المیزان جلد۱۹ بخش۲۰
شرح روايتى راجع به علم خداوند
و در توحيد، به سند خود، از ابوبصير روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم مى فرمود: همواره خداى عزّوجلّ پروردگار ما بوده، و علم ذات او بود، بدون اين که معلومى داشته باشد، و بعد از آن که موجودات را آفريد، آن وقت علمش بر آن مخلوقات تعلق گرفت، و علمش داراى معلوم شد.
مؤلف: مراد از اين علم، چيزى نظير علم ما که عبارت است از صورت هاى ذهنى نيست، و علم او به عالمى که بعدها آفريد، نظير علم يک معمار به قيافه خانه اى که بعدها مى خواهد بسازد، نيست. يک معمار وقتى مى خواهد خانه اى را بسازد، صورتى از آن خانه را در ذهن خود ترسيم نموده، طبق آن نقشه بنا را مى سازد، به طورى که اگر بعد از ساختنش خرابش کرد، باز آن صورت ذهنى به حال خود باقى است. چنين علمى را «علم کلى» مى نامند، که در مورد خداى تعالى صدقش محال است، بلکه علم او عبارت است از ذات او، و ذاتش عين علم او به معلومات است، و وقتى هم که معلوم در خارج تحقق مى يابد، ذات آن معلوم عين علم خداى تعالى به آن است. چيزى که هست، علم اولى علم ذاتى و صفت ذات اوست، و علم دومى، علم فعلى و صفت فعل اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۲
و در همان کتاب، خطبه اى از اميرالمؤمنين «صلوات اللّه عليه» نقل کرده، و در آن آمده که: علم خدا به وسيله ابزار و آلات نيست، و جز به ذات او نمى باشد، و بين او و معلوماتش علمى که غير ذات او باشد، واسطه نيست.
مؤلف: منظور از اين کلام، اين است که: ذات خداى تعالى، عين علم او است، نه اين که صورت علميه اى زايد بر ذات او واسطه باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۳
آيات ۷ - ۱۵ سوره حديد
ءَامِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ أَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُم مُّستَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ ءَامَنُوا مِنکُمْ وَ أَنفَقُوا لهَُمْ أَجْرٌ کَبِيرٌ(۷)
وَ مَا لَکُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الرَّسولُ يَدْعُوکمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِيثَاقَکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِينَ(۸)
هُوَ الَّذِى يُنزِّلُ عَلى عَبْدِهِ ءَايَاتِ بَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِجَکم مِّنَ الظلُمَاتِ إِلى النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ(۹)
وَ مَا لَکُمْ أَلا تُنفِقُوا فى سبِيلِ اللَّهِ وَ للَّهِ مِيرَاث السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ لا يَستَوِى مِنکُم مَّنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْح وَ قَاتَلَ أُولَئک أَعْظمُ دَرَجَةً مِّنَ الَّذِينَ أَنفَقُوا مِن بَعْدُ وَ قَاتَلُوا وَ کُلاً وَعَدَ اللَّهُ الحُْسنى وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ(۱۰)
مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِض اللَّهَ قَرْضاً حَسناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِيمٌ(۱۱)
يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَسعَى نُورُهُم بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِم بُشرَاکُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۱۲)
يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَات لِلَّذِينَ ءَامَنُوا انظرُونَا نَقْتَبِس مِن نُّورِکُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَکُمْ فَالْتَمِسوا نُوراً فَضرِب بَيْنهُم بِسورٍ لَّهُ بَاب بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَاب (۱۳)
يُنَادُونهُمْ أَ لَمْ نَکُن مَّعَکُمْ قَالُوا بَلى وَلَکِنَّکمْ فَتَنتُمْ أَنفُسکُمْ وَ تَرَبَّصتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الاَمَانىُّ حَتى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّکُم بِاللَّهِ الْغَرُورُ(۱۴)
فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنکُمْ فِدْيَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِينَ کَفَرُوا مَأْوَاکُمُ النَّارُ هِىَ مَوْلَاکُمْ وَ بِئْس الْمَصِيرُ(۱۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۴
«ترجمه آيات»
به خدا و رسولش ايمان آوريد، و از آنچه ما از دست ديگران گرفته، به شما داديم، انفاق کنيد، پس کسانى که از شما ايمان بياورند و انفاق کنند، اجرى بزرگ خواهند داشت (۷).
و چرا به خدا و رسول ايمان نياوريد، با اين که رسول شما را مى خواند به اين که به پروردگارتان ايمان بياوريد، و با اين که او از شما پيمان گرفته بود، اگر به پيمان خود ايمان داريد (۸).
او کسى است که آياتى روشن بر بنده خود نازل کرد، تا شما را از ظلمت ها به سوى نور بيرون کند، و به درستى خدا نسبت به شما رؤوف و رحيم است(۹).
