الآمِنِين: و بدو گفته شد اى موسى، پيش برو و مترس، که تو از ايمنانى». و در اين خطاب به او امنيت مى دهد.
و با اين جمله، معناى آيه شريفه: «يَا مُوسَى لَا تَخَف إنّى لَا يَخَافُ لَدَىّ المُرسَلُون» روشن مى شود، که معنايش اين است که: موسى تو فرستاده و مرسلى، و رسولان نزد من ايمن اند. نه اين که مفاد آن عتاب و توبيخ باشد.
«اسلُک يَدَک فى جَيْبِک تخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيرِ سوءٍ»:
مراد از «سلوک دست در گريبان»، فرو بردن دست در آن است. و مراد از «سُوء» - به طورى که گفته شده - مرض پيسى است.
و ظاهرا در اين که بيرون آوردن دست از گريبان را مقيد کرد به قيد «مِن غَيرِ سُوء: بدون پيسى»، تعريض باشد به تورات که در سفر خروج، اصحاح چهارم، آيه ششم، مى گويد: «سپس رب بدو اين را هم گفت که دست خود به گريبانت فرو کن. موسى دست خود را در گريبان کرد و سپس بيرون آورد، ديد که ناگهان دستش مانند برف از برص سفيد شده».
«وَ اضمُمْ إِلَيْک جَنَاحَک مِنَ الرَّهْبِ ...»:
کلمه «رَهب» - به فتحه راء و سکون هاء - و همچنين «رَهَب» - به دو فتحه - و نيز «رُهب» - به ضمه راء و سکون هاء - همه به معناى ترس است. و کلمه «جُناح» - به قول بعضى - به معناى دست، و - به قول بعضى ديگر - به معناى بازو است.
بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از اين که فرمود: «جناحت را از ترس به خودت ضم کن»، اين است که: هر وقت، در هنگام مشاهده اژدها شدن عصا، دچار ترس شدى، دست خود را بر سينه خود بچسبان».
بعضى ديگر گفته اند: «معنايش اين است که: دست هاى خود را جمع کن. چون موسى «عليه السلام» وقتى ديد که عصا اژدها شد، دست هاى خود را از ترس به طرف جلو باز کرد. اين جمله مى فرمايد: دست هايت را جمع کن، و آن را از ترس باز مکن. براى اين که تو از ضرر آن ايمنى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۷
ليکن اين دو وجه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، وقتى صحيح است که جمله «اضمم...»، تتمه جمله «أقبِل وَ لَا تَخَف إنّکَ مِنَ الآمِنِين» بوده باشد، و حال آن که اين نظم با فاصله شدن جمله «أسلُک يَدَکَ فِى جَيبِکَ...»، در ميان دو جمله، آن هم بدون واو عطف، نمى سازد.
بعضى ديگر گفته اند: «اين جمله، کنايه است از امر به عزم بر آنچه خدا از او خواسته، و تحريک او بر اين که در ابلاغ رسالت خدا جديت به خرج دهد، تا ترس در بعضى احوال، او را از انجام مأموريتش باز ندارد.
و از نظر ما بعيد نيست که مراد از آن، اين باشد که: خواسته است آن جناب سيماى خشوع و تواضع را به خود بگيرد. چون عادت مردم متکبر و خودپسند، اين است که همواره بازوها را از پهلو جدا مى دارند، که گويا در حال خميازه اند. در نتيجه، جمله مورد بحث به عنايتى، در معناى جملۀ »وَ اخفِض جَنَاحَکَ لِلمُؤمِنِين» خواهد بود، که رسول گرامى «صلى الله عليه و آله و سلم» را دستور مى دهد براى مؤمنان تواضع کند.
«قَالَ رَبّ إِنّى قَتَلْت مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخَافُ أَن يَقْتُلُونِ»:
در اين جمله، به داستان مرد قبطى که به دست آن جناب کشته شد، اشاره نموده و اظهار مى دارد: مى ترسم مرا به جرم قتل نفس و به عنوان قصاص بکشند.
