تفسیر المیزان

معناى اين که درباره کسى که اعمالش سبک است، فرمود: «فَأُمُّهُ هَاوِيَة» «وَ أَمَّا مَنْ خَفَّت مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ»: ظاهرا مراد از «هَاوِية» جهنم است، و نامگذارى جهنم به «هاويه» از اين جهت باشد که اين کلمه از ماده «هوى» گرفته شده، که به معناى سقوط است. مى فرمايد: کسى که ميزانش سبک باشد، سرانجامش ‍سقوط به سوى اسفل سافلين است. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «ثُمّ رَدَدنَاهُ أسفَلَ سَافِلِين إلّا الَّذِينَ آمَنُوا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۹۷ پس اين که آتش دوزخ را توصيف کرده به «هاويه» و حال آن که «آتش سقوط نمى کند، آتشيان سقوط مى کنند»، از باب مجاز عقلى است. همان طور که راضى دانستن عيش نيز، از اين باب بود، و اگر «هاويه» را مادر دوزخيان خوانده، از اين باب بوده که مادر، مأواى فرزند و مرجع اوست، به هر طرف که برود، دوباره به دامن مادر بر مى گردد. جهنّم هم، براى دوزخيان چنين مرجع و سرانجامى است. ولى بعضى آيه را طورى ديگر معنا کرده و گفته اند: منظور از کلمۀ «أمّه»، «أمّ رأسه» است. چون کلمۀ «أُمّ»، وقتى در مورد سر استعمال مى شود، معناى فرق سر را مى دهد. مى فرمايد: کسى که ميزانش سبک باشد، فرق سرش هاويه است. يعنى با فرق سر به سوى هاويه سقوط مى کند. چون اهل دوزخ وقتى قرار شد داخل دوزخ شوند، با فرق سر مى افتند. ولى اين حرف درست نيست. براى اين که اگر اين طور معنا کنيم، ضمير در کلمۀ «ماهيه» بدون مرجع مى ماند. «وَ مَا أَدْرَاک مَا هِيَهْ»: ضمير «هِيَه» به کلمۀ «هَاوِيَه» بر مى گردد، و «هاء» زيادى که در آخرش آمده، هاء وقف است. و جملۀ مورد بحث، تفسيرى است که عظمت و فخامت امر آن آتش را بيان مى کند. «نَارٌ حَامِيَةُ»: يعنى آتشى است سوزنده و شديد الحراره، اين جمله، پاسخ استفهام در آيه قبل است، و آن را تفسير مى کند. بحث روایى در تفسير قمى، در ذيل آيه «کَالعِهنِ المَنفُوش» آمده: «عِهن» به معناى پشم است. و در ذيل جملۀ «و أمّا من خفّت مَوَازِينُهُ» فرموده : يعنى از حسنات سبک باشد. و در ذيل جملۀ «فَأُمُّه هَاوِيَة» فرمود: از فرق سرش به طرف آتش پرتاب مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۹۸ و در الدرّ المنثور است که: ابن مردويه، از ابوايّوب انصارى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: وقتى جان مؤمن از کالبدش در مى آيد، از بندگان خدا - آن ها که اهل رحمت اند و قبل از وى، مُرده بودند - به ديدنش مى روند، و بشير - که از دنيا با او آمده - به اهل رحمت مى گويد: مهلت دهيد تا خستگى در آورد، او تازه از حال سکرات راحت شده. بعد از رفع خستگى، از او مى پرسند: فلانى چطور شد، فلانى خانم چه کرد؟ آيا ازدواج کرد، يا نه؟ به اين گونه احوالپرسى ها مى پردازند. وقتى احوال مردى را بپرسند که قبل از تازه وارد مُرده باشد، در پاسخ مى گويد: هيهات، او خيلى وقت است که مُرده، او قبل از من مُرد، مى گويند: «إنّا لله وَ إنّا إلَيهِ رَاجِعُون»، به نظر ما، او را به دوزخ نزد مادرش هاويه بردند، چه بد مادرى و چه بد مربيّه اى! مؤلّف: اين معنا را، از أنس بن مالک و از حسن و أشعث بن عبد اللّه اعمى، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۹۹ «سوره تکاثر» آيات ۱ - ۸ سوره تکاثر * سوره «تکاثر»، مکّى است و هشت آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * أَلْهَاکُمُ التَّکاثُرُ(۱) حَتى زُرْتمُ الْمَقَابِرَ(۲) َکلا سَوْف تَعْلَمُونَ(۳) ثُمََّ کلا سَوْف