و چرا بايد در راه خدا انفاق نکنيد؟! با اين که ميراث آسمان ها و زمين از آنِ خدا است، و از شما آنان که قبل از فتح انفاق کردند و کارزار نمودند، با ديگران برابر نيستند، آنان درجه اى عظيم تر دارند، تا کسانى که بعد از فتح انفاق نموده و کارزار کردند. البته خدا به هر دو طايفه وعده احسان داده، و خدا به آنچه مى کنيد، آگاه است (۱۰).
آن کیست که قرض خوبى به خدا دهد، و خدا آن را برايش مضاعف کند، و خدا اجرى ارجمند دارد (۱۱).
و آن در روزى است که مردان و زنان مؤمن را مى بينى که نورشان از پيش رو و از دست راستشان در حرکت است. بشارت باد شما را در امروز به جناتى که نهرها از دامنه اش روان است، و شما در آن جاودانيد، و اين خود رستگارى عظيم است (۱۲).
و در روزى است که مردان و زنان منافق به مردم با ايمان بگويند: کمى مهلت دهيد تا برسيم، و از نور شما اقتباس کنيم. به ايشان گفته مى شود: به عقب برگرديد، به زندگى دنيايتان، و از آن جا نور بياوريد، در همين هنگام است که ديوارى ميان اين دو طايفه زده مى شود که در باطنش (طرف مؤمنان) رحمت و در ظاهرش (سمت منافقان) عذاب است (۱۳).
منافقان به مؤمنان مى گويند که: مگر ما با شما نبوديم؟ جواب مى دهند: چرا بوديد، وليکن شما خود را فريفتيد و هلاک کرديد، چون همواره در انتظار گرفتاری ها براى دين و متدينين بوديد، و در حقانيت دين شک داشتيد، و آرزوى اين که به زودى نور دين خاموش مى شود، شما را مغرور کرد، تا آن که مرگتان رسيد، و بالاخره شيطان شما را به خدا مغرور کرد (۱۴).
در نتيجه، ديگر امروز از شما و از کفار فديه و عوض پذيرفته نمى شود، منزلگاهتان آتش و سرپرست شما همان است، که بازگشتگاهى بس بد است (۱۵).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۵
«بیان آيات»
در اين آيات دستور مؤکّد مى دهد به اين که مسلمين در راه خدا و مخصوصاً در جهاد انفاق کنند، و از آيه شريفه «لَا يَستَوِى مِنکُم مَن أنفَقَ مِن قَبلِ الفَتحِ» به خوبى بر مى آيد که دستور مذکور در مورد جهاد مؤکّدتر است، و همين خود مؤيّد آن قولى است که مى گويد: آيه شريفه «آمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ أنفِقُوا...» در جنگ تبوک نازل شد.
«ءَامِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ أَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُم مُّستَخْلَفِينَ فِيهِ ...»:
از سياق آيات بر مى آيد که خطاب در اين آيه، به کسانى است که به خدا و رسول ايمان آورده اند، و شامل کفار نمى شود، تا چه رسد به اين که خطاب متوجه کفار باشد.
و اين که بعضى گفته اند: شامل هر دو طايفه مى شود، درست نيست. خواهى گفت: آخر در اين آيه، امر به ايمان کرده، و معنا ندارد مؤمنان را امر به ايمان کند.
در پاسخ مى گوييم: معناى امر مؤمنان به ايمان اين است که آثار ايمانى را که دارند بر ايمان خود مترتب کنند. مى خواهد بفرمايد: ايمان وقتى متحقق مى شود که آثار آن را بر آن مترتب کنند. چون اگر ايمان و يا صفتى ديگر از صفات نفس چون سخاوت و عفت و شجاعت در نفس آدمى ثابت باشد، و حقيقتا ثابت باشد، اثرش ظاهر مى شود، و اگر از يکى از اين صفات مذکور اثر خاص به آن ظاهر نشود، معلوم مى شود صفت مذکور آن طور که بايد در نفس جاى خود را نگرفته و ثابت نشده، و يکى از آثار ايمان به خدا و رسول او، اطاعت از دستوراتى است که خدا و رسول داده اند.