«وَ أَخِى هَارُونُ هُوَ أَفْصحُ مِنى لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِىَ رِدْءاً يُصدِّقُنى إِنّى أَخَافُ أَن يُکَذِّبُونِ»:
در مجمع البيان گفته: «وقتى گفته مى شود «فلانى ردء فلانى» است، معنايش اين است که: او را يارى و پشتيبانى مى کند».
سبب درخواست موسى «ع» از خداوند، که هارون را به يارى اش بفرستد
جملۀ «إنّى أخَافُ أن يُکَذّبُون»، تعليل درخواستى است که کرده، و آن اين بود که: برادرم هارون را با من بفرست. و از سياق بر مى آيد که آن جناب، از اين ترس داشته که فرعونيان تکذيبش کنند، و او خشمگين شود، و نتواند حجت خود را بيان نمايد. چون در حال خشم، لکنتى که در زبانش بوده، بيشتر مى شده. نه اين که معنايش اين است که: هارون را با من بفرست تا مرا تکذيب نکنند. زيرا آن هايى که وى را تکذيب مى کردند، باک نداشتند از اين که هارون را هم همراه او تکذيب کنند. کسى که بخواهد زيرِ بار موسى نرود و او را تکذيب کند، هارون هم با او باشد، باز تکذيب خواهد کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۸
دليل بر گفتار ما در معناى جمله، آيه «قَالَ رَبّ إنّى أخَافُ أن يُکَذّبُونِ وَ يَضِيقُ صَدرِى وَ لَا يَنطَلِقُ لِسَانِى فَأرسِل إلى هَارُون» است، که سخن موسى «عليه السلام» را در همين مورد حکايت مى کند.
بنابراين، ماحصل معناى آيه مورد بحث، اين مى شود که: برادرم هارون، فصيح تر از من است، و زبانى گوياتر از من دارد. پس او را به ياری ام بفرست، تا صدق مرا در مدعايم تصديق کند، و وقتى مردم با من مخاصمه مى کنند، قانعشان سازد. زيرا من مى ترسم تکذيبم کنند. آن وقت ديگر نتوانم صدق مدعايم را برايشان روشن سازم.
«قَالَ سنَشدُّ عَضدَک بِأَخِيک وَ نجْعَلُ لَکُمَا سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْکُمَا بِآيَاتِنَا أَنتُمَا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ»:
اين که فرمود: بازويت را به وسيله برادرت محکم مى کنم، کنايه است از اين که: تو را به وسيله او تقويت خواهم کرد. و همچنين عدم وصول فرعونيان به آن دو، کنايه است از اين که آنان قدرت و تسلط بر کشتن شما نخواهند يافت. گويا آن دو بزرگوار را در يک طرف و فرعونيان را در طرف ديگر، دو گروه فرض کرده، که با هم مسابقه دارند. آنگاه فرموده: گروه فرعونيان به شما نمى رسندو تا چه رسد به اين که از شما سبقت گيرند.
و معناى آيه، اين است که: خداى تعالى فرمود: به زودى تو را به وسيله برادرت هارون تقويت و يارى خواهيم کرد، و براى شما تسلط و اقتدار و غلبه اى برايشان قرار خواهيم داد، تا به سبب آياتى که ما شما دو نفر را به وسيله آن غلبه مى دهيم، نتوانند بر شما مسلط شوند.
آنگاه همين غلبه دادن آن دو بزرگوار را بر فرعونيان بيان نموده، و فرموده: «أنتُمَا وَ مَنِ اتّبَعَکُمَا الغَالِبُون: شما و هر کس که شما دو نفر را پيروى کند، غالب خواهيد بود». و اين بيان را آورد تا بفهماند که نه تنها آن دو تن غالب اند، بلکه پيروان ايشان نيز غالب خواهند بود.
