المیزان جلد۱۸ بخش۳۱
سخن بعضى از مفسران درباره زيادت ايمان در آيه: «لِيَزدَادُوا إيمَاناً مَعَ إيمَانِهِم»
بعضى ديگر، زيادت ايمان در آيه را، حمل بر زيادى آثار آن - که همان نورانيت قلب است - کرده اند. اين وجه نيز، خالى از اشکال نيست. چون کمى و زيادى اثر، به خاطر کمى و زيادى مؤثر است، و معنا ندارد ايمان قبل از سکينت - که با ايمان بعد از سکينت از هر جهت مساوى است - اثر بعد از سکينتش، بيشتر باشد.
بعضى هم گفته اند: ايمانى که در آيه شريفه کلمۀ «مَعَ» بر سرش در آمده، ايمان فطرى است، و ايمان قبلی اش، ايمان استدلالى است، و معناى جمله اين است: ما بر دل هايشان سکينت نازل کرديم، تا ايمانى استدلالى بر ايمان فطرى خود بيفزايند.
اين توجيه هم، درست نيست. براى اين که هيچ دليلى نيست که بر آن دلالت کند. علاوه بر اين، ايمان فطرى هم، ايمانى استدلالى است، و متعلق علم و ايمان، به هر حال امرى نظرى است، نه بديهى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۲
بعضى ديگر - مانند فخر رازى - گفته اند: نزاع در اين که: «آيا ايمان زيادت و نقص مى پذيرد يا نه»، نزاعى است لفظى. آن هايى که مى گويند نمى پذيرد، اصل ايمان را مى گويند. يعنى تصديق را؛ و درست هم مى گويند. چون تصديق، زياده و نقصان ندارد. و مراد آن هايى که مى گويند: مى پذيرد، منظورشان سبب کمال ايمان است. يعنى اعمال صالح، که اگر زياد باشد، ايمان کامل مى شود، و الا نه، و درست هم هست، و شکى در آن نيست.
ليکن اين حرف، به سه دليل باطل است:
اول اين که: خلط است بين تصديق و ايمان، و حال آن که گفتيم: «ايمان»، صرف تصديق نيست، بلکه تصديق با التزام است.
و دوم اين که: اين نسبتى که به دسته دوم داد که منظورشان شدت و ضعف اصل ايمان نيست، بلکه اعمالى است که مايه کمال ايمان است، نسبتى است ناروا. براى اين که اين دسته شدت و ضعف را در اصل ايمان اثبات مى کنند، و معتقدند که هر يک از علم و التزام به علم که ايمان از آن دو مرکب مى شود، داراى شدت و ضعف است.
سوم اين که: پاى اعمال را به ميان کشيدن درست نيست. زيرا نزاع در يک مطلب، غير از نزاع در اثرى است که باعث کمال آن شود. و کسى در اين که اعمال صالح و طاعات، کم و زياد دارد، و حتى با تکرار يک عمل زياد مى شود، نزاعى ندارد.
معناى اين که فرمود: جنود آسمان ها و زمين، از آنِ خداست
«وَ لِلّهِ جُنُودُ السَّماوَاتِ وَ الأرض » - کلمه «جُند»، به معناى جمع انبوهى از مردم است که غرضى واحد، آنان را دور هم جمع کرده باشد، و به همين جهت، به لشکرى که مى خواهند يک مأموريت انجام دهند، «جُند» گفته مى شود. و سياق آيه شهادت مى دهد که مراد از جنود آسمان ها و زمين، اسبابى است که در عالَم دست در کارند. چه آن هايى که به چشم ديده مى شوند، و چه آن هايى که ديده نمى شوند. پس اين اسباب، واسطه هايى هستند بين خداى تعالى و خلق او، و آنچه را که او اراده کند، اطاعت مى کنند و مخالفت نمى ورزند.
و آوردن جمله مورد بحث بعد از جمله «هُوَ الّذِى أنزَلَ السّکِينَة...»، براى اين است که دلالت کند بر اين که همه اسباب و عللى که در عالَم هستى است، از آنِ خدا است. پس او مى تواند هرچه را بخواهد، به هرچه که خواست برساند، و چيزى نيست که بتواند بر اراده او غالب شود. براى اين که مى بينيم زياد شدن ايمان مؤمنان را به انزال سکينت در دل هاى آنان مستند مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۳
«وَ کَانَ اللّهُ عَلِيماً حَکِيماً» - يعنى خدا جانبى منيع دارد، به طورى که هيچ چيزى بر او غالب نمى شود. و در عملش متقن و حکيم است و هيچ عملى جز به مقتضاى حکمتش نمى کند. و اين جمله، بيانى است تعليلى براى جمله «وَ لِلّهِ جَنَودَ السّمَاوَات وَ الأرض»، همچنان که بيان تعليلى براى جمله «هُوَ الّذِى أنزَلَ السّکِينَةَ...» نيز هست.
