تفسیر المیزان

جملۀ «و عملوا الصّالحات»، بر عمل به همه اعمال صالح دلالت دارد واز آن استفاده مى شود که: مؤمنان گنهکار نيز در خسران اند. و ظاهر جملۀ «و عملوا الصالحات» اين است که: به همۀ اعمال صالح متصف باشد. پس اين جمله استثنائيه، شامل فاسقان - که بعضى از صالحات را انجام مى دهند، و نسبت به بعضى ديگر، فسق مى ورزند - نمى شود، و لازمۀ اين، آن است که: منظور از «خسران»، اعم از خسران به تمام معنا باشد. يعنى شامل خسران از بعضى جهات هم بشود. و بنابراين، دو طايفه خاسرند: يکى آن هايى که از جميع جهات خاسرند، نظير کفار معاند حق و مخلّد در عذاب. دوم: آن هايى که در بعضى جهات خاسرند، مانند: مؤمنانى که مرتکب فسق مى شوند و مخلّد در آتش ‍ نيستند. چند صباحى عذاب مى بينند، بعد عذابشان پايان مى پذيرد و مشمول شفاعت و نظير آن مى شوند. «وَ تَوَاصوْا بِالْحَقِّ وَ تَوَاصوْا بِالصبرِ»: کلمۀ «تواصى»، به معناى سفارش کردن اين به آن و آن به اين است. و «تواصى به حق»، اين است که: يکديگر را به حق سفارش کنند. سفارش کنند به اين که از حق پيروى نموده و در راه حق استقامت و مداومت کنند. پس «دين حق»، چيزى به جز پيروى اعتقادى و عملى از حق، و تواصى بر حق نيست، و تواصى بر حق، عنوانى است وسيع تر از عنوان امر به معروف و نهى از منکر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۲ چون امر به معروف و نهى از منکر، شامل اعتقاديات و مطلق ترغيب و تشويق بر عمل صالح نمى شود، ولى تواصى بر حق، هم شامل امر به معروف مى شود و هم شامل عناوين مذکور. در اين جا سؤالى به نظر مى رسد، و آن اين است که: تواصى به حق، خود يکى از اعمال صالح است، و با اين که قبلا عنوان کلّى «وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» را ذکر کرده بود، چه نکته اى باعث شد که خصوص ‍ تواصى به حق را نام ببرد؟ جوابش اين است که: اين از قبيل ذکر خاص بعد از عام است، که در مواردى به کار مى رود که گوينده، نسبت به خاص عنايت بيشترى داشته باشد، و شاهد بر اين که خداى تعالى، از ميان همه اعمال صالح به «تواصى به حق» عنايت بيشتر داشته، و بدين منظور خصوص آن را بعد از عموم اعمال صالح ذکر نموده، اين است که: همين «تواصى» را در مورد صبر تکرار کرد، و با اين که مى توانست بفرمايد: «وَ تَوَاصَوا بِالحَقّ وَ الصَّبر»؛ فرمود: «وَ تَوَاصَوا بِالحَقّ وَ تَوَاصَوا بِالصَّبر». و بنابر همۀ آنچه گفته شد، ذکر تواصى به «حق» و به «صبر»، بعد از ذکر اتصافشان به ايمان و عمل صالح، براى اين بوده که اشاره کند به حيات دل هاى مؤمنان، و پذيرا گشتن سينه هاشان براى تسليم خدا شدن. پس مؤمنان اهتمامى خاص و اعتنايى تامّ به ظهور سلطنت حق و گسترده شدن آن بر همه مردم دارند، و مى خواهند همه جا، حق پيروى شود، و پيروى آن دائمى گردد، و خداى تعالى در باره آنان فرموده: «أفَمَن شَرَحَ اللّهُ صَدرَهُ لِلإسلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِن رَبِّهِ فَوَيلٌ لِلقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم من ذِکرِ اللّه أَولَئِکَ فِى ضَلَالٍ مُبِين». در آيه مورد بحث، صبر را مطلق آورده، و بيان نکرده که صبر در چه مواردى محبوب است، و نتيجه اين اطلاق آن است که: مراد از «صبر»، اعم از صبر بر اطاعت خدا و صبر از معصيت و صبر در برخورد با مصائبى است که به قضا و قدر خدا، به آدمى مى رسد. بحث روایتی ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۳ در تفسير قمى، به سند