تفسیر المیزان

معنای آیه: «هر انسانی، در گروِ اعمال خویش است» «کُلّ امرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِينٌ » - اين جمله به طورى که از سياق بر مى آيد، تعليل است براى جمله «وَ مَا ألَتنَاهُم مِن عَمَلِهِم مِن شَئ»، و کلمۀ «رهن» و «رهين» و «مرهون» - به طورى که راغب گفته - هر سه به معناى آن چيزى است که به عنوان وثيقه و گرو به کسى مى دهى و از او چيزى قرض مى کنى. راغب مى گويد: و چون هر جا اين کلمه به چشم بخورد، تصورى از معناى حبس و نگهدارى به ذهن مى رسد. لذا اين کلمه را در حبس هر چيزى نيز استعمال کردند، هرچند که ربطى به وثيقه نداشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۹ و چه بسا همين معناى استعارى در آيه مورد بحث، منظور باشد، و خود انسان، رهنى باشد محفوظ و حبس شده نزد خداى سبحان، در مقابل عملى که از نيک و بد کرده، تا جزاى آن را - که يا ثواب است و يا عقاب - به او بدهد، و اگر از عمل او چيزى کم کرده باشد و تمامى اعمالش را جزا نداده باشد، قهرا خود انسان وثيقه و گروِ همه اعمالش نمى شود، بلکه گروِ بعضى از اعمالش مى شود، و بعضى ديگر از اعمالش را ديگران، يعنى همان ذرّيه اى که به او ملحق شده، تملک کرده است. و اين که در جاى ديگر فرموده: «کُلّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت رَهِينَةٌ إلّا أصحَابَ اليَمِين»، به طورى که از سياق بر مى آيد و به شهادت دو آيه بعدش که مى فرمايد: «فِى جَنّاتٍ يَتَسَائَلُونَ عَنِ المُجرِمِينَ»، مراد اين است که هر کس در گروِ عذاب روز قيامت است. بعضى هم گفته اند: مراد از اين که فرمود: «هر کس بدانچه کرده، رهين است»، اين است که: در گروِ عمل زشت خويش است، همچنان که آيه سوره «مدّثر» هم به همين دلالت مى کرد. چون «اصحاب يمين» را استثنا مى نمود، و آيه مورد بحث، جملۀ معترضه اى است از صفات اهل عذاب که در بين صفات اهل بهشت قرار گرفته. زمخشرى - صاحب تفسير کشّاف - آيه مورد بحث را حمل بر نوعى استعاره و مجاز گويى کرده، و به اين وسيله تنافى بين آيه مورد بحث که مى فرمايد: «هر کس در گروِ اعمال خويش است، چه نيک باشد و چه بد». و آيه سوره مدّثر که مى فرمايد: «هر کس در گروِ اعمال بد خويش است» برداشته و گفته: گويا نفس عبد، نزد خدا در گروِ اعمال صالحى است که از او خواسته، همچنان که يک انسان، کارگر خود را گرو مى گيرد تا عملى که از او خواسته، تمام کند. اگر تمام کرد، رهايش مى کند. خدا هم تمامى بندگان را، چه نيکان و چه بدان را، گرو مى گيرد. اگر آنچه از ايشان خواسته بود، انجام داده بودند، رهاشان مى کند، و گرنه، شکنجه اش مى دهد. ولى خواننده محترم توجه دارد صرف اين بيان، نمى تواند اتصال جملۀ «کُلّ امرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِين» را به ماقبلش توجيه کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۰ شرح پاره اى از لذّت ها و نعمت هاى اهل بهشت «وَ أَمْدَدْنَاهُم بِفَاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِّمَّا يَشتهُونَ»: اين آيه، پاره اى از لذات و نعمت هاى اهل بهشت را - که به طور اجمال در آيه قبلى نام آن ها را برد و فرمود: «کُلُوا و اشرَبُوا هَنِيئاً...»