تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۲ « بیان آيات» سياق نُه آيه از آيات اول اين فصل، رواياتى را که در شأن نزول وارد شده، تصديق مى کند. در آن روايات آمده که: مردى از مسلمانان اموال خود را در راه خدا انفاق کرد، مردم او را سرزنش کردند که انفاق در راه خدا هم حدّى دارد و او را از فناى مالش زنهار داده و از گرفتار شدن به فقر ترساندند، و به او که زير بار نمى رفت، گفتند: اگر ترک انفاق گناه داشت به گردن ما. آن مرد هم پذيرفت و ديگر انفاق نکرد. و به مناسبت اين واقعه، آيات نُه گانه مذکور نازل شد. که خداى سبحان به طور اشاره به اين داستان متعرض آن شده، و به منظور بيان حقيقت، مطلب در اين مسأله، مطالبى از صحف ابراهيم و موسى نقل کرده، و نيز حق صريح و پوست کنده را در ردّ اباطيل مشرکان که در آيات گذشته بود، بيان نموده، فرمود: آن ها مى گويند: اگر ما بتها را مى پرستيم، براى اين است که بت ها، تمثال هاى فرشتگان است که دختران خدايند. مى پرستيم تا ما را نزد خداى سبحان شفاعت کنند. آيات فصل قبلى هم، با روشن ترين بيان، اين مسأله را ابطال کرده بود. ولى در اين آيات، حق مطلب در مسأله ربوبيت و الوهيت را روشن کرده، مى فرمايد: خلقت و تدبير، تنها از آنِ خدا است، و تمامى آن به خدا منتهى مى شود، و خداى سبحان هرچه خلق کرده و تدبير نموده، طورى خلق و تدبير کرده که نشئه اى ديگر را دنبال داشته باشد، تا در آن نشئه جزاى کافر و مؤمن و مجرم و متقى را بدهد، و لازمۀ چنين خلقتى تشريع دين است. بايد بندگان را به تکاليفى مکلف کند و کرده، و شاهدش هم همين است که امت هاى گذشته را - که يکى پس از ديگرى آمدند و زير بار دين و تکاليف او نرفتند - هلاک کرد، مانند قوم نوح و عاد و ثمود ومؤتفکه. آنگاه بعد از نقل اين داستان ها از صحف انبياى گرامى، خاطر نشان کرده که اين نذير - رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» - هم از همان نذيران امت هاى گذشته است، و اين که قيامت نزديک است. و سپس در آخر سوره، روى سخن را متوجه به ايشان نموده که براى خدا سجده و عبادت کنيد. و اين سوره به شهادت سياق آياتش در مکّه نازل شده. و از جمله آيات برجسته اش، آيه شريفه «وَ أنّ إلَى رَبّکَ المُنتَهى»، و آيه شريفه «وَ أن لَيسَ لِلإنسَانِ إلّا مَا سَعَى» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۳ داستان شخصى که از انفاق در راه خدا، اعراض کرد «أَ فَرَءَيْت الَّذِى تَوَلى وَ أَعْطى قَلِيلاً وَ أَکْدَى»: کلمه «تَوَلّى» (با «ياء» که مصدر فعل تولّى، با «الف» است)، به معناى اعراض است، و مراد از آن در اين جا، به قرينه آيه بعدى، اعراض از انفاق در راه خداست. و کلمه «إعطاء»، به معناى انفاق و کلمۀ «إکداء» - مصدر فعل أکدى - به معناى قطع اعطا و ترک انفاق است. و حرف «فاء» که بر سرِ جمله «أفَرَأيتَ» در آمده، به خاطر همان مطلبى است که قبلا خاطرنشان ساختيم و گفتيم آيات اين فصل، فرع و نتيجه گيرى از آيات فصل قبلى است. و معناى آيه مورد بحث اين است که: به من خبر ده از آن کسى که از انفاق اعراض کرد، و مال اندکى انفاق نموده و ديگر از انفاق دست برداشت. «أَ عِندَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرَى»: ضميرهاى اين جمله به همان شخص که از انفاق اعراض کرده بود، بر مى گردد. و استفهام در آيه، انکارى است، و معنايش اين است که: آيا او علم غيب دارد که در نتيجه بداند رفيقش که گناهش را گردن گرفته، در قيامت اگر وى عذابى داشته باشد، به جاى او عذاب مى کشد؟ مفسران، جمله را اين طور معنا کرده اند، ولى از ظاهر آيه بر مى آيد که منظور اين است که بفرمايد: او نسبت به حال آينده اش در دنيا علم غيب ندارد، و معنايش اين است که: آيا او که دست از انفاق کشيده، علم غيب دارد که اگر به انفاق خود ادامه دهد، اموالش تمام مى شود و به فقر مبتلا مى گردد؟ و اين که گفتيم ظاهر آيه این است، براى اين بود که آن معنايى که مفسران ارائه داده بودند، معنايى است که آيه «ألّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى» متعرض آن است. «أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فى صُحُفِ مُوسى وَ إِبْرَاهِيمَ الَّذِى وَفّى»: منظور از «صحف موسى»، تورات و از «صحف ابراهيم»، همان کتابى است که بر ابراهيم نازل شده بود، و اگر به صيغه جمع از آن تعبير کرد، براى اين که صحف هر يک از اين دو بزرگوار، يکى دو تا نبوده، بلکه اجزايى بسيار داشته است. و کلمۀ «توفيه» - که مصدر فعل «وَفّى» است - به معناى آن است که حق صاحب حق را تمام و کمال بپردازى، و توفيه ابراهيم «عليه السلام»، این بود که آن جناب هر حق بندگى که به عهده داشت، تمام و کامل ادا کرد و به بهترين وجه هم ادا کرد، که خداى تعالى در ستایشش فرمود: «وَإاذ ابتَلَى إبرَاهِيمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأتَمَّهُنّ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۴ و اما مطالبى را که در چند آيه بعد از صحف ابراهيم و موسى مى آورد، هرچند که در قرآن و قبل از اين آيات، به عنوان اين که اين ها در صحف آن دو بزرگوار بوده، نيامده، وليکن به عنوان حکمت و موعظه و قصص و عبرت آمده. پس معناى دو آيه اين شد که: آيا اين شخص که دست از انفاق کشيده، اين امورى را که در صحف ابراهيم و موسى آمده، نديده؟ «أَلّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى»: کلمه «وِزر»، به معناى ثقل است، ولى استعمالش بيشتر در گناه رواج يافته. و کلمۀ «وَازِرة»، به معناى گنهکار است که بايد سنگينى گناه را تحمل کند. و اين آيه مى خواهد همان مطلبى را که در صحف ابراهيم و موسى آمده حکايت کند، که البته اين حکايت از اين آيه شروع مى شود و تا چند آيه ادامه دارد، و همۀ آن آيات، در اولشان کلمۀ «أن» و کلمۀ «أنَّ» در آمده، که تمام هفده آيه است. و آن معنا و مطلبى که در صحف آن دو بزرگوار آمده بوده، اين بوده که: هيچ انسانى، گناه انسانى ديگر را تحمل نمى کند. يعنى نفس هيچ کس، به گناهى که ديگرى کرده، آلوده نمى شود، و قهرا هيچ کس هم، به گناهى که ديگرى کرده، عقوبت و مؤاخذه نمى شود. هر انسانی، در گروِ اعمال خویش است «وَ أَن لَّيْس لِلانسانِ إِلّا مَا سَعَى»: راغب مى گويد: کلمۀ «سَعى»، به معناى راه رفتن تند و سريع است، اما نه به حدّى که دويدن بر آن صدق کند، ولى در مطلق جدّ و جهد در هر کارى، چه خير و چه شر، نيز استعمال مى شود. از آن جمله، در قرآن آمده: «وَ سَعَى فِى خَرَابِهَا»، که البته بايد اضافه کنيم که استعمالش در جدّ و کوشش در هر کار، استعمال لغوى نيست، بلکه استعاره اى است. و لام در کلمۀ «لِلإنسان»، لام ملک حقيقى است، مانند ملکيت انسان نسبت چشم و گوش و ساير اعضايش، نه مانند ملکيتش نسبت به خانه و فرش، که ملکيتى است اعتبارى و به معناى جواز تصرف. و چون انسان به ملکيت حقيقى، مالک اعمال خويش است. پس مادامى