پس گويا فرموده: سکينت را براى زياد شدن ايمان مؤمنان نازل کرد، و مى تواند نازل کند. چون تمامى اسباب آسمان ها و زمين، در اختيار اوست. چون او عزيز و حکيم على الاطلاق است.
«لِّيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنهَارُ ...»:
اين آيه، تعليلى ديگر براى انزال سکينت در قلوب مؤمنان است. البته تعليلى است به حسب معنا، همچنان که جمله «لِيَزدَادُوا إيمَاناً»، تعليلى است به حسب لفظ. گويا فرموده: اگر مؤمنان را اختصاص داد به سکينت و ديگران را از آن محروم کرد، براى اين بود که ايمان آنان اضافه شود. و حقيقت اين اضافه شدن، اين است که آنان را داخل بهشت و کفار را داخل دوزخ کند. پس جمله «لِيُدخِلَ»، يا بدل از جمله «لِيَزدَادُوا...» است، و يا عطف بيان آن.
و در اين که متعلّق لام در «لِيُدخِلَ» چيست؟ مفسران اقوال ديگرى دارند. مثل اين که متعلّق باشد به جمله «فَتَحنَا»، يا جمله «يَزدَادُوا»، يا به همه مطالب قبل و از اين قبيل اقوالى که فايده اى در نقل آن ها نيست.
و اگر مؤمنات را در آيه، ضميمه مؤمنين کرد، براى اين است که کسى توهّم نکند بهشت و تکفير گناهان مختص مردان است. چون آيه در سياق سخن از جهاد است، و جهاد و فتح به دست مردان انجام مى شود، و به طورى که گفته اند: در چنين مقامى، اگر کلمه مؤمنات را نمى آورد، جاى آن توهّم مى بود.
و ضمير در «خَالِدِينَ» و در «يُکَفّرُ عَنهُم سَيّئَاتِهِم»، هم به مؤمنان بر مى گردد و هم به مؤمنات. و اگر تنها ضمير مذکر آورد، به خاطر تغليب است.
و جمله «وَ کَانَ ذَلِکَ عِندَ اللّه فَوزاً عَظِيماً»، بيان اين معنا است که دخول در چنين حياتى، سعادت حقيقى است، و شکى هم در آن نيست. چون نزد خدا هم سعادت حقيقى است و او جز حق نمى گويد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۴
«وَ يُعَذِّب الْمُنَافِقِينَ وَ الْمُنَافِقَاتِ وَ الْمُشرِکِينَ وَ الْمُشرِکَاتِ ...»:
اين جمله، عطف است بر جمله «يُدخِلُ»، به همان معنايى که گذشت. و اگر منافقين و منافقات را قبل از مشرکين و مشرکات آورد، براى اين است که خطر آن ها براى مسلمانان از خطر اين ها بيشتر است، و چون عذاب اهل نفاق سخت تر از عذاب اهل شرک است، همچنان که فرمود: «إنّ المُنَافِقِينَ فِى الدّرکِ الأسفَلِ مِنَ النّار: منافقان در پايين ترين نقطه آتش قرار دارند».
«الظّانِينَ بِاللّهِ ظَنَّ السَّوء» - کلمه «سَوء» - به فتحه سين و سکون واو - مصدر و به معناى قبح است. به خلاف کلمه «سُوء» - به ضمّ سين - که اسم مصدر است، و «ظنّ سَوء»، همان است که خيال مى کردند خدا نمى تواند رسول خود را يارى کند. بعضى هم گفته اند: «ظنّ سَوء»، اعم از آن و از ساير پندارهاى زشت از قبيل شرک و کفر است.
«عَلَيهِم دَائِرَةُ السَّوء» - نفرينى است بر منافقان، و يا حکمى است که خداى تعالى عليه آنان رانده. مى فرمايد: به زودى گردونه بلاء که مى گردد تا هر که را مى خواهد هلاک و عذاب کند، بر سرشان بچرخد، و يا به زودى مى چرخد.
«وَ غَضِبَ اللّهُ عَلَيهِم وَ لَعَنَهُم وَ أعَدّ لَهُم جَهَنّم» - اين جمله عطف است بر جمله «عَلَيهِم دَائِرَةُ...»، و جمله «وَ سَاءَت مَصِيراً»، بيان بدى بازگشتگاه آنان است. همچنان که جمله «وَ کَانَ ذَلِکَ عِندَ اللّه فَوزاً عَظِيماً» در آيه قبلى، بيان خوبى بازگشتگاه اهل ايمان بود.