خود، از عبد الرحمان بن کثير، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده که در تفسير آيه «إلّا الّذِينَ آمَنُوا...» فرمود: در اين جمله، خداى تعالى اهل صفوت از خلق خود را استثناء کرده. مؤلّف: و در ذيل روايت، «ايمان» را بر ايمان به ولايت على «عليه السلام» و تواصى به حق را، بر توصيه ذريّات و نسل هاى خود، به «ولايت على» تطبيق نموده است. و در الدرّ المنثور است که: ابن مردويه، از ابن عبّاس روايت کرده که در تفسير آيه «وَ العَصر إنّ الإنسَانَ لَفِى خُسر» گفته: منظور از اين «انسان»، ابوجهل بن هشام است. و در تفسير آيه «إلّا الّذين آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» گفته: منظور، على و سلمان است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۴ «سوره همزه» آيات ۱ - ۹ سوره همزه * سوره «همزه»، مکّى است و نه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَيْلٌ لِّکلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ(۱) الَّذِى جَمَعَ مَالاً وَ عَدَّدَهُ(۲) يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ(۳) َکَلّا لَيُنبَذَنَّ فى الحُْطمَةِ(۴) وَ مَا أَدْرَاک مَا الحُْطمَةُ(۵) نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ(۶) الَّتى تَطلِعُ عَلى الأفْئِدَةِ(۷) إِنّهَا عَلَيهِم مُّؤْصدَةٌ(۸) فى عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ(۹) «ترجمه آیات» به نام «اللّه» که رحمان و رحيم است. واى به حال هر طعنه زن عيب جوى. (۱) کسى که مالى را جمع مى کند و از شمردن مکرر آن لذت مى برد. (۲) گمان مى کند که مال او، وى را براى ابد از مرگ نگه مى دارد. (۳) نه، چنين نيست، به طور حتم در حطمه اش مى افکنند. (۴) و تو چه مى دانى که حطمه چيست؟ (۵) آتش فروزان و خرد کنندۀ خداست. (۶) آتشى که نه تنها ظاهر جسم را مى سوزاند، بلکه بر باطن و جان انسان نيز نزديک مى شود. (۷) آتشى که دربش به روى آنان بسته مى شود. (۸) در ستون هاى بلند و کشيده شده. (۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۵ «بیان آیات» اين سوره، تهديد شديدى است به کسانى که عاشق جمع مالند، و مى خواهند با مال بيشتر خود، بر سر و گردن مردم سوار شوند، و بر آنان کبريايى بفروشند. و به همين جهت، از مردم عيب هايى مى گيرند که عيب نيست. و اين سوره، در مکّه نازل شده است. تهديد شديد به گردآورندگان مال و ذکر اوصاف گروه «هُمَزه» و «لُمَزه» «وَيْلٌ لِّکلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «هُمَزه»، به معناى کسى است که بدون جهت، به ديگران بسیار طعنه مى زند و عيب جويى و خرده گيری هايى مى کند که در واقع عيب نيست. و اصل مادۀ «همز» به معناى شکستن است، و کلمۀ «لمز» نيز، به معناى عيب است. پس «هُمَزه» و «لُمَزه»، هر دو به يک معناست. ولى بعضى گفته اند: بين آن دو فرقى هست و آن، اين است که: «هُمَزه» به آن کسى گويند که دنبال سرِ مردم عيب مى گويد و خرده مى گيرد، و امّا «لُمَزه» کسى را گويند که پيش روى طرف خرده مى گيرد - نقل از ليث. و بعضى گفته اند: هُمَزه، کسى را گويند که همنشين خود را با سخنان زشت آزار دهد، و لُمَزه، آن کسى است که با چشم و سر، عليه همنشين خود اشاره کند، و به اصطلاح فارسى، تقليد او را در آورد. آنگاه مى گويد: صيغه «فعله» براى مبالغه در صفتى بنا شده که باعث مى شود فعل مناسب با آن صفت، از صاحب آن صفت زياد سر بزند و خلاصه، فعل مذکور عادتش شده باشد. مثلا به مردى