، به طور تفصيل بيان مى کند. و کلمۀ «امداد»، به معناى آوردن چيزى است به طور دائم و پشت سرِ هم، که البته هم در خير استعمال مى شود، مانند آيه مورد بحث که مى فرمايد: پشت سرِ هم و لاينقطع، ميوه و گوشت از هر نوعش که بخواهند، برايشان مى فرستيم، و هم در شرّ و عذاب استعمال مى شود، مانند آيه شريفه «وَ نُمِدُّ لَهُ مِنَ العَذَابِ مَدّاً». و معناى آيه اين است که: ما اهل بهشت را به ميوه و هر گوشتى که ميل داشته باشند، روزى مى دهيم، يک روزى پشت سرِ هم و ساعت به ساعت و لا ينقطع. «يَتَنَازَعُونَ فِيهَا کَأْساً لا لَغْوٌ فِيهَا وَ لا تَأْثِيمٌ»: «تنازع در کأس»، به معناى به يکديگر تعارف نمودن و اجتماع کردن بر تناول آن است، و «کأس»، به معناى قدح است، که البته وقتى به قدح «کأس» گفته مى شود که در آن شراب باشد. و مراد از «لغو»، سخن لغوى است که از شرابخواران دنيا سر مى زند. و «تأثيم»، به معناى آن است که شخصى را گناهکار کنى، که اين نيز از آثار شراب هاى دنيا است که شرابخوار را گناهکار مى کند. و همين که فرمود: «در آن قدح ها، لغو و تأثيم نيست»، قرينه است بر اين که منظور از «کأس» که بر سرِ آن تنازع مى کنند، قدح شراب است، اما شرابى که آثار زشت شراب دنيا را ندارد. «وَ يَطُوفُ عَلَيهِمْ غِلْمَانٌ لَّهُمْ کَأَنهُمْ لُؤْلُؤٌ مَّکْنُونٌ»: مراد از «طواف کردن غلمان در پيرامون بهشتيان»، آمد و شد آنان براى خدمت است. بعضى از مفسران گفته اند: اين که به طور نکره فرمود: «غِلمَانٌ لَهُم - غلمانى که دارند» و نفرمود: «غِلمَانِهِم - غلمانشان»، براى اين است که شنونده توهم نکند مراد از آن «غلمان»، همان خدمتکارانى هستند که در دنيا داشتند، و بفهماند که «غلمان» نيز، مانند «حور» از مخلوقات بهشتی اند، که از شدت زيبايى و صفا و حُسن، مانند لؤلؤاى هستند که از ترس دستبرد اجانب، در گنجينه اش جاى مى دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۱ «وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ»: يعنى به يکديگر روى مى آورند و هر يک از ديگرى مى پرسند: در دنيا چه حالى داشته و چه عملى او را به سوى بهشت و نعيم الهى کشانيده؟ معناى اين که بهشتيان مى گويند: «ما، در خانواده مان، مشفق بوديم» «قَالُوا إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فى أَهْلِنَا مُشفِقِينَ»: راغب مى گويد: «إشفاق»، به معناى عنايتى آميخته با ترس است. چون مشفق نسبت به کسى که به او اشفاق دارد، هم محبت دارد و هم مى ترسد مبادا بلايى متوجه او گردد. و اين کلمه در قرآن آمده، مى فرمايد: «وَ هُم مِنَ السَّاعَةِ مُشفِقُون - ايشان از قيامت بيمناکند». پس اين کلمه، هر وقت با حرف «مِن» متعدى شود، معناى ترس در آن روشن تر از محبت است، و اگر با حرف «فِى» متعدّى گردد، معناى عنايت و محبت در آن روشن تر از ترس به ذهن مى رسد. همچنان که در قرآن فرموده: «إنّا کُنّا قَبلُ فِى أهلِنَا مُشفِقِين». پس معناى آيه چنين مى شود که: ما در دنيا نسبت به خانواده خود اشفاق داشتيم. هم آنان را دوست مى داشتيم و به سعادت و نجاتشان از مهالک و ضلالت ها عنايت داشتيم، و هم از اين که مبادا گرفتار مهالک شوند، مى ترسيديم، و به همين منظور به بهترين وجهى با آنان معاشرت مى کرديم، و نصيحت و دعوت به سوى حق را از ايشان دريغ نمى داشتيم. «فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا وَ وَقَانَا عَذَابَ السّمُومِ»: کلمه «مَنّ»، به طورى که راغب گفته، به معناى انعام کردن به نعمت پُر ارج و گرانمايه است. و اين منت، اگر با عمل انجام گيرد، از کارهاى نيک است، و اگر با زبان انجام شود، از کارهاى زشت خواهد بود، مگر از خداى تعالى، که منّت نهادن قولى او هم نيکو است، که در آيه شريفه «يَمُنُّونَ عَلَيکَ أن أسلَمُوا قُل لَا تَمُنُّوا عَلى إسلامِکُم بَلِ اللّهُ يَمُنّ عَلَيکُم أن هَداکُم لِلإيمَانِ إن کُنتُم صَادِقِينَ»، هم از منّت نهادن مردم سخن رفته، و هم از منّت نهادن خدا. و منّت نهادن خدا بر اهل بهشت، اين است که ايشان را با داخل شدن در بهشت سعادتمند کرد، و با نگهدارى از عذاب «سموم»، مشمول رحمت خود قرار داد. و کلمه «سَمُوم» - به طورى