«وَ للَّهِ جُنُودُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ»:
معناى اين جمله در سابق گذشت، و ظاهرا مى خواهد مضمون دو آيه را تعليل کند. يعنى آيه «لِيُدخِلَ المُؤمِنِينَ وَ المُؤمِنَات... وَ أعَدّ لَهُم جَهَنّم»، طبق همان بيانى که در نظير اين آيه - که مسأله إنزال سکينت در قلوب مؤمنان را تعليل مى کرد، آورديم.
بعضى از مفسران گفته اند: مضمون اين جمله تنها مربوط به آيه اخير است. پس تهديدى است براى منافقان و مشرکان، و مى فرمايد: شما در قبضه قدرت خدا هستيد، و خدا از شما انتقام خواهد گرفت. ولى وجه اول روشن تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۵
بحث روایتی
در تفسير قمى، در ذيل جمله «إنّا فَتَحنَا لَکَ فَتحاً مُبِيناً» مى گويد: پدرم، از ابن ابى عمير، از ابن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سبب نزول اين آيه و اين فتح چنان بود که خداى عزّوجلّ، رسول گرامى خود را در رؤيا دستور داده بود که داخل مسجدالحرام شود و در آن جا طواف کند، و با سر تراشان سر بتراشد. و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اين مطلب را به اصحاب خود خبر داد، و دستور داد تا با او خارج شوند.
همين که به ذو الحليفه (مسجد شجره) رسيدند، احرام عمره بسته، و قربانى با خود حرکت دادند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، شصت و شش قربانى با خود حرکت داد، در حالى که به احرام عمره تلبيه گفتند، و قربانيان خود را با جُل و بى جُل، حرکت دادند.
از سوى ديگر، وقتى قريش شنيدند که آن جناب به سوى مکه روان شده، خالد بن وليد را با دويست سواره فرستادند، تا بر سرِ راه آن جناب کمين بگيرد، و منتظر رسيدن آن جناب باشد. خالد بن وليد، از راه کوهستان، پا به پاى لشکر آن جناب مى آمد. در اين بين، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و اصحابش به نماز ظهر ايستادند. بلال اذان گفت، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» به نماز ايستاد.
خالد بن وليد به همراهان خود گفت: اگر همين الآن به ايشان که سرگرم نمازند، بتازيم، همه را از پاى در خواهيم آورد. چون من مى دانم که ايشان نماز را قطع نمى کنند، وليکن بهتر است که در اين نماز حمله نکنيم، صبر کنيم تا نماز ديگرشان برسد که از نور چشمشان بيشتر دوستش مى دارند. همين که داخل آن نماز شدند، حمله مى کنيم. در اين بين، جبرئيل بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل شد، و دستور نماز خوف را آورد که مى فرمايد: «فَإذَا کُنتَ فِيهِم فَأقَمتَ لَهُمُ الصّلَاةَ...».
امام صادق «عليه السلام» مى فرمايد: فرداى آن روز، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به حديبيه رسيد، و آن جناب در بين راه، اعرابى را که مى ديد، دعوت مى کرد تا به آن جناب بپيوندند، ولى احدى به وى نپيوست، و از درِ تعجب مى گفتند: آيا محمد و اصحابش انتظار دارند داخل حرم شوند، با اين که قريش با ايشان در داخل شهرشان نبرد کرده و به قتلشان رساندند؟ و ما يقين داريم که محمد و اصحابش، هرگز به مدينه بر نمى گردند...
روايتى از ابن عباس، در شرح واقعه صلح «حديبيّه»
و در مجمع البيان، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به عزم مکه بيرون آمد. همين که به حديبيه رسيد، شترش ايستاد، و هرچه به حرکت وادارش کرد، قدم از قدم برنداشت و در عوض، زانو به زمين زد.
اصحابش پيشنهاد کردند: ناقه را بگذار و برويم. فرمود: آخر اين حيوان چنين عادتى نداشت. قطعا همان خدا که فيل (ابرهه) را از حرکت بازداشت، اين حيوان را بازداشته.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۶
آنگاه عُمَر بن خطاب را احضار کرد تا او را به سوى مکه بفرستد، تا از اهل مکه اجازه ورود به مکه را بگيرد، و در ضمن، خودش در آن جا، مراسم عمره را انجام داده، قربانی اش را ذبح کند.