که زياد زن مى گيرد، مى گويند: فلانى مردى «نُکَحه» است، و به کسى که زياد مى خندد، مى گويند: فلانى «ضُحَکه» است. «هُمَزه و لُمَزه» هم، از همين باب است. پس معناى آيه اين است که: واى بر هر کسى که بسيار مردم را عيبگويى و غيبت مى کند. البته اين دو کلمه، به معانى ديگرى نيز تفسير شده و در نتيجه، آيه را هم به معانى مختلفى معنا کرده اند. «الَّذِى جَمَعَ مَالاً وَ عَدَّدَهُ يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ»: اين آيه، «هُمَزه» و «لُمَزه» را بيان مى کند، و اگر کلمه «مالا» را نکره آورد، به منظور تحقير و ناچيز معرفى کردن مال دنيا بوده. چون مال، هر قدر هم که زياد و زيادتر باشد، دردى از صاحبش را دوا نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۶ تنها سودى که به حالش دارد، همان مقدارى است که به مصرف حوائج طبيعى خودش مى رساند. مختصرى غذا که سيرش کند و شر بتى آب، که سيرابش سازد و دو قطعه جامه، که به تن کند. و کلمۀ «عَدَّدَه» از مادۀ «عد»، به معناى شمردن است. مى فرمايد: شخصى که هُمَزه و لُمَزه است، از بس عاشق مال و حريص بر جمع آن است، مال را روى هم جمع مى کند و پى در پى، آن را مى شمارد، و از بسيار بودن آن، لذّت مى برد. ولى بعضى گفته اند: معنايش اين است که: مال را عده و ذخيره مى کند، براى روزى که مورد هجوم ناملايمات روزگار واقع شود؛ که بنابراين، کلمۀ «عَدَّدَه» ديگر به معناى شمردن نيست. رد پندار غلط انسانى که خيال مى کند مال دنيا به او جلودانگى مى بخشد «يَحسَبُ أنّ مَالَهُ أخلَدَه»: يعنى او خيال مى کند مالى که براى روز مبادا جمع کرده، زندگى جاودانه به او مى دهد، و از مُردنش جلوگيرى مى نمايد. بنابراين، منظور از جملۀ «أخلده» که صيغه ماضى است ، معناى مضارع (آينده) است؛ به قرينه جملۀ «يَحسَبُ» که آن نيز مضارع است. پس انسان نامبرده، به خاطر اخلاد در ارض و چسبيدنش به زمين و زندگى مادى زمينى، و فرو رفتنش در آرزوهاى دور و دراز، از مال دنيا به آن مقدارى که حوائج ضرورى زندگى کوتاه دنيا و ايام گذراى آن را کفايت کند، قانع نمى شود؛ بلکه هر قدر مالش زيادتر شود، حرصش تا بى نهايت زيادتر مى گردد. پس از ظاهر حالش پيداست که مى پندارد مال، او را در دنيا جاودان مى سازد، و چون جاودانگى و بقاى خود را دوست مى دارد، تمام همّش را صرف جمع مال و شمردن آن مى کند. و وقتى جمع شد و خود را بى نياز احساس کرد، شروع به ياغیگرى نموده، بر ديگران تفوق و استعلا مى ورزد. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «إنّ الإنسَانَ لَيَطغَى أن رَآهُ استَغنَى»، و اين استکبار و تعدّى، اثرى که براى آدمى دارد، همز و لمز است. از اين جا روشن مى گردد که جملۀ «يَحسَبُ أنّ ماله أخلده»، به منزله تعليل است براى جملۀ «الّذِى جَمَعَ مَالاً وَ عَدَّدَهُ»، و مى فهماند اگر مال پشيز دنيا را جمع مى کند و مى شمارد، انگيزه و علتش پندار غلطى است که دارد، و اين خطاى عملی اش، مستند به خطاى فکرى اوست، که پنداشته «مال» او را جاودان مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۷ و نيز جملۀ «الَّذِى جَمَعَ...» به منزله تعليل است براى جملۀ «وَيلٌ لِکُلِّ هُمَزَة لُمَزَةٍ»، و مى فهماند علت اين که «ويل» را نثار هر هُمَزه و لُمَزه کرديم، اين است که او مال پشيز دنيا را جمع مى کند و مى شمارد. َ «کلا لَيُنبَذَنَّ فى الحُْطمَةِ»: اين جمله، ردع و تخطئه پندار غلط اوست که مى پندارد مال، جاودانه اش مى کند؛ و لام