تَعْلَمُونَ(۴) َکلا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ(۵) لَترَوُنَّ الجَْحِيمَ(۶) ثُمَّ لَترَوُنّهَا عَينَ الْيَقِينِ(۷) ثُمَّ لَتُسئَلُنَّ يَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِيمِ(۸) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. مسابقه و مفاخره در داشتن مال و نفرات بيشتر، شما را از سعادت واقعی تان، به خود مشغول کرد. (۱) تا آن جا که براى شمردن نياکان خود، به قبرستان رفتيد. (۲) نه، اين مفاخرت ها، دردى را از شما دوا نمى کند و به زودى خواهيد فهميد. (۳) نه، تأکيد مى کنم که به زودى خواهيد فهميد. (۴) نه، باز تأکيد مى کنم که اگر به علم اليقين برسيد. (۵) آن وقت دوزخ را خواهيد ديد. (۶) آن وقت به عين اليقين اش، مشاهده خواهيد کرد. (۷) و سپس در آن روز، از نعيم خدا بازخواست خواهيد شد. (۸) «بیان آیات» اين سوره، مردم را به شدّت توبيخ مى کند بر اين که با تکاثر ورزيدن و مسابقه گذشتن در جمع مال و اولاد و ياوران با يکديگر، از خداى تعالى و از سعادت واقعى خود، بى خبر مى مانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۰ از تبعات و آثار سوء خسران آور اين سرگرمى غفلت مى ورزند. و ايشان را تهديد مى کند به اين که به زودى، نتيجۀ سرگرمى هاى بيهوده خود را مى دانند و مى بينند. و به زودى، از اين نعمت ها که در اختيارشان گذاشته شده بود تا شکرش را بجاى آورند، بازخواست مى شوند؛ که چرا در شکرگزارى خدا، خود را به نادانى زديد، و به کارهاى بيهوده سرگرم کرديد؛ و چرا نعمت خدا را با کفران، مقابله نموديد. و اين سوره، از نظر سياقى که دارد، هم با مکّى بودن مى سازد، و هم با مدنى بودن. و به زودى، روايات در سبب نزول آن، در بحث روايتى خواهد آمد؛ إن شاء الله. توضيح مفردات و مفاد آيات: «ألهَاکُمُ التَّکَاثُرُ حَتَّى زُرتُمُ المَقَابِر...» «أَلْهَاکُمُ التَّکاثُرُ حَتى زُرْتمُ الْمَقَابِرَ»: در مفردات مى گويد: کلمۀ «لهو» به معناى هر کار بيهوده و بى ارزشى است که آدمى را از کار مهم و پر ارزش باز بدارد. وقتى مى گويند: «ألهاه کذا»، معنايش اين است که: آن کار بيهوده، وى را مشغول به خود کرد و از کارى مهمتر، بازش داشت و در قرآن کريم آمده: «ألهَيکُمُ التَّکَاثُرُ». اما کلمۀ «تکاثر» و «مکاثره» - که اولى مصدر باب تفاعل، و دومى باب مفاعله است - هر دو به معناى آن است که جمعى در کثرت مال و اولاد و عزت، با يکديگر مبارات و مفاخره کنند. و در معناى مقابر گفته: جمع مقبره است که - به کسره ميم و فتحه آن - به معناى محل قبر است و در قرآن کريم آمده، آن جا که فرموده: «حتّى زُرتُمُ المَقَابر» و زيارت مقابر، کنايه از مُردن است. و بنا به معنايى که او کرده و بنابر آنچه به کمک سياق فهميده مى شود، معناى آيه اين است که: تکاثر و مفاخرت شما در داشتن مال و زينت دنيا، و مسابقه گذاشتن تان در جمع عِدّه و عُدّه، شما را از آنچه واجب بود بر شما، باز داشت؛ و آن عبارت بود از: «ذکر خدا». در نتيجه، عمرى را به غفلت گذرانديد، تا مرگتان فرا رسيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۱ بعضى آيه را چنين معنا کرده اند که: مباهات کردن و افتخار نمودن به کثرت نفرات، شما را به خود مشغول نموده، عمرى را به اين کار لغو گذرانديد که اين عدّه بگويند رجال ما بيشتر است، و آن عدّه ديگر بگويند ما بيشتريم، و به اين هم اکتفا نکرديد، تا آن که به سرِ قبر مُردگان خود رفته، عدد آن ها را به عدد زنده هايتان افزوديد، و به مُردگان بيشتر خود مباهات کرديد. و اساس اين معنا، رواياتى است که در شأن نزول سوره وارد