عُمَر عرضه داشت: من در مکه يک دوست دلسوز ندارم، و از قريش بيمناکم. چون خودم با آنان دشمنم، وليکن به نزد مردى راهنمايى مى کنم که در مکه خواهان دارد، و در نظر اهل مکه، عزيزتر از من است و او، عثمان بن عفّان است. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تصديق کرد. لاجرم عثمان را احضار نموده، نزد ابى سفيان و اشراف مکه فرستاد، تا به آنان اعلام بدارد: پيامبر به منظور جنگ نيامده، بلکه تنها منظورش زيارت خانه خدا است. چون خانه خدا در نظر آن جناب بسيار بزرگ است. قريش، وقتى عثمان را ديدند، نزد خود نگه داشتند، و نگذاشتند نزد رسول برگردد.
از سوى ديگر به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و به مسلمانان رساندند که عثمان کشته شده. فرمود: حال که چنين است، ما از اين جا تکان نمى خوريم تا با اين مردم بجنگيم. آنگاه مردم را دعوت کرد تا بار ديگر با او بيعت کنند. خودش از جاى برخاست، نزد درختى که آن جا بود، رفت و به آن تکيه کرد و مردم با او بر اين پيمان بيعت کردند، که با مشرکان بجنگند و فرار نکنند.
عبداللّه بن مغفل مى گويد: من آن روز، بالاى سرِ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ايستاده بودم، و شاخه اى از چوب سمره در دستم بود، که مردم را از پيرامون آن جناب دور مى کردم، تا يکى يکى، بيعت کنند، و در آن روز، نفرمود بر سرِ جان با من بيعت کنيد، بلکه فرمود: بر اين بيعت کنيد که فرار نکنيد.
روايتى ديگر، درباره جريان صلح «حديبيّه»
زهرى و عروة بن زبير و مسور بن مخرمه، در روايتى گفته اند:
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از مدينه بيرون آمد و حدود هزار و چند نفر از اصحابش با او بودند، تا به ذو الحليفه رسيدند. در آن جا، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، حسب معمول در حج «قِران» و «إفراد»، کفش پاره اى به گردن قربانى هاى خود انداخت، و کوهان بعضى از آن ها را خون آلود ساخت و به نيت عمره احرام بست و شخصى از قبيله خزاعه را - که در جنگ ها پيشقراول او بود - پيشاپيش فرستاد تا از قريش خبر گرفته، وى را آگاه سازد.
و همچنان پيش مى رفت، تا گودال «اشطاط» که در نزديکى غسفان است، رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۷
در آن جا، پيشقراول خزاعى خدمتش رسيده، عرضه داشت: من فاميل کعب بن لوئى و عامر بن لوئى را ديدم که داشتند در اطراف، لشکر جمع مى کردند. مثل اين که بنا دارند با تو به جنگ برخيزند، و بر مى خيزند و از رفتن به مکه جلوگيرى مى کنند.
حضرت لشکر را دستور داد همچنان پيش برانند. لشکر به راه خود ادامه داد، تا آن که در بين راه، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: طليعه لشکر دشمن به سرکردگى خالد بن وليد در غميم است، شما به طرف دست راست خود حرکت کنيد.
لشکر همچنان پيش رفت تا به «ثنيه» رسيد. در آن جا، شتر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، زانو به زمين زد، و برنخاست. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: ناقه قصواء خسته نشده، بلکه مانعى او را از حرکت جلوگير شده، همان کسى که فيل ابرهه را جلوگير شد. آنگاه فرمود: به خدا سوگند، هيچ پيشنهادى که در آن رعايت حرمت هاى خدا شده باشد به من ندهند، مگر آن که مى پذيرم. آنگاه شتر را هِى کرد، شتر از جاى خود برخاست.
مى گويند: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، مسير را عوض کرد و پيش راند، تا رسيد به بلندى حديبيّه، کنار گودالى آب که مردم در آن دست مى زدند و ترشح مى کردند، و نمى شد از آن استفاده کرد.
مردم از عطش شکايت کردند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، يک چوبه تير از تيردان خود کشيد و فرمود: اين را در آب آن چاه بيندازيد، و به خدا سوگند چيزى نگذشت که آب چاه جوشيدن گرفت، و آبى گوارا بالا آمد، تا همه لشکريان سيراب شدند.
در همين حال بودند که «بديل بن ورقاء خزاعى»، با جماعتى از قبيله خزاعه که همگى مبلّغان اسلام و مأمورين رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بودند، که در سرزمين «تهامه»، مردم را با نصيحت به اسلام دعوت مى کردند، از راه رسيد و عرضه داشت: من فاميل کعب بن لوئى و عامر بن لوئى را ديدم که عَلَم و کُتَل معروف به عوذ المطافيل هم با خود داشتند و بنا داشتند با تو کارزار کنند، و نگذارند داخل خانه خدا شوى.