و از همين جاست که روشن مى گردد: اولاً امر کردن خداى تعالى مؤمنان را به ايمان، در حقيقت امر کردن به افرادى است که مرتبه اى از ايمان را دارند، به اين که مرتبه اى بالاتر از آن را دارا شوند، و اين نوع امر کردن، اشاره به است که آن مقدار ايمانى که مأمور دارد، براى آمر قانع کننده و رضايت آور نيست. مأمور بايد مرتبه بالاترى را کسب کند. و ثانياً اين که جمله «آمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ أنفِقُوا»، امر به انفاق است، با اشاره به اين که انفاق اثر صفتى است که ايشان متصف به آنند. پس بايد به خاطر همان صفت، باز انفاق کنند. در نتيجه، بايد گفت: برگشت جملۀ مورد بحث به اين است که مى خواهد انفاق مؤمنان را با ايمان آنان تعليل کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۶
وجه اين که فرمود: «از آنچه که خدا شما را در آن جانشين کرده، انفاق کنيد»
«وَ أنفِقُوا مِمّا جَعَلَکُم مُستَخلَفِينَ فِيهِ » - «استخلاف انسان»، به معناى خليفه کردن اوست، و مراد از خليفه کردن انسان، يا اين است که خداى سبحان، انسان را در زمين جانشين خود کند، همچنان آيه شريفه «إنّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَة»، به آن اشاره مى کند.
حال بايد ديد بنابراين فرض، به چه ملاحظه از اموالى که در دست مؤمنان است، تعبير کرده به چيزى که خدا ايشان را در آن خليفه خود کرده؟
جواب اين سؤال اين است که: اين تعبير هم واقعيتى را بيان مى کند. چون واقعا آدمى در آنچه دارد، خليفه خداست. (چون هم خودش و همه اموالش مِلک خدا است)، و هم ايشان را در انفاق کردن تشويق مى نمايد. چون وقتى مؤمنان متوجه و متذکر شوند که مال ايشان، مِلک خداست و ايشان در آن اموال، خليفۀ خدا و وکلاى از ناحيه اويند، هر تصرفى بکنند، به اذن او مى کنند. قهرا انفاق کردن بر آنان آسان مى شود، و در اين عمل خير، احساس سنگينى نمى کنند.
و يا مراد از خليفه کردن انسان اين است که: خدا ايشان را جانشين پيشينيان خود در آن اموال کرده. قبلا اين اموال در دست ديگران بود، بعد از درگذشت آنان، به ايشان منتقل گرديد. و در چنين فرضى، اگر از اموال اين طور تعبير کرده، براى اين بوده که باز به بيانى ديگر به انفاق تشويقشان کرده باشد. چون وقتى به ياد آورند که اين اموال قبلا در دست ديگران بوده و به آنان وفا نکرده، متوجه مى شوند که به ايشان نيز وفا نخواهد کرد، و به زودى آن را براى ديگران خواهند گذاشت، و با دست تهى خواهند رفت. پس چه بهتر که تا اختيار آن را در دست دارند، برگ عيشى به گور خود بفرستند. و معلوم است که انسان با داشتن طرز تفکرى اين چنين در مسأله انفاق، دست و دل بازتر مى شود، و آسانتر دل از مال دنيا بر مى کند، و در راه خدايش خرج مى کند.
«فَالّذِينَ آمَنُوا مِنکمُ وَ أنفَقُوا لَهُم أجرٌ کَبِيرٌ» - در اين جمله، وعده اجرى بزرگ در برابر انفاق مى دهد، تا مؤمنان را به بيانى ديگر به انفاق تشويق نموده، تشويق هاى قبلى را تأکيد کند. و مراد از ايمان در اين جا، ايمان به خدا و رسول است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۷
«وَ مَا لَکُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الرَّسولُ يَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ ...»:
مراد از «ايمان»، ايمانى است که داراى اثر باشد، که يکى از آثار آن، انفاق در راه خدا است - و اگر خواستى اين طور بگو - مراد از ايمان اين است که: آثار آن مقدار ايمانى را که دارند، مترتب کنند.
در جملۀ «وَ الرّسُولُ يَدعُوکُم لِتُؤمِنُوا بِرَبّکُم»، از خداى تعالى تعبير به «ربّ» کرده، و «ربّ» را به ضمير «کُم - شما» اضافه کرده، تا به علت دعوت و امر اشاره کرده باشد. گويا فرموده: شما را به اين علّت به ايمان به خدا دعوت کرده که خدا ربّ شما است، و واجب است که به وى ايمان آوريد.
مراد از ميثاقى که از مؤمنان گرفته شده
«وَ قَد أخَذَ مِيثَاقَکُم إن کُنتُم مُؤمِنِينَ» - اين جمله توبيخى را که از اول آيه فهميده مى شد، تأکيد مى کند، و ضمير در «أخذ - گرفت»، به خداى سبحان بر مى گردد. البته ممکن هم هست که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برگردد. (چون رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم، از مسلمانان بيعت و ميثاق مى گرفت)، و به هر حال، منظور از ميثاقى که گرفته شده، همان چيزى است که شهادت هر مسلمانى بر آن دلالت دارد. آرى شهادت مسلمان بر وحدانيت خدا و رسالت رسول او در آن روزى اسلام مى آورد، دلالت داشت بر اين که از همين روز تسليم و مطيع خدا و رسول است.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «ميثاق»، آن عهدى است در روز «الست» در عالَم «ذَر» از هر انسانى گرفته اند، و بنابراين احتمال، ضمير در «أخذ»، تنها مى تواند به خداى سبحان برگردد، وليکن اين احتمال از سياق - که سياق احتجاج عليه مؤمنان است - به دور است. براى اين که مؤمنان به ياد چنين ميثاقى نبودند. علاوه براين، ميثاق در عالَم «ذَر»، اختصاص به مؤمنان ندارد، کفار و منافقان هم، چنين ميثاقى سپرده اند.