از اين بيان روشن مى شود که: کلمه «سُلطان»، به معناى قهر و غلبه است، ولى بعضى از مفسران گفته اند: به معناى حجت و برهان است. يعنى ما براى شما دو نفر، حجت و برهان قرار مى دهيم، و اگر سلطان به اين معنا باشد، بهتر آن است که بگوييم جمله «بآياتنا» متعلق است به «غَالِبُون». نه به جملۀ «فَلَا يَصِلُون إلَيکُمَا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۹
(توضيح اين که: بنابر وجه اول، معنا اين مى شود که: فرعونيان به سبب آيات و معجزات ما، بر شما غلبه نمى کنند. و بنابر وجه دوم، اين مى شود که: شما به سبب حجت و برهان ما، غالب خواهيد بود).
البته در معناى آيه شريفه، وجوه ديگرى نيز ذکر کرده اند، که چون فايده اى در تعرض آن ها نديديم، از نقل آن ها خوددارى نموديم.
سخن فرعونيان در تکذيب موسى «ع»، و جواب آن حضرت بدانان
«فَلَمَّا جَاءَهُم مُّوسى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا سِحْرٌ مُّفْترًى ...»:
يعنى: وقتى موسى نزد فرعونيان آمد، گفتند: اين سحرى است موصوف به مفترى، و «مُفتَرى»، صيغه اسم مفعول است، و به معناى مجعول و من درآوردى است. ممکن هم هست بگوييم «مفترى» مصدر ميمى است، که سحر به عنوان مبالغه موصوف به آن شده.
توضيح اين که: وقتى بخواهيم مثلا در اتصاف شخصى به عدالت مبالغه کنيم که جرثومۀ عدالت است، مى گوييم اصلا خود عدالت است. در اين جا نيز فرعونيان گفته اند: اين سحر، از بس خلاف واقع است که گويا عين جعل کردن است، نه اين که مجعول باشد.
اشاره «هذَا» در جملۀ «مَا هَذَا إلّا سِحرٌ مُفتَرى»، اشاره است به معجزاتى که آن جناب آورد. يعنى اين ها جز سحرى من درآوردى نيست. چشم بندى يى است که خودش درست کرده، و به دروغ به خدا نسبت مى دهد.
و اما اشاره «هَذَا» در جملۀ «مَا سَمِعنَا بِهَذَا فِى آبَائِنَا الأوّلِين»، اشاره است به دعوتى که آورده، که معجزات مزبور را حجت و دليل بر آن قرار داده. و اما احتمال اين که مراد از اين اشاره هم، همان معجزات بوده باشد، احتمال صحيحى نيست. چون با تکرار اسم اشاره نمى سازد. علاوه بر اين، فرعونيان وقتى معجزات آن جناب را ديدند، بنابر حکايت قرآن گفتند: «فَلَنَأتِيَنّکَ بِسِحرٍ مِثلِهِ: گفتند ما نيز نظير آن را خواهيم آورد»، و حال آن که در پاسخ موسى گفتند: «ما چنين چيزى در پدران گذشته خود سراغ نداشته، و از آنان نشنيده ايم».
پس معلوم مى شود مراد از «هذا: اين»، در اين جمله، دعوت موسى «عليه السلام» است، نه معجزات وى. از اين هم که بگذريم، در مقابل معجزات موسى «عليه السلام» معنا ندارد که بگويند: ما سابقه نظير اين را نداريم. چون سابقه نداشتن از امثال آن معجزات، پاسخگوى آن معجزات، و ردّ دعوت آن جناب نمى شود.
پس معناى آيه، اين است که: آنچه موسى آورده، دينى است نوظهور، که از پدران گذشته و قدیمی ما
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۰
برايمان نقل نشده، که در عصرى از اعصار، به آن معتقد بوده باشند. و با اين معنا، جمله «رَبّى أعلَمُ بِمَن جَاءَ بِالهُدَى...»، که در آيه بعدى است، نيز تناسب دارد.