که انسان هست، آن عمل هم هست، و هرگز به طبع خود، از انسان جدا نخواهد شد. بنابراين، بعد از انتقال آدمى به سراى ديگر، تمامى اعمالش، چه خير و چه شر، چه صالح و چه طالح، با او خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۵ اين معناى ملک حقيقى است. و اما آنچه که انسان ملک خود مى پندارد، مال و فرزندان و زخارف و زينت هاى زندگى دنيا و جاهى که در ظرف اجتماع از آنِ خود مى داند، و رابطه اى ميان آن ها و غير خود نمى بيند، هيچ يک از اين ها، ملک حقيقى آدمى نيست. (چون قوام هستی اش، به هستى آدمى نيست. فرش مى سوزد، صاحبش همچنان هست. صاحبش مى ميرد، فرش همچنان هست)، بلکه ملکى است وهمى و اعتبارى (که زندگى در اجتماع ناگزيرش کرده چنين رابطه هايى را قائل شود)، و اين ملک تا دمِ مرگ با آدمى هست. همين که خواست به دارالخلود و عالَم آخرت منتقل شود، به دست ديگرى مى سپارد. پس معناى آيه چنين شد که: هيچ انسانى هيچ چيزى را به ملکيت واقعى مالک نيست، تا اثر آن ملکيت که يا خير است يا شر، يا نفع است يا ضرر، عايدش شود، مگر آن عملى را که کرده و جدّ و جهدى که نموده، تنها آن را دارا است. و اما آنچه ديگران کرده اند، اثر خير يا شرش، عايد انسان نمى شود. اين که در بالا گفتيم: «و هرگز به طبع خود از انسان جدا نمى شود»، براى اين بود که مسأله «شفاعت» را استثنا کرده باشيم، هرچند که شفاعت هم، باز اثرِ اعمال خود آدمى است. چون شفاعت از آنِ گنهکاران اين امت است که با سعى جميل خود، در حظيرۀ ايمان به خدا و آياتش وارد شده اند، و اگر مؤمن نمى شدند، مشمول شفاعت نمى گشتند. و همچنين بهره مندى انسان بعد از مُردنش از استغفار مؤمنان و اعمال صالح و خيراتى که برايش مى فرستند، آن نيز مربوط به سعى جميل خودِ آدمى است، که در زندگى داخل در زمرۀ مؤمنان شد، و سياهى لشکر آنان گرديد، و ايمانشان را تأييد کرد، و اثرش اين شد که هرچه عمل خير کردند، او نيز به قدر دخالتش سهيم گرديد. و همچنين، کسانى که در زندگى سنّت حسنه اى باب مى کنند و مى روند، و مادامى که در روى زمين اشخاص به آن سنت عمل مى کنند، او نيز شريک است، که فرمودند: «مَن سَنَّ سُنّةً حَسَنَةً فَلَهُ ثَوَابُهَا وَ ثَوَابُ مَن عَمِلَ بِهَا، وَ مَن سَنّ سُنّةً سَيِّئَةً، کَانَ لَهُ وِزرَهَا وَ وِزرَ مَن عَمِلَ بِهَا إلَى يَومِ القِيَامَة». براى اين که بر حسب فرض، شخص باب کننده از همين جهت که سنّتى را باب کرده، در عمل ديگران سهيم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۶ (چون اگر او آن عمل را باب نمى کرد، ديگران هم آن را انجام نمى دادند، و يا کمتر انجام مى دادند). همچنان که در تفسير آيه «وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُم» نيز گذشت. و همچنين در تفسير آيه «وَليَخشَ الّذِينَ لَو تَرَکوُا مِن خَلفِهِم ذُرّيَةً ضِعَافاً خَافُوا عَلَيهِم»، و در تفسير آيه «لِيَمِيزَ اللهُ الخَبِيثَ مِنَ الطّيِّبِ»، گفتار نافعى در اين مقام گذشت. «وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْف يُرَى»: منظور از «سَعى»، آن عملى است که در انجامش جدّ و جهدى کرده، و منظور از «رؤيت»، مشاهده است. و ظرف اين مشاهده، روز قيامت است. به دليل اين که دنبالش، مسأله جزا را ذکر فرموده. پس آيه شريفه از نظر معنا، قريب به آيه «يَومَ تَجِدُ کُلَّ نَفسٍ مَا عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً»، و آيه شريفه «يَومَئذٍ يَصدُرُ النّاسُ أشتَاتاً لِيُرَوا أعمَالَهُم فَمَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرّةٍ خَيراً يَرَهُ وَ مَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرّةٍ شَرّاً يَرَهُ» مى باشد. و اگر جملۀ «سَوف يُرى» را به صيغه مجهول آورده، خالى از اين اشاره نيست که: در قيامت کسانى هستند که اعمالى به ايشان ارائه مى شود، که خودشان آن عمل را انجام نداده اند. «ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الاَوْفى»: کلمه «وفاء»، به معناى تمام است. چون هر چيزى که تمام باشد، وافى به تمامى صفات مطلوبش هست، و «جَزاء أوفى»، به معناى جزاى اتمّ است. و ضمير در جملۀ «يُجزَاهُ»، به سعى که همان عمل باشد، بر مى گردد، و معنايش اين که: سپس انسان عملش - يعنى به عملش - جزا داده مى شود، جزايى اتم. «وَ أَنَّ إِلى رَبِّک الْمُنتهَى»: کلمه «مُنتهى»، مصدر ميمى و به معناى انتها است، و در اين آيه مطلق آورده شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۷ در نتيجه مى فهماند مطلق انتها به سوى پروردگار تو است. پس آنچه موجود که در عالَم وجود است، در هستى و در آثار هستی اش، به خداى سبحان منتهى مى گردد. البته به خود خداوند، حال يا با وساطت چيزى و يا بدون واسطه. و نيز هيچ تدبير و نظامى کلّى يا جزيى در عالَم جريان ندارد، مگر آن که آن هم منتهى به خداى سبحان است. چون تدبيرى که بين موجودات عالَم است، چيز ديگرى جز اين نيست که بين آن ها روابطى برقرار کرده، که هر موجودى به خاطر آن روابطى که با ساير موجودات دارد، سرِ پا ايستاده و هستی اش حفظ شده، و معلوم است که پديد آورندۀ روابط موجودات، همان پديد آورندۀ خود موجودات است. پس يگانه کسى که به طور اطلاق، منتهاى تمامى موجودات عالَم است، تنها و تنها خداى سبحان است. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «اللّهُ خَالِقَ کَلّ شَئ وَ هُوَ عَلَى کُلّ شَئٍ وَکِيل لَهُ مَقالِيدُ السّماوات وَ الأرضِ»، و نيز فرموده: «ألا لَهُ الخَلقُ وَ الأمرُ». آيه مورد بحث، از آن جايى که منتهاى هر چيزى را به طور مطلق خدا دانسته، و اين اطلاق، شامل تمامى تدبيرها نيز مى شود، ناگزير بايد گفت که: آيه شريفه، شامل دو انتها در هر چيز مى شود. يکى انتها از حيث آغاز خلقت که وقتى درباره خلقت هر چيز به عقب برگرديم، به خداى تعالى منتهى مى شود. و ديگرى، از حيث معاد که وقتى از طرف آينده پيش برويم، خواهيم ديد تمامى موجودات، دوباره به سوى او محشور مى شوند. و از آنچه گذشت، خوانندۀ محترم خودش مى تواند به اشکال وجوهى که در تفسير آيه آورده اند، متوجه شود. مثلا يکى گفته: مراد از اين آيه، رجوع خلق به خداى سبحان است در روز قيامت. ديگرى گفته: معنايش اين است که آخر امر به ثواب و عقاب پروردگارت منتهى مى شود. سومى گفته: منتهاى مردم به سوى حساب پروردگار تو است. و چهارمى گفته: افکار بشر همه جا جولان مى کند و مى کند تا به خداى سبحان منتهى شود، آن جا ديگر از جولان باز مى ماند. ولى خواننده عزيز توجه دارد که هر يک از اين وجوه، اطلاق آيه را به نحوى تقييد کرده، با اين که تقييد، دليل مقيِّد مى خواهد. «وَ أَنَّهُ هُوَ أَضحَک وَ أَبْکَى»: اين آيه و آيات بعدش تا دوازده آيه، مواردى از منتهى شدن خلقت و تدبير به خداى سبحان را بر مى شمارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۸ و سياق در همه اين آيات، سياق