«هُوَ الَّذِى يُنزِّلُ عَلى عَبْدِهِ ءَايَاتِ بَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِجَکُم مِّنَ الظلُمَاتِ إِلى النُّورِ ...»:
مراد از «آيات بيّنات»، آيات قرآن کريم است، که فرایض دينى را براى آنان بيان مى کند. و فاعل «لِيُخرِجَکُم - تا خارجتان کنند»، ضميرى است که به خدا و يا به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد. گو اين که برگشت احتمال دوم هم، به همان احتمال اول است. (چون به هرحال خداست که انسان ها را هدايت مى کند و رسول او واسطه است). پس ميثاق هم، ميثاق اوست، که يا آن را بدون واسطه گرفته، و يا به وساطت رسولش گرفته است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۸
همچنان که ايمان به او و به رسولش نيز، ايمان به اوست، و به همين جهت، در صدر آيه فرمود: «چرا به خدا ايمان نمى آوريد»، و نام رسولش را نبرد، تا اشاره کرده باشد که ايمان به رسولش نيز، ايمان به اوست.
«وَ إنّ اللّهَ بِکُم لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ » - در اين که آيه شريفه را با ذکر رافت و رحمت خدا ختم کرد، اشاره اى است به اين که آن ايمانى که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، ايشان را به سويش مى خواند، خير ايشان و صلاح ايشان است. چون تنها کسانى که از آن ايمان بهره مند مى شوند، خود ايشانند، نه خدا از آن سودى مى برد و نه رسولش. پس در اين خاتمه، آن ترغيب و تشويق بر ايمان و انفاق که در صدر بود، تأکيد شده است.
توبيخ شديد کسانى که از انفاق های مالى بخل مى ورزند
«وَ مَا لَکُمْ أَلّا تُنفِقُوا فى سَبِيلِ اللَّهِ وَ للَّهِ مِيرَاثُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ»:
کلمه «ميراث»، به معناى مالک شدن مالى است که از ميت به بازماندگانش منتقل مى شود، و اضافۀ «ميراث» به آسمان ها و زمين، اضافۀ بيانيّه است. يعنى مى خواهد بفرمايد: آسمان ها و زمين، با آنچه در آن دو است، همان ميراث است. پس آنچه خدا در آسمان ها و زمين خلق کرده و صاحبان عقل چون انسان آن ها را مِلک خود پنداشته، مِلک خدا است.
خلاصه اين که مى خواهيم بگوييم: کلمۀ آسمان ها و زمين، شامل موجوداتى هم که از مواد آسمان ها و زمين خلق شده اند و انسان ها آن ها را به خود اختصاص داده و در آن تصرف مى کنند، مى شود و اختصاص مذکور، مِلکى است اعتبارى، که خدا ايشان را هدايت کرد به اين که آن را اعتبار کنند، و با اعتبار آن جهات، زندگى دنياى خود را نظم بخشند.
چيزى که هست، نه انسان ها باقى مى مانند، و نه آن مِلک هاى اعتبارى برايشان باقى مى ماند، بلکه انسان ها مى ميرند و آن مِلک ها به افراد بعد از ايشان منتقل مى شود، و همچنين انسان ها مى ميرند، و اموال دست به دست مى گردد، تا باقى نماند مگر خداى سبحان.
پس مثلا زمين و آنچه در آن است و آنچه بر روى آن است و براى بشر جنبه ماليت دارد، يکپارچه و هميشه ميراث است. چون هر طبقه از طبقات ساکنان زمين، آن ها را از طبقۀ قبل ارث مى برد. در نتيجه ميراثى دائمى است، که دست به دست مى چرخد، از جهت ديگرى نيز ميراث است، براى که روزگارى خواهد رسيد که تمامى انسان ها از بين مى روند، و براى آن نمى ماند مگر خدايى که انسان ها را خليفۀ خود بر زمين کرده بود.