حضرت فرمود: ما براى جنگ با آنان نيامده ايم، بلکه آمده ايم عمل عمره انجام دهيم، و قريش هم خوب است دست از ستيز بردارند. براى اين که جنگ، آن ها را از پاى در آورده و خسارت زيادى برايشان بار آورده، و من حاضرم اگر بخواهند مدتى مقرر کنند که ما بعد از آن مدت عمره بياييم و با مردم خود برگرديم. و اگر خواستند، مانند ساير مردم به دين اسلام درآيند، و اگر اين را هم نپذيرند، پيداست که هنوز سرِ ستيز دارند، و به آن خدايى که جانم به دست او است، بر سرِ دعوتم آن قدر قتال کنم که تا رگ هاى گردنم قطع شود و يا خداى سبحان، مقدّر ديگرى اگر دارد، انفاذ کند.
بديل گفت: من گفتار شما را به ايشان ابلاغ مى کنم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۸
بديل اين را گفت و به سوى قريش روانه شد، و گفت: من از نزد اين مرد مى آيم. او، چنين و چنان مى گويد.
عروة بن مسعود ثقفى گفت: او راه رشدى به شما قريش پيشنهاد مى کند. پيشنهادش را بپذيريد و اجازه بدهيد من به ديدنش بروم. قريش گفتند: برو. عروه نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمد و با او گفتگو کرد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، همان مطالبى را که به بديل فرموده بود، بيان کرد.
عروه در اين هنگام گفت: اى محمّد! اگر در اين جنگ پيروز شوى، تازه اهل شهر و فاميل خودت را نابود کرده اى، و آيا هيچ کس را سراغ دارى که قبل از تو در عرب چنين کارى را با فاميل خود کرده باشد؟ و اگر طورى ديگر پيش آيد، يعنى فاميل تو غلبه کنند، من قيافه هايى در لشکرت مى بينم که از سر و رويشان مى بارد که در هنگام خطر پا به فرار بگذارند.
ابوبکر گفت: ساکت باش، آيا ما از جنگ فرار مى کنيم، و او را تنها مى گذاريم؟ عروه پرسيد: اين مرد کيست؟ فرمود: ابوبکر است. گفت: به آن خدايى که جانم در دست او است، اگر نبود يک عمل نيکى که با من کرده بودى، و من هنوز تلافی اش را در نياورده ام، هر آينه پاسخت را مى دادم.
راوى مى گويد: سپس عروة بن مسعود شروع کرد با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» گفتگو کردن. هرچه مى گفت، دستى هم به ريش رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى کشيد. مغيرة بن شعبه در آن جا، بالاى سرِ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ايستاده بود، و شمشيرى هم در دست و کلاهخودى بر سر داشت. وقتى ديد عروه مرتب دست به ريش آن جناب مى کشد، با دسته شمشير به دست عروه مى زد، و مى گفت: دست از ريش رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پس بکش و گرنه ديگر دستت به طرف تو بر نمى گردد (يعنى دستت را قطع مى کنم). عروه پرسيد: اين کيست؟ فرمود: مغيرة بن شعبه است.
عروه گفت: اى حيله باز، تو همان نيستى که خود من در اجراى حيله هايت کمک مى کردم؟
راوى مى گويد: مغيره در جاهليت با يک عده طرح دوستى ريخت، و در آخر همه آن ها را به نامردى کشت، و اموالشان را تصاحب کرد. آنگاه نزد رسول خدا آمد و اموال را هم آورد که مى خواهم مسلمان شوم. حضرت فرمود: اسلامت را قبول مى کنيم، و اما اموالت را نمى پذيريم، چون با نيرنگ و نامردى، به دست آورده اى.
آنگاه عروه شروع کرد با گوشه چشم، اصحاب آن جناب را ورانداز کردن، و ديد که وقتى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دستورى مى دهد، اصحابش در امتثال آن دستور، از يکديگر پيشى مى گيرند. چون وضو مى گيرد، بر سرِ ربودن قطرات آب وضويش، با يک ديگر نزاع مى کنند. و وقتى مى خواهند با يکديگر حرف بزنند، آهسته صحبت مى کنند، و از درِ تعظيم، زير چشمى به او مى نگرند، و به رويش خيره شده و تند، نگاه نمى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹۹
مى گويد: عروه نزد قريش برگشت و گفت: اى مردم! به خدا سوگند، من به محضر و دربار سلاطين بار يافته ام. دربارِ قيصر و کسرا و نجاشى رفته ام. به همان خدا سوگند، که هيچ پادشاهى تاکنون نديده ام که مردمش، او را مانند اصحاب محمّد تعظيم کنند. وقتى دستورى مى دهد، بر سرِ امتثال دستورش از يکديگر سبقت مى گيرند، و چون وضو مى گيرد، براى ربودن آب وضويش يکديگر را مى کشند، و چون مى خواهند صحبت کنند، صداى خود را پايين آورده، آهسته تکلم مى کنند، و هرگز به رويش خيره نمى شوند. اينقدر او را تعظيم مى کنند. و او پيشنهاد درستى با شما دارد، پيشنهادش را بپذيريد.