«وَ قَالَ مُوسى رَبى أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِندِهِ وَ مَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ ...»:
مقتضاى سياق اين است که: اين آيه پاسخى باشد از موسى «عليه السلام» از کلام فرعونيان، که در ردّ دعوت موسى گفتند: «وَ مَا سَمِعنَا بِهَذَا فِى آبَائِنَا الأوّلِين»، و اساس اين جواب بر تحدّى و اتمام حجت از راه تعجيز است. گويا مى فرمايد: پروردگار من - که همان ربّ العالَمين است و خلقت و امر به دست اوست - از شما داناتر است، به کسى که هدايتى مى آورد، و کسى که موفق به دار آخرت مى شود. و همين پروردگار است که مرا به عنوان رسول فرستاده تا برايتان هدایت بياورم. هدايتى که همان دين توحيد است، و مرا وعده داده که هر کس به دينم بگرود، دار عاقبت داشته باشد. و دليل بر اين ادعايم، آيات بيناتى است که از ناحيه خود به من داده است.
پس منظورش از عبارت «کسى که هدايتى آورده» خودش است. و مراد از «هدى»، دعوت دينى است که آورده.
و مراد از «عَاقِبَةُ الدّار» در جملۀ «وَ مَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدّار»، يا بهشت است که همان خانه آخرت است، که افراد سعيد در آن جا منزل مى کنند. همچنان که قرآن کريم، از زبان ايشان حکايت کرده و گفته: «وَ أورَثَنَا الأرضَ نَتَبَوّأ مِنَ الجَنَّةِ حَيثُ نَشَاءُ».
و يا آن که مراد از «عَاقِبَةُ الدّار»، سرنوشت خوب دنيا است. همچنان که در آيه ۱۲۸ سوره اعراف، «عَاقِبَةُ الدّار» به همين معنا است. مى فرمايد: «قَالَ مُوسَى لِقَومِهِ استَعِينُوا بِاللهِ وَ اصبِرُوا إنّ الأرضَ لِلهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ وَ العَاقِبَةُ لِلمُتّقِين: موسى به قوم خود گفت: به خدا استعانت کنيد، و خويشتندار باشيد، که خدا زمين را به هر کس بخواهد، ارث مى دهد، و سرانجام نيک، از آنِ پرهيزکاران است».
و يا آن که مراد از «عَاقِبَةُ الدّار»، اعم از دار دنيا و دار آخرت است، که به نظر ما از اين سه احتمال، سومى بهتر از آن دو، و سپس دومى بهتر از اولى است. همچنان که تعليل «إنّهُ لَا يُفلِحُ الظّالِمُون» هم مؤيد آن است.
و در اين که گفت: «إنّهُ لَا يُفلِحُ الظّالِمُون: چون ستمکاران رستگار نمى شوند»، تعريض به فرعون و قومش است، و در آن «عَاقِبَةُ الدّار» را از ايشان نفى کرده. براى اين که آنان اساس سنت حيات را بر ظلم بنا نهادند، که معلوم است در چنين نظامى از عدالت اجتماعى خبرى نيست، و چنين نظامى بر خلاف فطرت انسانى است، که جزئى از نظام کون است. در نتيجه بر خلاف نظام آفرينش نيز هست (و نظام آفرينش، چنين نظام و اجتماعى را نابود خواهد کرد، پس چنين مردمى رستگار نمى شوند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۱
بعضى از مفسران گفته اند: «وجه اين که جمله «وَ قَالَ مُوسَى رَبّى أعلَمُ...» را عطف کرده بر جملۀ «مَا هَذَا إلّا سِحرٌ مُفترى...»، که سخن فرعونيان است، صرفا اين است که: خواسته يک سخن از آنان و يک سخن از موسى نقل کند، تا شنونده بين اين دو سخن مقايسه کند، و صحيح آن دو را از فاسدش تميز دهد».
ليکن اگر خواننده محترم دقت کرده باشد، ما سخن موسى را عطف بر سخن کفار نگرفتيم، بلکه گفتيم که کلام موسى، ردّ گفتار کفار است، و اين وجه با سياق موافق تر است.