پس به هر دو جهت و هر دو معنا، ميراث آسمان ها و زمين براى خدا است. اما به معناى اول، به خاطر اين که خداى تعالى، مال دنيا را به اهل دنيا تمليک کرده بود، البته تمليکى که در عين حال خودش باز مالک بود و هست،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۶۹
و لذا فرموده: «للّهِ مَا فِى السّماواتِ وَ الأرض». و نيز فرموده: «وَ للّهِ مُلکُ السّماواتِ وَ الأرض». و باز فرموده: «وَ آتُوهمُ مِن مَالِ اللّهِ الّذِى آتيکُم».
و اما به معناى دوم، براى اين که از ظاهر آيات قيامت از قبيل آيه «کُلّ مَن عَلَيهَا فَانٍ» و غير آن، بر مى آيد که همه انسان هاى روى زمين فانى مى شوند، و آنچه از آيه مورد بحث، زودتر ذهن مى رسد، اين است که مراد از ميراث بودن آسمان ها و زمين، همين معناى دوم باشد.
و به هرحال، در آيه شريفه، توبيخ سختى از بخيل ها شده، که از مال خدا در راه خدا انفاق نمى کنند، با اين که وارث حقيقى اموال، خداى تعالى است، و اموال، نه براى آنان باقى مى ماند، و نه براى غير ايشان، و اگر نفرمود: «وَ لَهُ مِيرَاثُ السّمَاوَاتِ وَ الأرض»، با اين که مى توانست اين طور بفرمايد، چون قبلا نام اللّه برده شده بود، و اگر به جاى ضمير دوباره اسم ظاهر «اللّه» را آورده فرمود: «وَ للهِ مِيرَاثُ السّماوَاتِ وَ الأرضِ»، براى اين بود که در توبيخ آنان تشديد کرده باشد.
«لا يَستَوِى مِنکُم مَّنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْح وَ قَاتَلَ أُولَئک أَعْظمُ دَرَجَةً مِّنَ الَّذِينَ أَنفَقُوا مِن بَعْدُ وَ قَاتَلُوا...»:
کلمه «استواء» - که مصدر فعل «لا يَستَوِى» است - به معناى همان تساوى معروف است. مى خواهد بفرمايد: بين اين دو طايفه تساوى نيست، و اين دو طايفه عبارتند از:
۱ - کسانى که قبل از جنگ انفاق کردند، و در جنگ شرکت هم جستند.
۲ - کسانى که بعد از پايان جنگ انفاق کردند و قتال نمودند، و اين طايفه دوم در آيه شريفه حذف شده، چون جمله «أولئِکَ أعظَمُ دَرَجَةً مِنَ الّذِينَ أنفَقُوا مِن بَعدُ وَ قَاتَلُوا» بر آن دلالت مى کرد.
و مراد از فتح - به طورى که گفته اند - فتح مکّه و يا فتح حديبيه است، و اين که قتال را عطف بر انفاق کرده، خالى از اين اشاره و بلکه دلالت نيست که مراد از انفاق در راه خدا که در اين آيات مردم را به انجام آن تشويق کرده، انفاق در جهاد است.
و گويا آيه شريفه در اين مقام است که اين معنا را بيان کند که در انفاق در راه خدا، هر قدر بيشتر عجله شود، نزد خدا محبوب تر و منزلت و اجرش بيشتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۰
(و خلاصه آيه شريفه در مقام تربيت انسان ها است و مى خواهد توصيه کند عمل خير و از آن جمله انفاق را که به خاطر اين که خير است و مرضى خداست، دوست بدارند و در آن عجله کنند، و چون فرصت طلبانى که صبر مى کنند تا وقتى پيروزى قطعى شد، آن وقت دست به جيب مى کنند، نباشند).
و گرنه اگر اين نکته در بين نبود، گفتن اين که در حوادث گذشته و انفاق کنندگان، دو طايفه بودند. آن ها که قبل از جنگ و فتح انفاق کردند، اجر بيشترى دارند، تا آن هايى که بعد از فتح انفاق کردند، مطلبى روشن بود. چون همه مى دانند که اين آيات بعد از فتح مکّه و جنگ محتملى که مسلمانان اقدام به آن نمودند، و بعضى جنگ ها که بعد از فتح مکّه رُخ داد، نازل شده.
«وَ کُلّا وَعَدَ اللّهُ الحُسنى » - يعنى خداى تعالى، وعدۀ اجرى نيکو به هر دو طايفه داده. چه آن هايى که قبل از فتح قتال و انفاق مى کنند، و چه آن هايى که بعد از فتح، انفاق و قتال مى کنند. هرچند که طايفه اول اجر و درجه اى عظيم تر از طايفه دوم دارند. اين وعده مى خواهد طايفه دوم را که دير جنبيدند، دلخوش سازد، و بفرمايد: آن ها نيز مشمول رحمت خدا مى شوند، و چنان نيست که از آن محروم شوند. پس جاى آن نيست که از رحمت خدا نوميد باشند، هرچند که دير جنبيدند.
«وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ خَبِيرٌ» - اين ذيل، مربوط همه مطالب گذشته است، و مى خواهد هم توبيخ قبلى را شدت بخشد، و هم برابر نبودن دو طايفه از انفاقگران و وعدۀ حسناتى که خدا به هر دو طايفه داده را تثبيت کند. ممکن هم هست تنها مربوط به جملۀ اخير، يعنى جملۀ «وَ کُلّا وَعَدَ اللّهُ الحُسنى» باشد، ولى تعلّقش به همه مطالب گذشته، فايده عمومى تر دارد.
«مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِيمٌ»:
راغب مى گويد: آن مالى را که آدمى به ديگرى مى دهد، به شرط آن که مثل آن را پس بدهد، قرض مى نامند. ولى صاحب مجمع البيان مى گويد: معناى اصلى اين کلمه قطع است، و اگر عمل قرض گيرنده را هم قرض خوانده اند، به این مناسبت بوده که او آن مال را از صاحبش - البته با اذن او - بريده، و شرط کرده که عوض آن را به وى بدهد، و سپس در معناى مضاعفه گفته است: اين کلمه به معناى دو چندان و يا چند برابر هر چیز است. (مثلا عدد بيست، مضاعف و چند برابر عدد چهار است).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۱
و درباره کلمۀ «اجر»، راغب گفته: کلمه «اجر» و «اجرت» عبارت است از پاداش و ثوابى که در مقابل عمل ما به خودمان بر مى گردد. حال چه اين که دنيايى باشد (مانند اجرت خياطت و زراعت و امثال اين ها)، و يا اجر اخروى باشد. و سپس اضافه مى کند که اين کلمه، جز در مورد سود و فايده استعمال نمى شود. يعنى اثر بدى که از عمل بد من عايدم مى شود، اجر ناميده نمى شود، به خلاف کلمه «جزا» که هم در نفع به کار مى رود، و هم در ضرر. (هم عذاب دوزخ را جزاى تبهکاران مى نامند، و هم نعيم بهشت را جزاى نيکوکاران) - اين بود خلاصه گفتار وى.
اجرى که خدا در برابر اعمال به بندگان مى دهد، تفضلى است از او
البته در مورد عطاياى خدايى بايد دانست که آنچه خدا به عنوان پاداش در برابر اعمال خير، به بندگان مى دهد، تفضلى است از او، نه اين که بنده از او طلبکار و مستحق آن باشد. چون عبد و آنچه مى کند، همه مِلک طِلق خداى سبحان است. مِلکى که قابل نقل و انتقال نيست. (مِلکى که بعد از تمليک به غير، باز باقى است). چيزى که هست، خداى تعالى، خودش به اعتبار قانونى، عبد را مالک اجر و ثواب اعتبار کرده، و او را نخست مالک عمل خود و سپس مالک آثار عمل خويش از قبيل کيفر و پاداش دانسته، و این معنا با اين که مالک عبد و عمل خود او است، تفضل ديگرى است از او.
آنگاه از ميان همه اعمال عبد آنچه محبوب او است و خير است، انتخاب نموده، وعده ثوابى در برابرش داده، و اين ثواب را خود او «اجر» خوانده (با اين که در واقع اجر و جزا نيست)، و اين هم تفضل ديگرى است از او. چون خود خداى تعالى از اين گونه اعمال عبد استفاده نمى کند، نه در دنيا و نه در آخرت، بلکه تنها خود عبد است که از پاداش اعمال نيکش بهره مند مى شود.
مع ذلک پاداش آن را اجر خوانده و فرموده: «لِلّذِينَ أحسَنُوا مِنهُم وَ اتّقَوا أجرٌ عَظِيمٌ».
و نيز فرموده: «إنّ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَهُم أجرٌ غَيرُ مَمنُون».
و در جايى ديگر بعد از توصيف بهشت و نعيم آن مى فرمايد: «إنّ هَذَا کَانَ لَکُم جَزَاءً وَ کَانَ سَعيُکُم مَشکُوراً». و از سوى ديگر، همين که اين تفضل خود را شکرى از ناحيه خود نسبت به بنده خواند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۲
و آن را عطايى بدون منت ناميد، نيز تفضلى ديگر است.
در آيه مورد بحث، تشويقى بالغ به انفاق در راه خدا شده، که مافوق آن تصور ندارد. چون از يک سو، سؤال کرده که: آيا کسى هست که چنين قرضى به خدا دهد؟ و از سوى ديگر، انفاق او را قرض دادن به خداى سبحان ناميده، که پرداخت آن بر قرض گيرنده واجب است. و از سوى سوم، چنين مقاطعه و طى کرده که هرگز عين آنچه گرفته پس نمى دهد، بلکه به اضعاف مضاعف مى دهد، و به اين هم اکتفا ننموده، اجرى کريم بر آن اضافه کرده، فرموده: «خدا در آخرت، قرض خود را به اضعاف مضاعف ادا مى کند، و اجرى کريم هم مى دهد».