که طبرسى در مجمع البيان گفته - به معناى حرارتى است که تا داخل سوراخ هاى رگ بدن فرو مى رود، و بدن از آن متألّم مى گردد، و «ريح سموم» را هم از همين جهت «سموم» گفته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۲ «إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبرُّ الرَّحِيمُ»: اين آيه شريفه، جمله «فَمَنّ اللّهُ عَلَينَا» را تعليل مى کند، و در آن اهل بهشت به يکديگر مى گويند: اين که خداوند بر ما منت نهاد، براى اين بود که ما در دنيا همواره او را مى خوانديم، و جملۀ «إنّهُ هُوَ البَرُّ الرّحِيم» هم، این تعليل را تعليل مى کند که مى گويند: و اگر همواره او را مى خوانديم، بدين جهت بود که او پروردگارى نيکوکار و مهربان بود. اين آيه با دو آيه قبلش، اين معنا را مى فهماند که اهل بهشت در دنيا، خداى را به يکتايى مى خواندند. يعنى تنها او را مى پرستيدند و تسليم امر او بودند، و نسبت به خانواده خود دلسوز بودند و آن ها را به حق نزديک و از باطل دور مى کردند. و همين علّت شد که خدا بر آنان منت نهد و از عذاب سموم حفظ شان کند، و علت این که چنين مى کردند، اين بود که خداى تعالى، نيکوکار و مهربان بود و به هر کس که او را مى خواند، احسان و رحم مى کرد. پس آيات سه گانه، در معناى آيات شريفه «إنّ الإنسَانَ لَفِى خُسرٍ * إلّا الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ * وَ تَوَاصَوا بِالحَقّ * وَ تَوَاصَوا بِالصَّبِر» است. چون این آيات نيز، اهل بهشت را منحصرا کسانى مى داند که به خدا ايمان دارند و اعمال نيک مى کنند، و ديگران را به حق و به خويشتن دارى در انجام فرامين حق سفارش مى کنند. و کلمه «بَرّ» - به فتحه باء - يکى از اسماى حُسناى خداى تعالى است، و از «بِرّ - به کسره باء - گرفته شده، که به معناى احسان است. و بعضى از مفسران، آن را به لطف تفسير کرده اند. بحث روايتى در کافى، به سند خود، از ابن بکير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه: «وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اتّبَعَتهُم ذُرّيَّتُهُم بِإيمَانٍ ألحَقنَا بِهِم ذُرّيّتَهُم» فرمود: مربوط به آن فرزندانى است که در عمل صالح نتوانستند به پايه پدران برسند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۳ خداى تعالى براى اين که چشم پدران روشن شود، آن فرزندان را به پدران ملحق مى سازد. مؤلف: اين روايت را صاحب کتاب توحيد هم، به سند خود، از ابوبکر حضرمى، از آن جناب نقل کرده. و در تفسير قمى است که پدرم، از سليمان ديلمى، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» برايم حديث کرد که آن جناب فرمود: اطفال شيعيان ما نيز از مؤمنان هستند، فاطمه «عليها السلام»، آنان را تربيت مى کند، و اين که خداى تعالى فرمود: «ألحَقنَا بِهِم ذُرّيّتَهُم»، معنايش اين است که: روز قيامت، آن اطفال را به سوى پدران خود هدايت مى کند. مؤلف: و در مجمع البيان، ذيل اين حديث را - البته بدون ذکر سند - از آن جناب نقل کرده. و در کتاب توحيد، به سند خود، از ابوبصير روايت آورده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: وقتى طفلى از اطفال مؤمنان از دنيا مى رود، يک منادى در ملکوت آسمان ها و زمين ندا در مى دهد که: آگاه باشيد! فلانى، پسر فلان شخص از دنيا رفت. آنگاه وارسى مى کنند، اگر قبل از آن طفل، پدر و مادرش و يا يکى از آن دو و يا بعضى از خويشاوندان طفل قبلا مُرده بودند، طفل را به او مى سپارند تا تغذيه اش کند، و گرنه ، او را به دست فاطمه «سلام اللّه عليها» مى دهند تا او غذايش دهد، تا پدر و مادرش و يا يکى از آن دو و يا يکى ديگر از بستگانش که از مؤمنان باشد، از راه برسد. آن