انحصار است. مى فهماند که ربوبيّت، منحصر در خداى تعالى است، و براى او، شريکى در ربوبيّت نيست. و این انحصار، منافات با وساطت اسباب طبيعى و يا غير طبيعى در آن امور ندارد. مانند واسطه بودن مسرت و اندوه درونى و اعضايى که اين مسرت و اندوه را نشان مى دهد، در تحقق خنده و گريه، و يا واسطه شدن اسباب طبيعى و غيرطبيعى متناسب در احياء و اماته، و در خلقت نر و ماده، و پديد آمدن غنا و فقر، و يا نابود کردن امت هاى هالک. چون وقتى اين اسباب هم همه مسخر امر خدا باشند و هيچ استقلالى از خود نداشته و از مافوق خود منقطع نباشند، قهرا وجود آن ها و آثار وجودی شان و آنچه که بر آن ها مترتب مى شود، ملک خداى تعالى خواهد بود، و کسى و چيزى شريک خدا در اين ملک نيست. مراد از اين که فرمود: «خدا است که می خنداند و می گرياند» پس معناى جمله اين است که: خداى تعالى، تنها کسى است که خنده را در شخص خندان و گريه را در شخص گريان ايجاد کرده، و کسى در آن شريک خدا نيست. و اين، منافات ندارد با اين که ما خنده و گريه را به خود انسان ها نسبت مى دهيم، براى اين که نسبت خنده و گريه و هر کار ديگر به انسان، به خالطر این است که قائم به انسان است، ولى نسبت دادن آن به خداى تعالى، به خاطر اين است که خدا آن را ايجاد کرده، و بين اين دو نسبت فرق بسيار است. و باز، منافاتى نيست بين ارادۀ الهى به خنده و گريه انسان، با ارادۀ خود انسان به خنديدن و گريستن، و ارادۀ الهى باعث نمى شود که ارادۀ خود انسان باطل شود و شخص خندان مجبور به خنده باشد. براى اين که اراده الهى به مطلق خنده تعلق نگرفته، که به هر صورت که بوده باشد، صورت بگيرد، بلکه تعلق گرفته است به خندۀ ارادى و به اختيار. خنده اى که از اراده انسان و اختيارش سر مى زند، نه هر خنده و لو به اجبار. پس ارادۀ خودِ انسان سبب خنديدن او است، سببى که در طول سببيّت اراده خداى سبحان است، نه در عرض آن، تا تزاحم و منافاتى پيش آيد، و يا هر دو دخالت داشته باشند و اشکال شود که دو سبب، چگونه يک مسبب را ايجاد کنند، و در نتيجه ناگزير شويم براى رفع اشکال بگوييم: افعال اختيارى انسان هم مخلوق خداست، و خود انسان در آن دخالتى ندارد، همچنان که جبرى مذهبان گفته اند. و يا به عکس بگوييم: مخلوق خود انسان است، و خداى تعالى، در آن ها هيچ دخالتى ندارد، که معتزلى مذهبان آن را مى گويند. از آنچه گذشت، فساد گفته هاى بعضى از مفسران روشن مى شود که گفته اند: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷۹ معناى آيه اين است که: خداى تعالى، قوۀ خنده و گريه را در انسان خلق کرده. و يا بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: خداوند منشأ خنده و گريه، يعنى مسرت و اندوه را آفريده. و يا بعضى گفته اند: معناى آيه اين که: خداوند زمين را با روياندن گياهان، خندانده و آسمان را با باريدن گريانده. و يا بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: اهل بهشت را خندانده و اهل دوزخ را گريانده. «وَ أَنَّهُ هُوَ أَمَات وَ أَحْيَا»: گفتار در اين آيه که «موت» و «حيات» را به خداى سبحان نسبت داده، با اين که ارتباطى هم با اسباب طبيعى و غيرطبيعى مانند ملائکه دارند، نظير همان گفتارى است که درباره خنده و گريه گذرانديم، و همچنين عين اين بحث، در آيات بعدى هم جريان پيدا مى کند. «وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَينِ الذَّکَرَ وَ الاُنثى * مِن