و اجر کريم، اجرى است که در نوع خودش پسنديده ترين باشد و اجر اخروى همين طور است، چون اجرى است مافوق آنچه ممکن است به تصور در آيد، و در هنگام حاجتى است حياتى ترين هنگام حاجتى که تصور شود.
«يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ يَسعَى نُورُهُم بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِم»:
کلمه «يَوم»، ظرف است براى جمله «لَهُ أجرٌ کَرِيمٌ». يعنى در روز چنين و چنان اجرى کريم دارد، و مراد روز قيامت است. و خطاب در جمله «تَرَى - مى بينى»، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و يا به تمامى افرادى است که حس شنوايى دارند، و خطاب به آنان صحيح است. (و مانند خطاب ديوانگان لغو نيست). و ظاهرا حرف باء در جملۀ «بِأيمَانِهِم»، به معناى حرف «فى» باشد.
و معناى آيه اين است که: هر کس قرضى نيکو به خدا بدهد، اجرى کريم دارد، در روزى که - تو اى پيامبر و يا تو اى شنونده و بيننده عاقل - مى بينى دارندگان ايمان به خدا از مرد و زن، نورشان پيشاپيش جلوتر از آنان و بدان سوى که سعادت آنان آن جاست، مى دود.
اين آيه شريفه مطلق است. شامل مؤمنان هر امتى مى شود، و اختصاصى به امت اسلام ندارد، و اگر از «تابيدن نور»، تعبير به «سعى و دويدن» کرده، براى اين بود که اشاره کرده باشد به اين که چنين کسانى به سوى درجاتى از بهشت که خداوند برايشان تهيه ديده، مى شتابند، در حالى که هر لحظه و يکى پس از ديگرى، درجات و جهات سعادت و مقامات قرب برايشان روشن مى گردد، تا جايى که ديگر نورشان به حد تمام و کمال برسد، همچنان که در جايى ديگر فرموده: «وَ سِيقَ الّذِينَ اتّقَوا رَبّهُم إلَى الجَنّةِ زُمَراً». و نيز فرموده: «يَومَ نَحشُرُ المُتّقِينَ إلَى الرّحمَنِ وَفداً». و باز فرموده:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۳
«يَومَ لا يُخزِى اللهُ النّبِىّ وَ الّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُم يَسعَى بَينَ أيدِيهِم وَ بِأيمَانِهِم يَقُولُونَ رَبّنَا أتمِم لَنَا نُورَنَا».
مفسران در تفسير مفردات اين آيه، اقوالى مختلف دارند، که به خاطر بى دليل بودن آن ها در لفظ خود آيه، از نقلش صرف نظر کرديم، و به زودى تفسيرى که در روايات از آن ها شده، در بحث روايتى آينده از نظرتان خواهد گذشت.
«بُشرَيکُمُ اليَومَ جَنّاتٍ تَجرِى مِن تَحتِهَا الأنهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا» - این قسمت از آيه، حکايت بشارتى است که در روز قيامت به مؤمنان و مؤمنات مى دهند، و دهندۀ آن ملائکه است، که به دستور خداى تعالى و تقدير او مى گويند: بشارتتان امروز جنّاتى است که از دامنه آن ها، نهرها جارى است و شما در آن جاودانيد. و مراد از «بشارت»، مژدۀ خوشحال کننده است، که در آيه همان بهشت است. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«ذَلِکَ هُوَ الفَوزُ العَظِيمُ » - اين جمله، حکايت کلام خود خداى تعالى است، و اشاره با کلمه «ذَلِکَ» به مطالب گذشته است که عبارت بود از: پيش رفتن نور آنان و بشارتشان به بهشت. ممکن هم هست جمله مورد بحث را تتمۀ کلام ملائکه گرفته و اشاره مذکور را به همان جنّات و خلود در آن ها دانست.
تقاضاى منافقان از مؤمنان، برای استفاده از نور آنان در قيامت و پاسخ ایشان
«يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَات لِلَّذِينَ ءَامَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِس مِن نُّورِکُمْ ...»:
کلمۀ «نظر» - که مصدر فعل «انظُرُونَا» است - اگر بدون وسيله حرف «إلى» مفعول بگيرد، معناى انتظار و نيز معناى مهلت دادن را مى دهد. و اگر با حرف «إلى» متعدّى شود، مثلا گفته شود: «فُلانٌ نَظَر إلَيهِ - فلانى به آن نظر کرد»، معناى نگاه کردن را مى دهد. و اگر با حرف «فِى» متعدّى شود، معناى دقت و تأمّل را مى دهد. و کلمه «اقتباس» - که مصدر فعل «نَقتَبِسُ» است، به معناى گرفتن قبسى (قطعه اى) از آتش است.