وقت فاطمه «سلام اللّه عليها»، طفل را به او مى سپارد. و در فقيه است که در روايت حسن بن محبوب، از على، از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» آمده که فرمود: خداى تبارک و تعالى، «ابراهيم» و «ساره» را به کفالت اطفال مؤمنان مأمور کرده تا ايشان را در قصرى از دُرّ نگهدارى نموده و از درختى که در بهشت است و لوله هايى مانند سرِ پستان گاو دارد، غذا دهند، و چون روز قيامت شود، لباس نو در تن ايشان کنند، و به بوى خوش معطر ساخته، به عنوان هديه نزد پدرانشان بفرستند. پس اين اطفال با پدرانشان در بهشت پادشاهان اند. و اين، همان معنايى است که آيه شريفه «وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اتّبَعَتهُم ذُرّيّتَهُم بِإيمَانٍ ألحَقنَا بِهِم ذُرّيّتَهُم»، در صدد بيان آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۴ و در مجمع البيان است که زاذان، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: مؤمنان با فرزندانشان در بهشت اند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود. و در الدر المنثور است که بزاز و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که او، بدون ذکر واسطه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: خداى تعالى، ذرّيه مؤمن را آن قدر بالا مى برد تا به درجۀ پدرش برسد، هرچند که در عمل، به پايه پدر نباشد. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اتّبَعَتهُم ذُرّيّتُهُم بِإيمَانٍ ألحَقنَا بِهِم ذُرّيّتَهُم وَ مَا ألَتنَاهُم مِن عَمَلِهِم مِن شَئٍ». آنگاه فرمود: يعنى و هرچه به فرزندان بدهيم، از سهم پدران کم نمى کنيم. و نيز در آن کتاب است که طبرانى و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: وقتى آدمى داخل بهشت مى شود، از پدر و مادر خود سراغ مى گيرد، و از ذرّيه و فرزندان خود پرسش مى کند. به او مى گويند: آن ها به درجۀ تو نرسيدند، و عمل تو را نداشتند. مى گويد: پروردگارا! من اگر عمل کردم، به نيت خودم و آنان عمل کردم. آن وقت دستور مى رسد: ايشان را هم به وى ملحق کنند. آن وقت، ابن عباس اين آيه را تلاوت کرد: «وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اتّبَعَتهُم ذُرّيّتَهُم بِإيمَانٍ...». مؤ لف : اين آيه، پدرانى را که در حديث نامشان برده شده، شامل نمى شود. چون تنها مى فرمايد: ذرّيه مؤمنان را به ايشان ملحق مى کنيم، و براى شامل شدن پدران، مناسب تر آن بود که ابن عبّاس، دعاى ملائکه را بخواند که گفتند: «رَبّنَا وَ أدخِلهُم جَنّاتِ عَدنٍ الّتِى وَعَدتَهُم وَ مَن صَلَحَ مِن آبَائِهِم وَ أزوَاجِهِم وَ ذُرّيَاتِهِم». و در تفسير قمى، در ذيل جمله «لا لَغوٌ فِيهَا وَ لَا تَأثِيم»، مى گويد: امام «عليه السلام» فرمود: در بهشت، غنا و فحش نيست. مؤمن، شراب مى نوشد، ولى گناه نمى کند. و در ذيل جملۀ «وَ أقبَلَ بَعضُهُم عَلى بَعضٍ يَتَسَائَلُونَ» فرمود: يعنى در بهشت اين سؤال را مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۵ آيات ۲۹ - ۴۴ سوره طور فَذَکرْ فَمَا أَنت بِنِعْمَتِ رَبِّک بِکاهِنٍ وَ لا مجْنُونٍ(۲۹) أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَّترَبَّص بِهِ رَيْب الْمَنُونِ(۳۰) قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنّى مَعَکُم مِّنَ الْمُترَبِّصِينَ(۳۱) أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُم بهَذَا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ(۳۲) أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَل لا يُؤْمِنُونَ(۳۳) فَلْيَأْتُوا بحَدِيثٍ مِّثْلِهِ إِن کانُوا