مردى از بنى کنانه گفت: بگذاريد من نزد او بروم. گفتند: برو. وقتى آن مرد به اصحاب محمّد نزديک شد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به اصحابش فرمود: اين که مى آيد، فلانى است، و از قبيله اى است که قربانى کعبه را احترام مى کنند. شما قربانى هاى خود را به سويش ببريد. وقتى بردند و صدا به لبيک بلند کردند، او گفت: سبحان اللّه! سزاوار نيست اين مردم را از خانه کعبه جلوگيرى کنند.
مردى ديگر در بين قريش برخاست و گفت: اجازه دهيد من نزد محمّد روم. نام اين مرد، «مکرز بن حفص» بود. گفتند: برو. همين که مکرز نزديک رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رسيد، حضرت فرمود: اين که مى آيد، مکرز است. مردى است تاجر و بى حيا. مکرز شروع کرد با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» صحبت کردن، و در بينى که صحبت مى کرد، سهيل بن عمرو هم از طرف دشمن جلو آمد، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از نام او تفأل زد، و فرمود: امر شما سهل شد، بيا بين ما و خودت عهدنامه اى بنويس.
متن عهدنامه صلح «حديبيّه»
آنگاه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، على ابن ابى طالب «عليه السلام» را صدا زد، و به او فرمود: بنويس بسم اللّه الرّحمن الرّحيم.
سُهَيل گفت: به خدا سوگند، من نمى دانم «رحمان» چيست؟ و لذا بنويسيد: باسمک اللهم.
مسلمانان گفتند: نه، به خدا سوگند نمى نويسيم، مگر همان بسم اللّه الرّحمن الرّحيم را.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: يا على! بنويس باسمک اللهم. اين نامه، حکمى است که محمّد رسول خدا، رانده.
سُهَيل گفت: اگر ما تو را رسول خدا مى دانستيم، که از ورودت به خانۀ خدا جلوگير نمى شديم و با تو جنگ نمى کرديم. بايد کلمۀ «رسول اللّه» را پاک کنيد و بنويسيد: اين نامه، حکمى است که محمّد بن عبداللّه رانده. حضرت فرمود: من رسول خدا هستم، هرچند که شما تکذيبم کنيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۰
آنگاه به على «عليه السلام» فرمود: يا على! کلمۀ «رسول اللّه» را محو کن. على عرضه داشت: يا رسول اللّه! دستم براى پاک کردن آن، به فرمانم نيست. رسول خدا، نامه را گرفت و خودش کلمۀ «رسول اللّه» را محو کرد.
آنگاه فرمود بنويس: اين نوشته، معاهده اى است که محمّد بن عبداللّه، با عبداللّه سُهَيل بن عمرو مى بندد، و بر اين معنا صلح کردند که: تا ده سال ديگر در بين طرفين جنگى نباشد، و مردم در بين هر دو طرف ايمن باشند، و از آزار يکديگر دست بردارند.
و نيز بر اين معنا صلح کردند که: هر کس از اصحاب محمّد براى حج يا عمره به مکه آمد و يا جهت کسب وارد مکه شد، بر جان و مالش ايمن باشد، و هر کس از قريش به مدينه آمد، تا از آن جا به مصر و يا شام برود، بر جان و مالش ايمن باشد، و از اين به بعد سينه هاى ما از کينه و نيرنگ پاک باشد. نه ديگر به روى هم شمشير بکشيم، و نه يکديگر را اسير کنيم.
و اين که: هر کس از دو طرف دوست داشت که داخل در عقد و بيعت محمّد شود، آزاد باشد، و هر کس که از دو طرف خواست داخل در عقد و بيعت قريش شود، آزاد باشد.
خزاعه، از خوشحالى جست و خيز کردند، و گفتند ما در عقد و عهد محمّديم، و بنى بکر به جست و خيز در آمدند، که ما در عقد و عهد قريش هستيم.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: به شرطى که مانع ما از زيارت و طواف خانه نشويد.