و از سياق آيه چنين بر مى آيد که: منافقان و منافقات در روز قيامت در ظلمتى هستند که از هر سو احاطه شان کرده و مانند خيمه اى محاصره شان نموده. و نيز بر مى آيد که مردم در آن روز مجبور به رفتن به سوى خانه جاودانه خويش اند. چيزى که هست مؤمنان و مؤمنات اين مسير را با نور خود طى مى کنند، نورى که از جلو ايشان و به سوى سعادتشان در حرکت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۴
در نتيجه، راه را مى بينند، و هر جا آن نور رفت، مى روند تا به مقامات عاليه خود برسند. و اما منافقان و منافقات که فرو رفته در ظلمت اند، نمى توانند راه خود را طى کنند، و نمى دانند به کدام طرف بروند.
(و نکته مهمى که از آيه استفاده مى شود، اين است که: اين دو طايفه، که يکى غرق در نور و ديگرى غرق در ظلمت است، در قيامت باهم اند). منافقان همان طور که در دنيا با مؤمنان و در بين آنان بودند، و بلکه مردم آنان را جزو مؤمنان مى شمردند، در قيامت نيز با مؤمنان هستند. اما مؤمنان و مؤمنات پيش مى روند، و به سوى بهشت راه خود را پيش مى گيرند، و منافقان و منافقات در ظلمتى که از هر سو احاطه شان کرده، عقب مى مانند، از مؤمنان و مؤمنات درخواست مى کنند قدرى مهلتشان دهند، و در انتظارشان بايستند تا ايشان هم برسند، و مختصرى از نور آنان گرفته، راه پيش پاى خود را با آن روشن سازند.
«قِيلَ ارجِعُوا وَرَاءَکُم فَالتَمِسُوا نُوراً » - به ايشان گفته مى شود: به دنيا برگرديد، و براى خود نورى به دست آوريد. گويندۀ اين پاسخ يا ملائکه اند، و يا طايفه اى از بزرگان و نخبگان مؤمنان، از قبيل اصحاب اعراف.
به هرحال از هر که باشد، به اذن خدا و از طرف اوست، و خطاب به اين که: «به وراى خود برگرديد و نورى جستجو نماييد»، به قول بعضى از مفسران، خطابى است طعنه آميز و استهزايى و اين، عکس العمل همان استهزايى است در دنيا به مؤمنان مى کردند. و بنابه گفته اين مفسران، به نظر روشن تر چنين مى رسد که: مراد از کلمۀ «وَرَاء» دنيا باشد، و حاصل معنا اين باشد که: به دنيايى که پشت سر گذاشتيد، و در آن هرچه کرديد، بر اساس نفاق کرديد، برگرديد و از آن اعمالى که مى کرديد، نورى بگيريد. چون نور امروز که روز قيامت است، يا از اعمال است، و يا از ايمان، و شما در دنيا، نه ايمان داشتيد و نه عمل.
البته ممکن است همين وجه را طور ديگرى توجيه کرد که هم جداگانه باشد، و هم مشتمل بر استهزا نباشد. به اين که بگوييم: جملۀ «ارجِعُوا»، امر مى کند به اين که به دنيا برگردند، و در آن جا ايمان واقعى و اعمال صالح کسب بکنند، وليکن نمى توانند برگردند. در نتيجه، گوينده نمى خواهد منافقان و منافقات را استهزا کند، بلکه مى خواهد بگويد: کار از کار گذشته و دستتان به جايى بند نيست.
همچنان که نظير اين امر، در آيه زير که آن نيز مربوط به قيامت است، آمده. مى فرمايد: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ وَ يُدعَونَ إلَى السّجُودِ فَلا يَستَطِيعُونَ ... وَ قَد کَانُوا يُدعَونَ إلَى السّجُودِ وَ هُم سَالِمُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۲۷۵
بعضى ديگر گفته اند: منظور اين است که: به آن محلى که نور را تقسيم مى کردند، بر گرديد، و براى خود نورى بگيريد، و منافقان بدان جا بر مى گردند، و اثرى از نور نمى يابند. دو مرتبه به سراغ مؤمنان و مؤمنات مى آيند، اما به ديوارى بر مى خورند که بين ايشان و مؤمنان زده شده، و این، خود خدعه اى است از خداى تعالى، که با منافقان مى کند، همان طور که منافقان در دنيا با خدا نيرنگ مى کردند، و قرآن درباره نيرنگشان فرموده: «إنّ المُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللّهَ وَ هُوَ خَادِعُهُم».
رده:تفسیر المیزان