نُّطفَةٍ إِذَا تُمْنى»: کلمه «نطفه»، به معناى آبى است در مرد و زن که مبدأ پيدايش فرزند است. و وقتى مى گوييم: «أمنَى الرَّجُل»، معنايش اين است که فلان مرد، منى خود را ريخت. بعضى گفته اند: معناى «تُمنَى» اين است که: «مقدّر شده باشد». و جملۀ «الذَّکَرَ وَ الأُنثَى»، بيان کلمه «زَوجَين» است. بعضى هم گفته اند: اين که در آيه مورد بحث، مانند آيه قبلى نفرمود: «وَ أنّهُ هُوَ»، براى اين بود که در مسأله خلقت زوجين، کسى تصور نمى کند منسوب به غير خداى تعالى باشد. «وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشأَةَ الاُخْرَى»: کلمۀ «نَشأة أُخرَى»، به معناى خلقت أُخرى است که همان خلقت دوم باشد، و ظرفش آخرت است که «دار جزاء» است، و اگر فرمود پيش آوردن نشأه به عهدۀ خداست، براى اين بود که قضاى حتمى الهى بود، و نيز براى اين بود که وعده اش را داده بود، و او خُلف وعده نمى کند. «وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَ أَقْنى»: يعنى: و او کسى است که «غنا» و «قنيه» مى دهد، و «قنيه»، به معناى اموال ماندنى از قبيل خانه و باغ و حيوان است. و بنابراين، ذکر جملۀ «أقنَى» بعد از جملۀ «أغنى»، از باب ذکر خاص بعد از عام است، به خاطر نفاست و شرافتى که در خاص است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۰ بعضى از مفسران گفته اند: «إغناء» به معناى مالدار کردن، و «إقناء» به معناى راضى کردن از جهت مالدارى است. بعضى ديگر گفته اند: معناى آيه اين است که: خدا است که بى نياز و فقير مى کند. «وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى»: گويا مراد از «شعرى»، ستارۀ شعراى يمانيّه باشد که يکى از ستارگان ثابت و پر نورى است که در شرق آسمان، به صورت جبارى آسمانى مى درخشد. مى گويند: دو قبيلۀ خزاعه و حِميَر، اين ستاره را مى پرستيدند. و نيز، يکى از کسانى که آن را مى پرستيده، ابوکبشه، يکى از اجداد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بوده، که البته جدّ مادرى آن جناب بوده، و مشرکان به این مناسبت، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را پسر «ابوکبشه» مى ناميدند، چون گفتيم ابوکبشه، با پرستش «شعرى»، راه خود را از قوم خود جدا کرده بود. اشاره به اقوامى که در گذشته دچار عذاب الهى شدند «وَ أَنَّهُ أَهْلَک عَاداً الاُولى»: «عاد»، همان قوم هود پيغمبر است، و اگر آنان را «عاد اولى» ناميده، براى اين بوده که قوم عاد، دو نسل بودند. نسل اول آنان، قوم هود پيغمبر بودند (و هلاک شدند). «وَ ثَمُودَ فَمَا أَبْقَى»: «ثمود»، قوم صالح پيغمبر است، که خداى تعالى، کفّار ايشان را تا آخرين نفر به هلاکت رسانيد، همچنان که در جاى ديگر، درباره آنان فرمود: «وَ نَجّينَا الّذِينَ آمَنُوا وَ کَانُوا يَتّقُون». «وَ قَوْمَ نُوحٍ مِن قَبْلُ إِنهُمْ کانُوا هُمْ أَظلَمَ وَ أَطغَى»: اين جمله مانند جمله قبلی اش، عطف است بر کلمۀ «عَاداً»، و اين که در اين آيه به اصرار و تأکيد مى فرمايد: قوم نوح از دو قوم عاد و ثمود - به طورى که از سياق بر مى آيد - ظالم تر و طاغى تر بودند، براى اين است که: قوم نوح دعوت آن جناب را نپذيرفتند، و از موعظه او پند نگرفتند، و با اين که نزديک هزار سال ايشان را دعوت مى کرد، به جز عده اى بسيار کم دعوتش را نپذيرفتند. «وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْوَى * فَغَشّاهَا مَا غَشى»: بعضى از مفسرين