سُهَيل گفت: به خدا سوگند آيا عرب نمى نشينند و به يکديگر نمى گويند که قريش را خفه گير کردند؟ پس موافقت کنيد سال ديگر اين عمره را انجام دهيد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» موافقت کرد و اين را هم نوشتند.
سُهَيل گفت: من هم شرطى دارم و آن اين که: هر کس از ما به ميان شما آمد، و لو به دين شما باشد، به ما برگردانيد، و هر کس از شما به ميان ما آمد، ما هم برگردانيم.
مسلمان ها، سر و صدا کردند که سبحان اللّه! چگونه ممکن است کسى که از بين مشرکان آمده و مسلمان شده، دوباره به مشرکان پس داده شود؟
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: کسى که از بين ما به طرف مشرکان برود، بگذار خدا او را دور کند. و کسى که از مشرکان بين ما آيد، به آنان بر مى گردانيم، زيرا اگر خدا اسلامى واقعى در او سراغ داشته باشد، خودش راه نجاتى براى او فراهم مى کند.
سُهَيل گفت: شرطى ديگر دارم و آن اين است که امسال به مدينه برگردى و از داخل شدن مکه صرف نظر کنى. همين که سال ديگر آمد، ما شهر مکه را خالى مى کنيم، شما داخل آن شويد و سه روز در آن توقف کنيد. آن هم به شرطى که اسلحه با خود نياوريد، مگر شمشير در غلاف و آنچه يک سواره بدان محتاج است. و باز به شرطى که قربانی هاى خود را از اين جلوتر نياوريد و در همين جا که از آن جلوگيرى کرده ايم، بمانند.
حضرت فرمود: باشد ما (در راه خدا) قربانى مى آوريم و شما آن را رد کنيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۱
در اين بين، ناگهان ابوجندل بن سُهَيل بن عمرو، در حالى که پاهايش در زنجير بود، از راه رسيد. معلوم شد از پايين مکه بيرون آمده و خود را در بين مسلمانان انداخت. سُهَيل گفت: اى محمّد! اين اولين وفايى است که بايد به عهد خود کنى، و اين شخص را به ما برگردانى. حضرت فرمود: ما که هنوز عهدنامه را امضاء نکرده ايم و تعهدى نداريم. سُهَيل گفت: به خدا سوگند، حال که چنين شد، ديگر ابدا با تو مصالحه نخواهم کرد.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: پس او را در پناه من قرار بده. گفت: هرگز قرار نمى دهم. فرمود: قرار بده. گفت: هرگز چنين کارى نمى کنم. مکرز گفت: باشد قرارش مى دهيم، در پناه تو باشد. ابوجندل بن سُهَيل گفت: اى مسلمانان! آيا بعد از اين شکنجه ها که به من داده اند، و با اين که مسلمان آمده ام، مرا به مشرکان بر مى گردانيد؟
عُمَر بن خطاب مى گويد: به خدا من از روزى که مسلمان شدم هيچ روزى مثل آن روز به شک نيفتادم. لاجرم نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رفته، عرضه داشتم: مگر تو پيغمبر نيستى؟ فرمود: چرا هستم. گفتم: مگر ما بر حق نيستيم و مگر دشمن ما بر باطل نيست؟ فرمود: چرا همين طور است. گفتم: پس چرا در امر دين مان، تن به ذلت دهيم؟
فرمود: من رسول خدايم و با اين که خدا ياور من است، من او را نافرمانى نمى کنم. گفتم: مگر تو نبودى که به ما مى گفتى به زودى داخل بيت الحرام مى شويم و طواف صحيح مى کنيم؟ فرمود: چرا، ولى آيا گفتم که همين امسال داخل بيت الحرام مى شويم؟ گفتم: نه. فرمود: حالا هم مى گويم که تو داخل مکه مى شوى، و طواف هم مى کنى.
پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، يک شتر را قربانى کرد، و سرتراش خواست تا سرِ خود را بتراشد. آنگاه زنان مسلمان از مکه آمدند، و خداى تعالى، اين آيه را نازل کرد: «يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا إذَا جَاءَکُمُ المُؤمِنَاتُ مُهَاجِرَات...».
علی«ع»، کاتب رسول خدا در معاهده صلح «حديبيّه» بود
محمد بن اسحاق بن يسار مى گويد: بريده بن سفيان، از محمد بن کعب برايم نقل کرد که گفت: کاتب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در اين عهدنامه، على بن ابى طالب بود.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به او فرمود: بنويس اين صلحى است که محمّد بن عبداللّه، با سُهَيل بن عَمرو کرده. در اين جا على «عليه السلام»، دستش به نوشتن نمى رفت و نمى خواست بنويسد، مگر اين که کلمه «رسول اللّه» را هم قيد کند.