صادِقِينَ(۳۴) أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيرِ شىْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ(۳۵) أَمْ خَلَقُوا السمَاوَاتِ وَ الاَرْض بَل لا يُوقِنُونَ(۳۶) أَمْ عِندَهُمْ خَزَائنُ رَبِّک أَمْ هُمُ الْمُصيْطِرُونَ(۳۷) أَمْ لهَُمْ سلَّمٌ يَستَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُستَمِعُهُم بِسلْطانٍ مُّبِينٍ(۳۸) أَمْ لَهُ الْبَنَات وَ لَکُمُ الْبَنُونَ(۳۹) أَمْ تَسئَلُهُمْ أَجْراً فَهُم مِّن مَّغْرَمٍ مُّثْقَلُونَ(۴۰) أَمْ عِندَهُمُ الْغَيْب فَهُمْ يَکْتُبُونَ(۴۱) أَمْ يُرِيدُونَ کَيْداً فَالَّذِينَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکِيدُونَ(۴۲) أَمْ لهَُمْ إِلَهٌ غَيرُ اللَّهِ سبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشرِکُونَ(۴۳) وَ إِن يَرَوْا کِسفاً مِّنَ السّمَاءِ ساقِطاً يَقُولُوا سحَابٌ مَّرْکُومٌ(۴۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶ «ترجمه آیات» پس (حال که جهنمى و بهشتى چنين در پى دارند)، تو به دعوت خود ادامه بد ، چون تو هر تذکرى مى دهى، به حق است، و آن طور که تکذيب گران به تو نسبت مى دهند و کاهن و مجنونت مى خوانند، نيستى(۲۹). و يا مى گويند شاعرى است که اميدواريم و منتظريم مرگش برسد بگو:(۳۰) منتظر باشيد، که من هم با شما از منتظرانم (۳۱). (با اين تهمت ها که نمى توانند حق را باطل سازند، پس مدرکشان چيست) آيا عقلشان اين طور حکم مى کند؟ (که عقل هم هرگز حق را با اباطيل باطل نمى کند)، يا اين ها مردمى سرکش و ياغى هستند (۳۲). و يا مى گويند: اين قرآن را به دروغ به خدايش نسبت مى دهد. (همۀ اين ها بهانه است، علت اصلى اين است که) اينان، ايمان ندارند (۳۳). خوب، اگر به اين قرآن ايمان نمى آورند، در صورتى که درست مى گويند، خودشان سخنى نظير آن را بياورند(۳۴). (نه، اين طور سؤال مى کنيم که) آيا اين تکذيب گران، از چيز ديگرى خلق شده اند، غير آن چيزى که ساير افراد بشر از آن پديد آمده اند؟ و يا آن که خودشان خالق اند؟ (۳۵) (باز هم طور ديگر سؤال مى کنيم) آيا بر فرض که خود خالق خويش اند، آيا آسمان ها و زمين را هم ايشان آفريده اند؟ نه، منشأ تکذيبشان اين ها نيست، بلکه منشأ اين است که داراى يقين نمى شوند (۳۶). (اين بار اين طور مى پرسيم که) آيا خزانه هاى رحمت پروردگارت، نزد ايشان است، که به هر کس خواستند نبوت بدهند و يا نه، بلکه اصلا غالب بر خدا و خدا مغلوب ايشان است؟ (۳۷) يا آن ها را نردبانى است (به سوى آسمان) که بدان مى شنوند؟ (اگر چنين است) پس شنونده ايشان دليلى روشن بياورد (۳۸). و يا نه، بلکه از شدت بى عقلى، پسران را از خود و دختران را از آنِ خدا مى دانند؟ (۳۹) و يا نه، بلکه تو از ايشان مزدى خواسته اى، و سنگينى پرداخت آن، وادار به تکذيبشان کرده؟ (۴۰) و يا نه، بلکه لوح محفوظ نزد ايشان است و از روى آن مى نويسند؟ (۴۱) و يا نه، بلکه نقشه اى دارند؟ اگر اين است، کفار بدانند که نقشه هايشان عليه خودشان نتيجه خواهد داد (۴۲). و يا نه، بلکه معبودى به غير خدا دارندخدا منزّه از شرکى است که مى ورزند (۴۳). خوى تکذيب شان، آن قدر قوى است که حتى اگر قطعه اى از آسمان که نشانۀ عذاب است ببينند، مى گويند: چيزى نيست، ابرى متراکم است (۴۴). نفى عذرها ودستاويزهاى تکذيب کنندگان «بیان آیات» بعد از آن که از عذاب روز قيامت خبر داد که به زودى تکذيب کنندگان آيات خداى را خواهد گرفت، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷ در حالى که مردم متقى در بهشت ها با چشمى روشن و دلى خرسند قرار دارند، اينک در اين آيات، به رسول گرامی اش دستور مى دهد دعوت خود را همچنان ادامه دهد و تذکر خود را متوقف