گفته اند: «مؤتفکه»، عبارت است از قراء و آبادی هاى قوم لوط که اهل خود را ائتفاک کرد، يعنى زير و رو کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۱ و کلمه «إهوَاء» - که مصدر فعل «أهوى» است - به معناى اسقاط است. و معناى آيه اين است که : قراى قوم لوط (مؤتفکه) را به اين وسيله به زمين کوبيد و ساقط کرد، که سرزمينشان را زير و رو نموده، دستخوش خسف نمود. «فَغَشّيهَا مَا غَشّى»: در نتيجه عذاب خدا شاملش شد و احاطه اش کرد، آن مقدار که شاملش شد و احاطه اش کرد. احتمال هم داده اند که مراد از «مؤتفکة»، اعم از قراى قوم لوط و تمامى قريه هايى باشد که سکنۀ آن ها در تاريخ بشريت دچار عذاب شده و منقرض شدند، و خرابه هاى آن قريه ها و علامت هايى از آن ها به جاى مانده. «فَبِأَىّ آلاءِ رَبِّک تَتَمَارَى»: کلمه «آلاء» جمع «إلى» به معناى نعمت است. و کلمۀ «تَمارى»، به معناى تشکّک و خود را به طور مصنوعى مردد جلوه دادن است. و جمله متفرّع بر ماقبل است که افعالى را به خداى تعالى نسبت مى داد. و معناى آن اين است که: وقتى خداى تعالى، همان کسى باشد که اين نظام بديع را پديد آورده و اين عالَم را ايجاد کرده و تدبير نموده، در انسان ها خنده و گريه و مرگ و حيات و هلاکت قرار داده، ديگر به کداميک از نعمت هاى پروردگارت خود را مردد جلوه مى دهى، و در کدامش شک مى کنى؟ و اگر مسأله هلاکت و گرياندن امت هاى طاغيه را هم نعمت خوانده، با این که على الظاهر اين ها نقمت و ناگوارى است، براى اين بوده که هرچند براى طاغيان نقمت است، ولى از آن جايى که در پديد آمدن نظام اتم و عمومى در عالَم جريان دارد، نظامى که امور را به سوى استکمال خلق و رجوع کل به سوى خدا راه مى اندازد، دخالت دارد، نعمت است. و خطاب در آيه به همان کسى است که اعراض کرد، و اندکى انفاق نموده، سپس از ادامه انفاق خوددارى نمود. ممکن هم هست خطاب به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از باب «پسرم به تو مى گويم، همسايه تو بشنو» بوده باشد، و به هرحال استفهام در اين جمله، استفهام انکارى است. «هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الأُولى»: بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «نَذير»، هم مى تواند مصدر و به معناى انذار باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۲ و هم وصف و به معناى انذار کننده باشد، و در هر دو معنا، به صورت «نُذُر» - به دو ضمه - جمع بسته مى شود. و اشاره با کلمۀ «هذا»، يا به قرآن است و يا به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم». قيامت نزديک شد، آيا باز هم مى خنديد و نمى گرييد؟! «أَزِفَتِ الاَزِفَةُ»: يعنى قيامت نزديک شد. چون کلمۀ «آزفه»، يکى از اسماى قيامت است، همچنان که در جاى ديگر آمده: «وَ أنذِرهُم يَومَ الآزِفَةِ». «لَيْس لَهَا مِن دُونِ اللَّهِ کاشِفَةٌ»: منظور از «کاشفه»، «نفس کاشفه» است. يعنى غير خدا، کسى نيست که گرفتارى آن روز را بر دارد، چون مراد از «کشف»، ازالۀ شدايد و هراس ها است. پس معنايش همان طور که گفتيم، اين است که: هيچ کسى نيست که بتواند شدايد و هراس هاى آن روز را بردارد، مگر آن که خداى سبحان بردارد. «أَ فَمِنْ هَذَا الحَْدِيثِ تَعْجَبُونَ * وَ تَضحَکُونَ وَ لا تَبْکُونَ * وَ أَنتُمْ سامِدُونَ»: اشاره با کلمۀ «هذا» به بيان گذشته است، و کلمۀ «سمود» - که مصدر سامدون است - به معناى لهو است، و آيه شريفه متفرّع بر بيان گذشته، و استفهام در آن توبيخى است. و معنايش اين است که: وقتى خداى تعالى، پروردگار شما است که همه امور به او منتهى مى شود، و آوردن نشئۀ ديگر به عهدۀ اوست، و آمدن آن نشئه نزديک تر هست و به غير از خدا کسى نيست که عذاب و گرفتاری هايش را از شما بر طرف سازد، آيا با چنين وضعى که داريد، هنوز مى خنديد، و از کوتاهى هايى که نسبت به خداى تعالى کرده و خود را در معرض شقاوت دائمى قرار داديد، نمى گرييد؟ آيا از اين بيانات که شما را به نجات مى خواند، تعجب و انکار مى کنيد؟ و از درِ استهزا به آن مى خنديد و گريه نمى کنيد؟ «فَاسجُدُوا للَّهِ وَ اعْبُدُوا»: اين جمله نيز، نتيجه اى است که از بيان سابق گرفته شده، و معنايش اين است که: وقتى برايتان معلوم شد که در چنين مخاطره اى قرار داريد، پس بايد که براى او سجده نموده، تنها او را بپرستيد، تا مخاطرۀ مذکور را که غير از خدا برطرف کننده اى ندارد، از شما برطرف سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۳ بحث روايتى در کشاف، در ذيل آيه «أفَرَأيتَ الّذِى تَوَلّى...» روايت کرده که: عثمان مال خود را در راه خير انفاق مى کرد، عبداللّه بن سعد بن ابى سرح، برادر رضاعی اش به او گفت: اين طور که تو گرفته اى، بيم آن هست که مالى برايت نماند. عثمان گفت: من خطايا و گناهانى دارم، مى خواهم با اين عمل خود، رضاى خدا را جلب کنم، اميد عفو او را دارم. عبداللّه گفت: تو اين ماده شتر خود و بارش را به من بده، من همۀ گناهانت را به عهده مى گيرم. عثمان هم همين کار را کرد و چند نفر را شاهد معامله گرفت و از آن پس، ديگر در راه خير چيزى نداد. بدين مناسبت بود که آيه مورد بحث نازل شد. و معناى جملۀ «تَولّى»، اين است که در روز «اُحُد»، مرکز را ترک کرد. بعد از آن که این آيات نازل شد، عثمان بهتر و بيشتر به عمل خير خود برگشت. مؤلف: صاحب مجمع البيان اين قصه را نقل کرده و روايت آن را به ابن عباس و سدى و کلبى و جماعتى از مفسران نسبت داده، ولى در اين که جملۀ «تَولّى» مربوط به جنگ اُحُد باشد، با اين که اين سوره در مکّه نازل شده، جاى خدشه و نظر است. و در الدر المنثور است که فاريابى، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر و ابن ابى حاتم از مجاهد روايت کرده اند که در تفسير آيه «أفَرَأيتَ الّذِى تَوَلّى» گفته: اين آيات راجع به وليد بن مغيره است که نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و ابوبکر مى آمد و به گفتگوى آن دو گوش مى داد، و منظور از «اعطاء»، همين گوش دادن است. و منظور از جملۀ «وَ أکدى»، اين است که «وليد» اين عطاى خود را ترک کرد. آن وقت اين جمله نازل شد: «أعِندَهُ عِلمُ الغَيب». مى گويد: منظور از غيب، قرآن است، آيا در آن باطلى ديده، و در اثر آمد و شدش به حضور پيامبر و ابوبکر، چنين ديدى پيدا کرده؟ مؤلف: خواننده عزيز توجه دارد که ظاهر آيات مورد بحث، به هيچ وجه با آنچه در اين روايت آمده، تطبيق نمى کند، و اين هم روايت شده که آيات درباره «عاص بن وائل»، و در روايتى ديگر درباره مردى که نامش را نبرده، نازل شده است. و در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ إبرَاهِيمَ الّذِى وَفّى» مى گويد: امام فرموده: يعنى ابراهيم به تمامى اوامر و نواهى خدا و حتى به ذبح پسرش وفا کرد، و به طور کامل اطاعت نمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸۴ رده:تفسیر المیزان