شده که: دو قبيله از انصار با يکديگر تفاخر مى کردند به داشتن مردانى از زندگان و در آخر از مُردگان. و در بعضى ديگر آمده که: اين جريان در مکّه اتفاق افتاد. «بنى عبد مناف» با «بنى سهم» مفاخرت کردند، و به مفاخرت داشتن نفرات زنده اکتفا ننموده در آخر، مُردگان را هم به حساب آوردند. و سوره مورد بحث، در شأن آنان نازل شد، و داستانش در بحث روايتى خواهد آمد، إن شاء الله. َ«کلّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ»: اين جمله، رَدع و تخطئه ايشان است از اين که: با سرگرمى به چنين امر بيهوده اى، از اهداف مهمّشان باز مانند. و جملۀ «به زودى خواهيد فهميد»، تهديد ايشان است و معنايش - به طورى که از مقام به دست مى آيد - اين است که: به زودى به آثار سوء اين غفلت خود، آگاه خواهيد شد. و وقتى از زندگى دنيا منقطع شديد، آن آثار سوء را خواهيد شناخت. «ثُمََّ کَلّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ»: اين جمله، رَدع و تخطئه قبلى را تأکيد مى کند. ولى بعضى گفته اند: تأکيد آن نيست، بلکه اوّلى مربوط به آگاهى آنان در هنگام مرگ و دوّمى، به آگاهى در روز قيامت است. ==تخطئه و تهديد متکاثران== «کلّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَترَوُنَّ الجَْحِيمَ»: اين جمله، رَدعى است بعد از رَدع، تا سه بار آن را تکرار نموده، تا مطلب را تأکيد کرده باشد. و کلمۀ «يقين»، به معناى علمى است که شک و ترديد در آن راه نداشته باشد. و جواب «لَو: اگر» در جملۀ «اگر به علم يقين بدانيد» حذف شده. تقدير کلام «لَو تَعلَمُونَ الأمرَ بِعِلمِ اليَقِين لَشَغَلَکُم مَا تَعلَمُونَ عَنِ التَّبَاهِى وَ التَّفَاخُر بِالکَثرَةِ: اگر به علم يقين، حقيقت امر را ببينيد، آنچه ببينيد شما را از مفاخرت به کثرت نفرات باز خواهد داشت» بوده است. و جملۀ «لَتَرَوُنَّ الجَحِيم» کلامى از نو است، و «لام» در آن، لام قسم است. مى فرمايد: سوگند مى خورم که به زودى جحيم را _ که جزاى اين مفاخرت است - خواهيد ديد. ديگران اين طور تفسير کرده و استدلال کرده اند به اين که: جملۀ «لَتَرَوُنَّ الجَحِيم»، نمى تواند جواب حرف «لَو» باشد. چون اين حرف امتناع را مى رساند، بر سر هر جمله در آيد، مى فهماند مضمون اين جمله نشدنى است. و رؤ يت هر چيزى، به معناى تحقق وقوع آن است، و جواب نشدنى، شدنى قرار نمى گيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۲ و اين تفسير، مبنى بر اين است که: مراد از «رؤيت جحيم»، رؤيت آن در قيامت باشد، و آيه شريفه بخواهد به مضمون آيه «وَ بُرّزَتِ الجَحِيمُ لِمَن يَرَى» اشاره کند و اين، خيلى مسلّم نيست، بلکه از ظاهر کلام بر مى آيد که: مراد از «ديدن جحيم»، ديدن آن در دنيا و قبل از قيامت و به چشم بصيرت است. منظور رؤيت قلب است، که به طورى که از آيه زير استفاده مى شود، خود از آثار «علم اليقين است»: «وَ کَذَلِکَ نُرِىَ إبرَاهِيمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض وَ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِين»، که بحث در پيرامون آن گذشت. و اين رؤيت قلبى، قبل از قيامت است، و براى مردمى که سرگرم مفاخرت اند، دست نمى دهد، بلکه در مورد آنان امرى ممتنع است. چون ممکن نیست چنين افرادى «علم اليقين» پيدا کنند. «ثُمَّ لَترَوُنهَا عَينَ الْيَقِينِ»: مراد از «عين اليقين»، خود يقين است، و معنايش اين است که: جحيم را با يقين محض مى بينند. و مراد از «علم يقين» در آيه قبل، مشاهدۀ دوزخ با چشم بصيرت و در دنياست، و به عين اليقين ديدن آن در قيامت، با چشم ظاهر است. دليلش آيه بعدى است که سخن از سؤال و باز خواست در قيامت دارد. مى فرمايد: «ثُمّ لتُسئَلُنَّ يَومَئِذٍ عَنِ النَّعِيم». ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از رؤيت اوّلى، قبل از دخول در جحيم، و مراد از دوّمى، بعد از دخول در آن است. و خلاصه: منظور از هر دو، رؤيت در قيامت است. بعضى ديگر گفته اند: منظور از رؤيت اوّلى، معرفت و از دوّمى، ديدن و مشاهده است. بعضى هم گفته اند: مراد يک رؤيت است، و تکرارش صرفا براى فهماندن استمرار و خلود در دوزخ است. و بعضى وجوهى ديگر گفته اند، که همۀ آن ها ضعيف است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۳ توضيحى درباره «نعمت» و سؤال از آن در قيامت «ثُمَّ لَتُسئَلُنَّ يَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِيمِ»: از ظاهر سياق بر مى آيد که: خطاب «بازخواست مى شويد» و همچنين خطاب هاى قبلى «ألهيکُم»، «زُرتُم»، «تَعلَمُون» و «تَرَون»، همه به عموم مردم است. بدان جهت که در بين آنان کسانى هستند که سرگرم به نعمت هاى پروردگار خود شده، از خود پروردگار بى خبر ماندند. «تکاثر در نعمت» از ياد صاحبان نعمت بى خبرشان کرده. آرى، توبيخ و تهديد اين سوره، به ظاهر متوجه طايفه خاصى نيست، بلکه متوجه عموم مردم است، ولى در واقع متوجه طايفۀ خاصى از ايشان است و آن، همان کسانى است که «تکاثر»، از خدا بى خبرشان کرده. و همچنين، از ظاهر سياق بر مى آيد که: مراد از «نعيم»، مطلق نعمت هاست. يعنى هر چيزى که کلمۀ «نعمت» بر آن صادق باشد. پس هر انسانى از هر نعمتى که خدا به او داده، بازخواست خواهد شد. براى اين که نعمت - يعنى هر چيزى که سازگار با زندگى و کمال منعم عليه است، و به نوعى خير و منفعت او را تضمين مى کند - وقتى نعمت مى شود که در موردى استعمالش کند که اين استعمال، سعادتى براى او باشد و از آن سعادت، سود ببرد. اما اگر در خلاف آن به کار ببرد، مثلا نعمت آب را در سوراخ گوش خود بريزد، ديگر نعمت نيست، چون آب با گوش سازگار نيست، هر چند که خودش فى نفسه نعمت است. و خداى تعالى انسان را آفريده، و غايت و هدف نهايى از خلقتش را - که همان سعادت او و منتهى درجه کمال اوست - تقرب عبودى به درگاه خود قرار داده، همچنان که خودش فرمود: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِيَعبُدُون»، و اين تقرب عبودى، همان ولايت الهى نسبت به بنده اش مى باشد و خداى سبحان، تمامى آنچه مايه سعادت اوست و از آن در سلوکش به سوى غايتى که براى آتش خلق کرده، منتفع مى شود، و آن عبارت است از: همه نعمت هاى ظاهرى و باطنى که در اختيار او نهاده. پس استعمال اين نعمت ها به طريق خداپسندانه که انسان را به غايت مطلوبش برساند، همان طريقى است که آدمى را به غايت و هدف از خلقتش که همان اطاعت است مى رساند، و استعمال آن ها به طور دلخواه و بدون در نظر گرفتن اين که اين نعمت ها وسيله اند، نه هدف، گمراهى و بريدن از هدف است، و اين خود معصيت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۴ چون خداى سبحان به قضايى رد و تبديل ناپذير حکم کرده که انسان به سويش برگردد تا از عملش بازخواست نموده، به حساب اعمالش برسد، و بر طبق آن جزايش دهد، و عمل بنده که گفتيم به حسابش مى رسند، همان استعمال نعمت هاى الهى است. (اگر دروغ و تهمت و غيبت و مجامله و چه و چه است، استعمال زبان است، که يکى از بزرگترين نعمت هاى اوست، و اگر زنا و دزدى و قتل نفس است، استعمال آلت تناسلى و استعمال دست و ساير جوارح است)؛ و لذا خداى تعالى مى فرمايد: «و أن ليس للإنسان إلّا ما سعى و أنّ سعيه سوف يُرى ثُمّ يجزاه الجزاء الأوفى و أن إلى ربّک المنتهى». پس سؤال از عمل بنده، سؤال از نعيم الهى است، که به چه صورت مصرفش کرد. آيا شکر نعمت را بجاى آورد، و يا آن را کفران نمود؟ بحث روایتی: (چند روايت درباره شأن نزول سوره تکاثر) در مجمع البيان است که بعضى گفته اند: اين سوره در باره يهود نازل شده که گفته بودند: عدۀ ما از جمعيت بنى فلان و بنى فلان و بنى فلان بيشتر است، و خلاصه ما از همه اين سه قبيله نيرومندتريم. همين معنا آنان را به خود مشغول کرد، تا گمراه از دنيا رفتند - نقل از قتاده. بعضى ديگر گفته اند: در باره شاخه اى از انصار نازل شده که با شاخه اى ديگر تفاخر کردند - نقل از ابى بريده. و بعضى گفته اند: در باره دو قبيله از قريش نازل شده. يعنى بنى عبد مناف بن قصى، و بنى سهم بن عمرو، که با يکديگر تکاثر نموده، اشراف خود را مى شمردند، و عدد اشراف بنى عبد مناف بيشتر شد. آنگاه بنى سهم بن عمرو، زير بار نرفته، گفتند بايد مُرده هايمان را هم به شمار آوريم. شروع کردند به شمردن قبرها، اين قبر فلانى است و اين قبر فلانى. و در نتيجه، عدد بنى سهم بيشتر شد. چون در دوران جاهليت، عدد آنان بيشتر بود - نقل از مقاتل و کلبى. و در تفسير برهان، از برقى، از پدرش، از ابن ابى عمير، از هشام بن سالم، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه «لَو تَعلَمُونَ عِلمَ اليَقِين» فرموده: «علم اليقين»، ديدن به چشم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۵ مؤلّف: اين روايت معنايى را که ما کرديم، تأييد مى کند. مراد از «نعيم» که در قیامت از آن سؤال مى شود و در تفسير قمى، به سند خود، از جميل، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به آن حضرت عرضه داشتم معناى آيۀ «لتُسئَلُنَّ يَومَئِذٍ عَنِ النَّعِيم» چيست؟ فرمود: اين امت، بازخواست مى شود از نعمت رسول الله، و سپس از نعمت ائمّه اهل بيتش. و در کافى، به سند خود، از ابى خالد کابلى روايت آورده که گفت: وارد شدم بر امام ابو جعفر «عليه السلام»، دستور داد غذا آوردند، من با آن جناب طعام خوردم. طعامى که پاکيزه تر و لطيف تر از آن در عمرم نخورده بودم. همين که از طعام فارغ شديم، فرمود: اى ابوخالد! اين طعام را چگونه ديدى؟ و يا فرمود: طعام ما را چگونه ديدى؟ عرضه داشتم: فدايت شوم، من در عمرم طعامى پاکيزه تر و نظيف تر از اين نخورده بودم، ولى در حين خوردن، به ياد آيه افتادم که خداى تعالى مى فرمايد: «ثُمّ لَتُسئَلُنَّ يَومَئِذٍ عَنِ النَّعِيم». پس حضرت فرمود: «خداى تعالى از خوردن شما نمى پرسد»، تنها از آن «دين حقى» که شما بر آنيد، بازخواست مى کند. و نيز در آن کتاب، به سند خود، از ابو حمزه روايت کرده که گفت: با جماعتى نزد امام صادق «عليه السلام» بوديم. حضرت دستور داد طعام بياورند. طعامى آوردند که در تمام عمرمان لذيذتر و خوشبوتر از آن نخورده بوديم. بعد خرمايى آوردند که آن قدر شفاف و صاف و زيبا بود، که همه را به تماشا واداشت. مردى از حضار گفت: به زودى، از اين نعيمى که نزد پسر پيغمبر از آن متنعم شديد، بازخواست مى شويد. امام «عليه السلام» فرمود: خداى عزوجل، کريم تر و شأنش جليل تر از آن است که طعامى به بنده اش بدهد، و آن را براى شما حلال و گوارا بسازد، آن وقت بازخواستتان کند که چرا خورديد؟ بلکه منظور از «نعيم» در آيه «لَتُسئَلُنَّ يَومَئِذٍ عَنِ النَّعِيم»، تنها نعمت محمّد و آل محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است که به شما ارزانى داشته. مؤلّف: و اين معنا، به طرق ديگر و عبارات مختلفى، از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» روايت شده، و در بعضى از آن ها آمده که: منظور از «نعيم»، ولايت (دوستى و اطاعت) ما اهل بيت است. و برگشت اين معنا، به همان معنايى است که ما خاطرنشان ساخته و گفتيم، منظور از «نعيم»، تمامى نعمت هايى است که خداى تعالى به بشر انعام فرموده بدان جهت که نعمت است، (و ولايت اهل بيت از ارزنده ترين مصاديق آن است، بلکه با راهنمايى امامان است که استعمال نعمت شکر مى شود، نه کفران). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۶ رابطه بين نعمت ها و هدايت دينى توضيح اين که: نعمت هايى که خداى تعالى به آدمى ارزانى داشته، اگر انسان مورد بازخواست از آن ها قرار مى گيرد، از اين جهت نيست که نعمت ها مثلا گوشت بوده يا نان يا خرما و يا آب خُنَک، و يا مثلا چشم يا گوش و يا دست و پا بوده؛ بلکه از اين جهت از آن ها پرسش مى شود که: خداى تعالى، آن ها را آفريده تا نعمت بشر باشند، و آن ها را در طريق کمال بشر و رسيدنش به قرب عبودى واسطه و وسيله کرده - که بيانش به طور اشاره گذشت - و بشر را دعوت کرده که آن نعمت ها را به عنوان شکر مصرف کند، و طورى استعمال کند که آن استعمال، «شکر» شمرده شود، نه کفران. پس آنچه از آن بازخواست مى شويم، نعمت است بدان جهت که نعمت است، نه بدان جهت که خوردنى يا پوشيدنى و يا اعضاى ذى قيمت بدنى است. و معلوم است که خود آدمى نمى تواند تشخيص دهد که داده هاى خداى تعالى را چگونه استعمال کند تا نعمت شود. و يا به عبارت ديگر، شکر باشد، نه کفران. تنها راهنما در اين باب، دين خداست که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آن را آورده، و امامانى از اهل بيت خود را، براى بيان آن دين نصب فرموده. پس برگشت سؤال از نعيم، سؤال از عمل به دين است، در هر حرکت و سکون. و نيز، اين معنا معلوم است که سؤال از نعيم که گفتيم، سؤال از دين است؛ سؤال از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و امامان بعد از آن جناب است، که خدا اطاعتشان را واجب و پيرويشان را در سلوک الى اللّه فريضه کرده، و طريق سلوک الى اللّه است، همان استعمال نعمت است به آن نحوى که رسول و امامان دستور داده اند. روايت ابى خالد - که در آن، حضرت ابوجعفر «عليه السلام» فرمود: «تنها از آن دين حقى که شما بر آنيد، بازخواست مى کند» - به همين معنا اشاره مى کند که منظور از «سؤال از نعيم»، «سؤال از دين» است. و دو روايت جميل و ابى حمزه که نقل کرديم، و در هر دو امام صادق «عليه السلام» فرمود: «اين امت بازخواست مى شود از نعمت رسول الله، و سپس از نعمت ائمّه اهل بيتش»، به اين معنا اشاره دارند که منظور از «نعيم»، رسول و امامان اهل بيت اوست. و در بعضى از روايات آمده که: نعيمى که بشر از آن بازخواست مى شود، رسول اللّه «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است که خدا او را بر همه اهل عالَم انعام کرد تا از گرداب ضلالت نجاتشان دهد. و در بعضى ديگر آمده: ولايت ما اهل بيت است، و برگشت همه به يک معناست، و ولايت اهل بيت عبارت است از: واجب دانستن اطاعت و پيروى آنان، در هر گفتار و کردارى که در سلوک طريق عبوديت دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۷ و در مجمع البيان آمده که بعضى گفته اند: منظور از نعيم صحت و فراغت است، - نقل از عکرمه. و مؤيّد آن، روايتى است که ابن عبّاس از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده که فرمود: دو نعمت است که بسيارى از مردم در آن مغبون اند: يکى سلامتى و يکى فراغت. و نيز در مجمع البيان است که بعضى گفته اند: «نعيم»، عبارت