رسول خدا فرمود: تو خودت هم، يک چنين روزى دارى، و چنين نامه اى را امضا مى کنى، در حالى که مظلوم و ناچار باشى! ناگزير، على «عليه السلام»، مطابق آنچه مشرکان گفتند، نوشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۲
آنگاه رسول خدا به مدينه برگشت. چيزى نگذشت که يک نفر از قريش به نام «ابوبصير»، که مسلمان شده بود، از مکه گريخت و در مدينه به محضر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رسيد. قريش، دو نفر را فرستادند مدينه تا ابوبصير را پس بگيرند. عرضه داشتند: به عهدى که با ما بستى وفا کن، و ابوبصير را به ما برگردان.
حضرت، ابوبصير را به دست آن دو نفر داد، از مدينه بيرون شدند و همچنان مى رفتند، تا به ذوالحُلَيفه رسيدند. در آن جا، پياده شدند تا غذا بخورند و از خرمايى که داشتند، سدّ جوعى بکنند. ابوبصير به يکى از آن دو نفر گفت: چه شمشير خوبى دارى؟ راستى بسيار عالى است. آن مرد شمشيرش را از غلاف درآورد و گفت: بله، خيلى خوب است و من، نه يک بار و نه دو بار، آن را آزموده ام. ابوبصير گفت: ببينم چطور است.
آن مرد شمشيرش را به دست ابوبصير داد. ابوبصير، بی درنگ شمشير را بر او فرود آورد و همچنان فرود آورد تا به قتل رسيد. مرد ديگر از ترس فرار کرده، خود را به مدينه رسانيد، و شروع کرد دور مسجد چرخيدن و دويدن. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، وقتى او را وحشت زده يافت، پرسيد: اين چرا چنين مى کند؟ مرد وقتى نزديک آن جناب آمد، فرياد زد: به خدا، رفيقم را کشت و مرا هم خواهد کشت.
در اين بين، ابوبصير از راه رسيد و عرضه داشت: يا رسول اللّه! خدا به عهد تو وفا کرد. تو عهد کرده بودى مرا به آنان برگردانى که برگرداندى و خدا مرا هم از آنان نجات داد.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: واى بر مادرش، اگر او کس و کارى داشته باشد، آتش جنگ شعله ور مى شود. ابوبصير وقتى اين را شنيد، فهميد که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، دوباره او را به اهل مکه بر مى گرداند، ناگزير از مدينه بيرون شد، و به محلى به نام «سيف البحر» رفت.
نفر دوم که از بين اهل مکه فرار کرد، «ابوجندل بن سُهَيل» بود. او نيز، خود را به ابى بصير رسانيد. از آن به بعد، هر کس از مکه فرار مى کرد و به سوى اسلام مى آمد، به ابى بصير ملحق مى شد، تا به تدريج ابوبصير داراى جمعيتى شد. گفت: به خدا سوگند، اگر بشنوم قافله اى از قريش از مکه به طرف شام حرکت کرده، سرِ راهش را مى گيرم، و همين کار را کرد و راه را بر تمامى کاروان ها گرفت، و افراد کاروان را کشت و اموالشان را تصاحب کرد.
قريش، سفيرى نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرستادند، و آن جناب را به خدا و به حقّ رحم سوگند داد که نزد ابوبصير و نفراتش بفرستد، و آنان را از اين کار باز دارد، و ما از برگرداندن فراريان خود صرف نظر کرديم. هر کس از ما قريش، مسلمان شد و نزد شما مسلمين آمد، ايمن است.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، فرستاد تا ابوبصير را آوردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰۳
و در تفسير قمى، در حديثى طولانى که اوائل آن را در اوائل همين بحث نقل کرديم، مى گويد: امام فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، بعد از نوشتن عهدنامه حديبيه فرمود: قربانيان خود را ذبح کنيد، و سرهايتان را بتراشيد.
اصحاب امتناع کرده، گفتند: چگونه قبل از طواف خانه و سعى بين صفا و مروه، قربانى کنيم؟
حضرت سخت اندوهناک شد، و اندوه خود را با «أُمّ سَلَمه» درددل کرد. أُمّ سَلَمه گفت: يا رسول اللّه! شما خودت قربانى کن، و سر بتراش. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» چنين کرد. مردم هم در بين يقين و شک و دو دلى، قربانى کردند.
مؤلف: اين معنا در رواياتى ديگر، از طرق شيعه و اهل سنت نقل شده، و آن روايتى که طبرسى آورده، خلاصه اى است از روايتى که بخارى و ابوداوود و نسائى، از مروان و مسور نقل کرده اند.
رده:تفسیر المیزان