نسازد. و اشاره مى کند به اين که آن جناب صلاحيت اقامۀ دعوت حقه را دارد، و اين تکذيب کنندگان در تکذيب او و ردّ دعوتش، هيچ عذرى ندارند. و آنچه را که عذر براى آنان تصور مى شود، همه را نفى کرده. و آن عذرها، شانزده عذر است که بعضى از آن ها، مربوط به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، که اگر موجّه باشد، معنايش اين است که: آن جناب صلاحيت براى پيروى ندارد. عذرهايى است که از قبول سخن او جلوگيرى مى کند. مانند اين که آن جناب، «کاهن»، يا «جن زده»، يا «شاعر»، و يا «دروغ پرداز» بر خدا باشد، و يا خواسته باشد با دعوتش، مردم را سرگرم کند. و قسمتى ديگر از آن ها، مربوط به خود تکذيب کنندگان است. مثل اين که ايشان بدون خالق به وجود آمده باشند، و يا خود، خالق خويشتن باشند، و يا عقلشان حکم کند به اين که بايد دعوت آن جناب را تکذيب کنند، و از اين قبيل عذرهايى ديگر. و آيات مورد بحث، علاوه بر ردّ اين اعذار، کفار را بر تکذيبشان شديدا توبيخ مى کند. «فَذَکّرْ فَمَا أَنت بِنِعْمَتِ رَبِّک بِکاهِنٍ وَ لا مجْنُونٍ»: اين آيه، نتيجه اى است که از اخبار مؤکّد به وقوع عذاب الهى در روز قيامت، و از اين که فرموده بود: «متقين از آن عذاب محفوظ و در جنات نعيم کامياب اند»، گرفته مى شود. پس اين آيه شريفه، در معناى اين است که گفته شود: حال که آن اخبار حق است، پس تو به کار تذکر دادن خود بپرداز، و بدان که تو به حق تذکر مى دهى و انذار مى کنى، و آن طور که به تو نسبت مى دهند، کاهن و مجنون نيستى. و اين که کاهن نبودنش را مقيد کرد به قيد «بِنِعمَةِ رَبّکَ»، خواست تا بر خصوص آن جناب منت گذارد. و خلاصه، خواست بفرمايد: کاهن نبودن و مجنون نبودن، اختصاص به تو ندارد. بيشتر مردم همين طورند، ولى در تو نعمت خاصى است که نمى گذارد در معرض چنين صفاتى قرار بگيرى. و کوتاه سخن اين که: کهانت و ديوانگى و امثال آن، از تو محال است، به خلاف ساير مردم که در معرض آن هستند. «أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَّترَبَّصُ بِهِ رَيْب الْمَنُونِ»: کلمه «أم»، منقطعه و به معناى «بلکه» است، نه متصله و به معناى «و يا». و کلمۀ «تَرَبُّص»، به معناى انتظار است. در مجمع البيان مى گويد: «تربّص»، به معناى انتظار مخصوص است، و آن که فلان چيزى که مورد تربّص ما است، دچار انقلاب و دگرگونى شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۸ حالش به حالى مخالف، برگردد. و کلمۀ «مَنُون» و نيز کلمۀ «مُنيَة»، هر دو به معناى مرگ است. و کلمۀ «رَيب»، به معناى قلق و اضطراب است و در نتيجه، «ريب المنون»، به معناى اضطراب مرگ است. و حاصل معنا اين است که: بلکه مى گويند او، يعنى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، شاعر است و ما منتظر مرگ او هستيم، تا بعد از مُردنش، يادش از دل ها برود و اسم و رسمش فراموش شود، و ما از دست او راحت شويم. «قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنّى مَعَکُم مِنَ الْمُترَبِّصِينَ»: در اين آيه، رسول گرامى خود را دستور مى دهد که به ايشان بگو: همان طور که خود براى خود پسنديده ايد، منتظر باشيد. و اين امرى است تهديدى و مى رساند که در اين ميان، آينده اى هست که جا دارد منتظر وقوعش باشند. و من نيز مثل شما منتظر آن هستم، اما آن که مى آيد، عليه شما و به نفع من است، و آن، عبارت است از: هلاکت شما و وقوع عذاب بر شما. «أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُم بهَذَا»: کلمه «أحلام»، جمع «حلم» است که به معناى عقل است، و کلمۀ «أم»، در اين جا منقطعه است، و استفهامى در تقدير است، و اشارۀ «هذا»، به سخنانى است که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى گفتند و منتظرش بودند. و معنايش اين است که: بلکه آيا عقول خود آنان به ايشان دستور مى دهد چنين چيزى را بگويند و منتظر مرگ خود باشند؟ کدام عقلى، حق را رد مى کند و به اين گونه اباطيل اجازه مى دهد آن را دفع کند؟! «أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ»: يعنى: نه، عقل ايشان چنين دستورى نمى دهد، بلکه داعى آنان در این سخنان، اين است که ايشان مردمى طاغى هستند. «أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَل لا يُؤْمِنُونَ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمّ «تَقَوّلَ» به معناى اين است که آدمى بخواهد چيزى را به زحمت بگويد، و تنها در مورد دروغگويى استعمال مى شود. چون دروغگو مى خواهد به زحمت، «باطل» را به صورت «حق» جلوه دهد، و به اين منظور، خود را به زحمت مى اندازد. و معناى آيه اين است که: بلکه مى گويند: قرآن، ساخته و پرداخته خودِ اوست، که به دروغ به خدا نسبت مى دهد، و به او افتراء مى بندد. نه، بلکه از آن جا که ايمان ندارند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۹ قرآن را با چنين سخنانى منسوب مى دارند. « فَلْيَأْتُوا بحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِن کَانُوا صَادِقِينَ»: اين جمله، پاسخ از سخن ايشان است که مى گفتند: «تَقَوّلَهُ»، مى فرمايد: اگر اين قرآن، کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بود، بايد کلامى بشرى و نظير ساير کلام ها مى بود، و ساير کلام ها، مثل آن بودند. در نتيجه، بايد ساير مردم هم بتوانند سخنى مثل آن بياورند، و ما در سابق - در تفسير آيه ۲۳ سوره بقره - بحثى پيرامون اعجاز قرآن گذرانديم، و در آن جا مفصل صحبت کرديم. ممکن هم هست آيه شريفه را ردّ همۀ مطالب گذشته کفار بگيريم که مى گفتند: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مجنون يا شاعر است. يا مى گفتند: اين سخنان را خودِ او درست کرده و به خدا نسبت مى دهد. و آن وقت بگوييم: آيه شريفه در ردّ اين سخنان مى گويد، عجز بشر از آوردن مثل آن، اجازه نمى دهد که قرآن کلام غير خدا باشد. ولى ظهور آيه در آنچه به نظر ما رسيد، بيشتر است. «أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيرِ شىْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ»: اين که در اين آيه، کلمۀ «شَئ» بدون الف و لام و به اصطلاح، نکره آمده، به تقدير صفتى است که مناسب با مقام باشد. مثلا بگوييم تقدير کلام اين طور است: «و يا ايشان از غير آن چيزى که ديگران از آن خلق شده اند، خلق شده اند». و معناى آيه چنين است: بلکه مى پرسيم: آيا اين تکذيب کنندگان از غير آن چيزى که ساير افراد بشر از آن آفريده شده اند، خلق شده اند؟ و در نتيجه، ساير افراد بشر صلاحيت دارند که خدا رسولانى به سويشان بفرستد و آن رسولان به سوى حق دعوتشان بکنند و ايشان با عبوديت خدا به کمال مطلوب خود برسند، و اما اين تکذيب کنندگان، به خاطر اين که خلقتشان از چيزى ديگر است، اصلا تکليفى ندارند، و امر و نهيى متوجهشان نمى شود و ثواب و عقابى در کارشان نيست؟ چند وجه در معناى آيه: «أم خُلِقُوا مِن غَيرِ شَئٍ...» مفسران در معناى آيه، اقوالى ديگر دارند، که ذيلا از نظر خواننده مى گذرد: ۱ - آيا اين مکذّبين، بدون خالقى خلق شده اند و بدون مقدِّرى، اين چنين تقديرى بديع و محيّر العقول به خود گرفته اند، تا احتياجى به خالق و مدبّرى که امورشان را تدبير کند، نداشته باشند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۰ ۲ - آيا اين تکذيب کنندگان، بدون مبدأ حياتى و مثل جمادات خلق شده اند، تا امر و نهى و تکليفى متوجهشان نباشد؟ ۳ - آيا اينان، بدون علّت و پديد آورنده اى، و بدون غرض و هدفى، و بدون ثواب و عقابى خلق شده اند، که به سخنان قرآن گوش نمى دهند؟ ۴ - آيا اينان به باطل خلق شده اند، تا حساب و کتاب و امر و نهيى در کارشان نباشد؟ اين وجوهى بود که در معناى آيه ذکر کرده اند، ولى وجهى که ما آورديم، هم به لفظ آيه نزديکتر است، و هم عمومى تر است. چون تکذيب کنندگان، نسبت به عموم بشر، بافته اى جدا تافته، فرض مى شوند. «أم هُمُ الخَالِقُونَ » - و يا اين که خودشان خود را آفريده اند؟ و در نتيجه مخلوق خداى سبحان نيستند تا خدا به تربيت آنان پرداخته با اوامر و نواهى خود، امورشان را تدبير کند؟ «أَمْ خَلَقُوا السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ بَل لا يُوقِنُونَ»: يعنى: نه، بلکه اين طور مى پرسيم که: مگر اين آقايان همۀ عالَم را آفريده اند؟ و در نتيجه، خودشان ارباب و آلهۀ عالَم هستند، و در نتيجه، شأنشان اجلّ از اين شده که کس ديگرى را بندگى کنند و زير بارِ تکاليف عبوديت بروند؟ نه، هيچ يک از اين ها نيست، بلکه تنها مرضشان اين است که مردمى بى يقين هستند. «أَمْ عِندَهُمْ خَزَائنُ رَبِّک أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ»: يعنى: نه، باز هم طور ديگر مى پرسيم و آن، اين است که مى گوييم: نکند خزانه هاى پروردگار تو نزد ايشان است که هر کسى را که ايشان پيغمبر کنند، پيغمبر است، و چون تو را پيغمبر نمى دانند، تو پيغمبر نيستى؟! «أم هُمُ المُصَيطِرُون » - اصل کلمه «مُصَيطِرُون»، از سيطره - با سين - است. چيزى که هست، گاهى «سين» آن را به «صاد» قلب مى کنند. و «سيطره»، به معناى غلبه و قهر است. و معناى جمله اين است که: نه، اين بار مى گوييم نکند اين تکذيب کنندگان بر خدا هم غالب اند، و آن چنان بر او سيطره دارند که اگر او نبوت و رسالت به تو روزى کرده، مى توانند آن را از تو سلب کنند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۱ «أَمْ لهَُمْ سُلَّمٌ يَستَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُستَمِعُهُم بِسُلْطانٍ مُّبِينٍ»: کلمۀ «سُلّم»، به معناى نردبان چند پله است، که به وسيله آن، به بام و يا هر نقطه اى بلند، بالا مى روند. و کلمۀ «استماع» در اين جا، متضمّن معناى صعود هم هست، و کلمۀ «سلطان»، به معناى حجت و برهان است. و معناى آيه اين است که: نه، بلکه مى گوييم نکند اينان نزد خود نردبانى دارند که با آن به آسمان صعود مى کنند، و با صعود خود، وحى آسمان را مى شنوند، آنچه به خودشان وحى مى شود، مى گيرند و آنچه به تو و ديگران وحى شده، رد مى کنند و نمى پذيرند. پس اگر چنين نردبانى دارند، بگو آن شخصى که با آن نردبان بالا آمده و مدّعى شنيدن وحى است، دليل خود را بياورد. «أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ»: بعضى گفته اند: منظور از اين جمله، اثبات بى عقلى ايشان است، که همان چيزى را که از خدا نفى مى کردند، به او نسبت مى دهند. «أَمْ تَسئَلُهُمْ أَجْراً فَهُم مِن مَغْرَمٍ مُّثْقَلُونَ»: راغب مى گويد : کلمه «غُرم» - به ضمّۀ غين و سکون راء - ضرر و خسارتى است که انسان بدون اين که جنايت و يا خيانتى مرتکب شده باشد، از مال خود بپردازد. (در نتيجه، کلمۀ «مغرم»، به معناى چنين کسى خواهد بود). و کلمۀ «إثقال» - به کسر همزه - مصدر باب إفعال است که اسم مفعول آن «مَثقَل»، و جمع اين کلمه «مُثقَلُون» مى آيد. و «اثقال»، به معناى تحميل ثقل، و کنايه است از مشقت. و معناى آيه اين است که: نه، بلکه مى پرسيم نکند تو از ايشان دستمزدى در مقابل تبليغ رسالتت مطالبه کرده اى، و ايشان براى تحمل اين خسارتى که بدون جرم بايد بپردازند، به زحمت افتاده اند؟ رده:تفسیر المیزان