«وَ قَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلاُ مَا عَلِمْت لَکم مِّنْ إِلَهٍ غَيرِى ...»:
در اين جمله، فرعون به موسى کنايه مى زند، که براى مردم دعوت به حق آورده، و آن دعوت را با معجزاتى تأييد کرده، مى خواهد بگويد: حقيقت و صحت آنچه تو به سوى آن دعوت مى کنى، براى ما ثابت نشده، و همچنين خوارق عاداتى که آوردى، براى ما ثابت نشده که از طرف خداى تعالى باشد، و اصلا من، معبودى غير از خودم براى مردم سراغ ندارم.
پس اين که گفت: «من معبودى غير از خودم براى شما سراغ ندارم»، مطلب را در سياق و عبارتى حق به جانب آورده، تا در دل مردم جا باز کند، و مورد قبول قرار گيرد. همچنان که ظاهر قول ديگرى از وى که در جاى ديگر حکايت شده، همين است. مى گويد: «مَا أُرِيکُم إلّا مَا أرَى وَ مَا أهدِيکُم إلّا سَبِيلِ الرّشَاد».
پس حاصل معنا اين است که: فرعون براى بزرگان قوم خود چنين اظهار کرد که از آيات و معجزات موسى و دعوت او برايش روشن نشده که معبودى در عالَم هست، که ربّ همۀ عالَميان باشد، و اصلا اطلاع از معبودى غير از خودش در عالَم ندارد. آنگاه به هامان دستور مى دهد که برجى بسازد، بلکه از بالاى آن از «إله و معبود موسى» اطلاعى پيدا کند.
با اين بيان، روشن مى شود که جملۀ «مَا عَلِمتُ لَکُم مِن إلَه غَيرِى»، از قبيل قصر قلب است. (يعنى آنچه را که موسى منحصر در خدا مى کرد، او منحصر در خود کرد). موسى الوهيت را تنها براى خدا اثبات مى کرد، و از غير خدا نفى مى نمود، فرعون درست به عکس، الوهيت را براى خود اثبات، و از خداى تعالى نفى مى کرد. و اما ساير الهه که او و قومش آن ها را مى پرستيدند، آيه متعرض آن ها نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۲
«فَأوقِد لِى يَا هَامَانُ عَلَى الطّينِ فَاجعَل لِى صَرحاً» - يعنى: اى هامان! آتش بيفروز بر گِل. و مراد از اين عبارت، اين است که: خشت خام را در آتش بپز و آجر بساز.
کلمۀ «صَرح»، به معناى برجى بلند است، که از همه جا پيدا باشد، و اين نام، از فعل «صَرَحَ الشّئ» گرفته شده، که به معناى اين است که «چيزى ظاهر شد». بنابراين، در جمله مورد بحث دستور داده آجر بسازد، و برایش قصرى بلند بسازد.
مقصود فرعون از اين که به «هامان» گفت: برايم برجى بساز
«لَعَلّى أطّلِعُ إلَى إلَه مُوسَى» - در اين جمله، «إله» را نسبت به موسى داده، و گفته إله موسى، به اين عنايت که خود او، آن را نمى شناسد، و اين موسى است که مردم را به سوى او مى خواند. و اين کلام، از باب قرار دادن نتيجه در جاى مقدمه است، و تقدير کلام چنين است:
«إجعَل لِى صَرحاً أصعَدُ إلَى أعلَى دَرَجَاتِهِ، فَأنظُرُ إلَى السَّمَاءِ لَعَلّى أطّلِعُ إلَى إلَه مُوسَى: برايم برجى بساز، تا بر آخرين پله آن بالا روم، و به آسمان ها نظر کنم، شايد از إله موسى اطلاعى يابم».
و گويا او خيال مى کرده که خداى تعالى، جسمى است که در بعضى از طبقات جوّ يا افلاک منزل دارد. لذا اظهار اميد مى کند که اگر چنين برجى برايش درست کنند، از بالاى آن، به خداى تعالى اشراف و اطلاع پيدا کند. ممکن هم هست که او چنين خيالى نمى کرده، بلکه مى خواسته مطلب را بر مردم مشتبه نموده و گمراهشان سازد.