است از: امنيت و صحت، نقل از مجاهد و عبداللّه بن مسعود. و اين معنا، از امام ابوجعفر و ابى عبداللّه «عليهما السلام» نيز روايت شده. مؤلّف: و در بعضى از روايات ديگر، از طرق اهل سنبت آمده که: «نعيم» عبارت است از خرما و آب خُنَک. و در بعضى ديگر، چيزهايى ديگر ذکر شده، که بايد همه آن ها حمل شود بر اين که خواسته اند مثالى براى نعمت ذکر کرده باشند. و در حديث نبوى، از طرق اهل سنّت اين معنا نيز آمده که: سه چيز است که بندۀ خدا از آن بازخواست نمى شود: يکى خرقه اى که عورت خود را با آن بپوشاند؛ و يکى پاره نانى که با آن سدّ رمق کند؛ و سوم خانه اى که از سرما و گرما حفظش نمايد... اين حديث هم بايد حمل شود بر اين که خداى تعالى در بازخواست از ضروريات زندگى، سختگيرى و مناقشه نمى کند، و خداد داناتر است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۸ «سوره عصر» آيات ۱ - ۳ سوره عصر سوره «عصر»، مکّى است و سه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الْعَصرِ(۱) إِنَّ الإنسانَ لَفِى خُسرٍ(۲) إِلّا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ تَوَاصوْا بِالْحَقِّ وَ تَوَاصوْا بِالصَّبرِ(۳) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. سوگند به عصر. (۱) که انسان ها، همه در خسران و زيان اند. (۲) مگر افراد و اقليتى که ايمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند و يکديگر را به حق سفارش کرده و به صبر توصيه نموده اند. (۳) «بیان آیات» اين سوره، تمامى معارف قرآنى و مقاصد مختلف آن را، در کوتاه ترين بيان خلاصه کرده؛ و اين سوره از نظر مضمون، هم مى تواند مکّى باشد و هم مدنى. چيزى که هست، به مکّى بودن شباهت بيشترى دارد. اقوال مختلف درباره مراد از «عصر»، در آیه شریفه «وَ الْعَصرِ»: در اين کلمه، به «عصر» سوگند ياد شده، و از نظر مضمونى که دو آيه بعد دارد، مناسب تر آن است که: منظور از «عصر»، عصر ظهور رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» باشد، که عصر طلوع اسلام بر افق مجتمع بشرى، و ظهور و غلبۀ حق بر باطل است. چون مضمون دو آيه بعد اين است که: «خسران»، عالَم انسان را فراگير است و تنها کسانى را فرا نمى گيرد که از حق پيروى نموده، و در برابر آن صبر کنند. و اين اقليت، عبارتند از کسانى که: به خدا و روز جزا ايمان آورده و عمل صالح کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۰۹ ولى بعضى گفته اند: مراد از «عصر»، وقت عصر، يعنى آخر روز است. چون اين وقت دلالت دارد بر تدبير ربوبى که روز را مى برد و شب را مى آورد، و قدرت و سلطنت را از سلطان روز، يعنى خورشيد سلب مى کند. بعضى ديگر گفته اند: مراد نماز عصر است ، که نماز «وُسطى» است که از همه نمازهاى يوميه فضيلت بيشترى دارد. بعضى ديگر گفته اند: مراد شب و روز است، که اصطلاحا به آن ها، «عصران» گفته مى شود. بعضى ديگر گفته اند: منظور از «عصر»، دهر است، که در آن عجایبى وجود دارد، که بر قدرت ربوبى دلالت دارد. و بعضى ديگر، وجوهى ديگر ذکر کرده اند. و در بعضى از روايات آمده که: منظور، عصر ظهور مهدى «عليه السلام» است که در آن عصر، حق بر باطل به طور کامل غلبه کند. «إِنَّ الانسنَ لَفِى خُسرٍ»: مراد از کلمۀ «انسان»، جنس انسان است، و کلمۀ «خُسر» و «خُسران» و «خسار» «خساره»، همه به معناى نقص در سرمايه است. راغب مى گويد: اين کلمه، هم در مورد انسان استعمال مى شود، و گفته مى شود: فلانى خسران کرد. و هم در مورد عمل انسان به کار مى رود و مى گويند: تجارت فلانى خسران کرد. و اگر در آيه مورد بحث، کلمۀ «خُسر»، بدون الف و لام آمده، به منظور بزرگداشت آن بوده، و خواسته است بفهماند: «انسان در خسرانى عظيم است». احتمال هم دارد به منظور تنويع باشد، و بفهماند آدمى، در نوعى مخصوص از خسران قرار دارد. غير خسران مالى و آبرويى، بلکه خسران در ذات که خداى تعالى در باره اش فرموده: «الَّذِينَ خَسِرُوا أنفُسَهُم وَ أهلِيهِم يَومَ القِيَامَةِ ألَا ذَلِکَ هُوَ الخُسرَانُ المُبِين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۰ استثناء مؤمنان صالح العمل از زيانمندى جنس انسان «إِلا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ»: اين استثنا، استثناى از جنس انسان است که محکوم به «خسران» است. و استثنا شدگان افرادى هستند که متصف به «ايمان» و «اعمال صالح» باشند. چنين افرادى، از خسران ايمن اند. و اين، بدان جهت است که کتاب خدا بيان مى کند که: انسان؛ موجودى هميشه زنده است. زندگی اش، با مُردن خاتمه نمى يابد و مُردن او، در حقيقت انتقال از خانه اى به خانه اى ديگر است، که بيان اين معنا در تفسير آيه شريفه: «عَلَى أن نُبَدِّلَ أمثَالَکُم وَ نُنشِئَکُم فِى مَا لَاتَعلَمُون» گذشت. و نيز، کتاب خدا بيان مى کند که قسمتى از اين زندگى هميشگى انسان - که همان حيات دنيا باشد - حياتى است امتحانى و سرنوشت ساز، که در آن حيات، سرنوشت قسمت ديگر، يعنى حيات آخرت مشخص ‍ مى گردد. آن ها که در آن حيات به سعادت مى رسند، و يا بدبخت مى شوند؛ سعادت و شقاوتشان را در دنيا تهيه کرده اند. همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَ مَا الحَيَوةُ الدُّنيَا فِى الآخِرَةِ إلاّ مَتَاع». و نيز فرموده: «کُلُّ نَفسٍ ذَائِقَةُ المَوتِ وَ نَبلُوکُم بِالشَّرِّ وَ الخَيرِ فِتنَة». و نيز، بيان مى کند که: مقدميّت اين زندگى براى آن زندگى، به وسيله مظاهر اين زندگى و آثار آن، يعنى اعتقادات و اعمال است. اعتقاد حق و عمل صالح، ملاک سعادت اخروى؛ و کفر و فسق، ملاک شقاوت در آن است. مى فرمايد: «و أن لَيسَ لِلإنسَان إلّا مَا سَعَى وَ أنَّ سَعيَهُ سَوفَ يُرَى ثُمّ يُجزَيهُ الجَزَاءَ الأوفَى». و نيز مى فرمايد: «مَن کَفَرَ فَعَلَيهِ کُفرُهُ وَ مَن عَمِلَ صَالِحاً فَلأنفُسِهِم يَمهَدُون». و باز مى فرمايد: «مَن عَمِلَ صَالِحاً فَلِنَفسِهِ وَ مَن أسَاءَ فَعَلَيهَا». و در آياتى بسيار زياد، سرنوشت آخرت را - چه خوش و چه بدش را - جزا و اجر خوانده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۱ و نيز، با همه اين بيانات که از نظرتان گذشت، بيان مى کند که: سرمايۀ آدمى، زندگى اوست. با زندگى است که مى تواند وسيله عيش خود در زندگى آخرت را کسب کند. اگر در عقيده و عمل حق را پيروى کند، تجارتش سودبخش بوده، و در کسبش برکت داشته است و در آينده اش، از شر ايمن است. و اگر باطل را پيروى کند، و از ايمان به خدا و عمل صالح اعراض نمايد، تجارتش ضرر کرده (نه تنها از سرمايۀ عمر چيزى زايد بر خود سرمايه به دست نياورده، بلکه از خود سرمايه خورده، و سرمايه را وسيله بدبختى خود کرده است)؛ و در آخرتش از خير محروم شده. لذا در سورۀ مورد بحث مى فرمايد: «إنّ الإنسَانََ لَفِى خُسر إلّا الّذِينََ آمَنُوا و عَمِلُوا الصَالِحَات». و مراد از «ايمان»، ايمان به خدا، و مراد از ايمان به خدا، ايمان به همه رسولان او، و مراد از ايمان به رسولان او، اطاعت و پيروى ايشان است؛ و نيز ايمان به روز جزاست. همچنان که قرآن، در جاى ديگر تصريح کرده به اين که: کسانى که به بعضى از رسولان خدا ايمان دارند، و به بعضى ندارند، مؤمن به خدا نيستند. رده:تفسیر المیزان