و نيز ممکن است مرادش اين بوده باشد که برايش رصد خانه اى بسازند، تا ستارگان را رصدبندى نموده، از اوضاع کواکب استنباط کند، آيا رسولى مبعوث شده تا با رسالت موسى تطبيق کند يا نه؟ و يا آنچه موسى ادعا مى کند حق است يا نه؟
مؤيّد اين احتمال، گفتار ديگر اوست که قرآن کريم، در جاى ديگر، آن را چنين حکايت فرموده: «يَا هَامَانُ ابنِ لِى صَرحاً لَعَلّى أبلُغُ الأسبَابَ * أسبَابَ السّمَاوَاتِ فَأطّلِعَ إلَى إلَه مُوسَى وَ إنّى لَأظُنُّهُ کَاذِباً».
«وَ إنّى لَأظُنُّهُ مِنَ الکَاذِبِين» - در اين جا، از مطلبى که قبلا گفته بود که من معبودى غير از خودم سراغ ندارم، ترقى نموده، مى گويد: نه تنها نسبت به إله ديگر غير از خودم جهل دارم، بلکه از اين طرف گمان به عدم چنين معبودى دارم، و گمان دارم که موسى دروغ مى گويد. و اين مدعا را براى تلبيس و گمراه کردن مردم کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۳
و اگر گفته شود: در آيه مورد بحث، فرعون، موسى «عليه السلام» را دروغگو خوانده، با اين که در اين آيه سخنى از موسى حکايت نشده، پس چرا فرعون گفته: او دروغگو است؟ پاسخ اين، آن است که موسى اين را گفته بود، ليکن قرآن کريم، سخن او را در سوره «اسرى»، آيه ۱۰۲ حکايت فرموده، که گفته بود: «َلَقَد عَلِمتَ مَا أنزَلَ هَؤُلَاءِ إلّا رَبُّ السّمَاوَاتِ وَ الأرض: تو خودت يقين دارى که اين آيات را جز ربّ آسمان ها و زمين کسى نازل نکرده».
بعضى از مفسران در توجيه جملۀ «مَا عَلِمتُ لَکُم مِن إلَهٍ غَيرِى» گفته اند: «از قبيل نفى معلوم به نفى علم است»، و اين گونه تعبير، در جايى مى آيد که اگر حقيقتى وجود مى داشت، حتما همه مى فهميدند. در چنين مواردى گفته مى شود که من چنين چيزى نمى دانم. يعنى چنين چيزى نيست.
و نظير اين تعبير، در آيه: «قُل أتُنَبِّؤُنَ اللهَ بِمَا لَا يَعلَمُ فِى السَّمَاوَاتِ وَ لَا فِى الأرضِ» است، وليکن اين توجيه، با ذيل آيه سازگار نيست. چون فرعون، دنبال اين جمله مى گويد: برايم برجى بساز، تا بلکه از إله موسى اطلاعى پيدا کنم.
«وَ استَکْبرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ وَ ظنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لا يُرْجَعُونَ»:
يعنى: حالشان، حال کسى است که برنگشتن به سوى ما در نظرش رجحان دارد. چون در سويداى دل، يقين به رجوع داشتند، همچنان که خداى تعالى درباره شان فرموده: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم ظُلماً وَ عُلُوّاً: معاد را انکار کردند، در حالى که دل هايشان به آن يقين داشت، و اين انکارشان، از ظلم و گردنکشى بود».
«فَأَخَذْنَاهُ وَ جُنُودَهُ...»:
کلمۀ «نبذ»، به معناى طرح و دور انداختن است، و کلمۀ «يَم» به معناى دريا است. و بقيه الفاظ آيه روشن است. چيزى که هست، بايد نکته اى که در آن است، از نظر دور نداشت و آن، لحن توهين آميز به فرعون و لشکريان او، و هول انگيزى عذابى است که بر سر آنان آورد.
رده:تفسیر المیزان