در کلمۀ «لَيُنبَذَنَّ» لام سوگند است، و واژۀ «نبذ» به معناى پرت کردن و دور انداختن چيزى است. و کلمۀ «حُطَمَه» (بر وزن هُمَزَه و نيز بر وزن لُمَزَه و نُکَحَه و ضُحَکَه) صيغۀ مبالغه است، و مبالغه در حطم (شکستن) را مى رساند. البته به معناى خوردن هم استعمال شده، و اين کلمه يکى از نام هاى جهنّم است. چون جملۀ «نارُ اللّه المُوقَدة»، آن را به آتش جهنم تفسير کرده. و معناى آيه اين است که: نه، او اشتباه کرده، مال دنيايش، جاودانش نمى سازد، سوگند مى خورم که به زودى مى ميرد و در حطمه اش پرت مى کنند. «وَ مَا أَدْرَاک مَا الحُْطمَةُ»: و تو نمى دانى حُطَمه، چه حُطَمه اى است؟! اين جمله، تعظيم و هول انگيزى «حُطَمه» را مى رساند. «نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتى تَطلِعُ عَلى الأفْئِدَةِ»: «ايقاد نار»، به معناى شعله ور ساختن آتش است. و کلمۀ «اطلاع و طلوع بر هر چيز»، به معناى اشراف بر آن چيز، و ظاهر شدن آن است. و کلمۀ «افئده»، جمع کلمۀ «فؤاد» است که به معناى قلب است و مراد از «قلب» در اصطلاح قرآن کريم (عضو صنوبرى شکل که تلمبۀ خون براى رساندن آن به سراسر بدن است نيست، بلکه) چيزى است به نام «نفس انسانيت»، که شعور و فکر بشر از آن ناشى مى شود. و گويا مراد از «اطلاع آتش بر قلوب» اين است که: آتش دوزخ، باطن آدمى را مى سوزاند، همان طور که ظاهرش را مى سوزاند. به خلاف آتش دنيا که تنها ظاهر را مى سوزاند. قرآن درباره سوزاندن آتش جهنّم فرموده: «وَقُودُها النّاسُ و الحِجَارَة». «إِنّهَا عَلَيهِم مُّؤْصدَةٌ»: يعنى آتش بر آنان منطبق است، به اين معنا که از آنان، احدى بيرون آتش نمى ماند، و از داخل آن نجات نمى يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۸ «فى عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ»: کلمۀ «عَمَد» - با فتحه عين و فتحه ميم - جمع عمود (ستون) است، و کلمۀ «مُمَدَّدة» اسم مفعول از مصدر تمديد است، و «تمديد» مبالغه در مدّ (کشيدن) است. بعضى از مفسّران گفته اند: منظور از «عَمَد مُمَدَّدة»، گل ميخ ‌هايى است که اهل عذاب را ميخکوب مى کند. بعضى ديگر گفته اند: «عَمَد مُمَدّدة» تنه هاى درختان است که چون «مقطار»، زندانى را با آن مى بندند و «مقطار»، چوب و يا تنه درختى بسيار سنگين است، که در آن سوراخ هايى باز مى کردند تا پاهاى دزدان و ساير مجرمين زندانى را در آن سوراخ ها کنند. بعضى ديگر، معانى ديگرى براى آن کرده اند. بحث روایى در روح المعانى، در ذيل آيه «ويلٌ لِکُلّ هُمَزة لُمَزة» گفته است اين سوره، بنا به روايتى که ابن ابى حاتم، از طريق ابن اسحاق، از عثمان بن عمر نقل کرده، در شأن اُبى بن خلف و بنا به روايتى - که سدى نقل کرده - در شأن اُبى بن عَمرو ثقفى، معروف به «أخنس بن شريق» نازل شده؛ چون مردى هرزه دهن بود، بسيار غيبت مردم را مى کرد و به آنان تهمت مى زد. و بنابر آنچه ابن اسحاق نقل کرده، اُمَيّة بن خلف جمحى، نسبت به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، همز و لمز مى کرد. و بنابر آنچه ابن جرير و غير او از مجاهد نقل کرده اند، در بارۀ جميل بن عامر؛ و بنابر آنچه ديگران گفته اند، در شأن وليد بن مغيره و بدگویی اش، نسبت به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و سعى در تنقيص آن جناب نازل شده. و بنابر قولى ديگر، در شأن عاص بن وائل نازل شده است. مؤلّف: روح المعانى سپس گفته: ممکن است در بارۀ همه نامبردگان نازل شده باشد. ولى به نظر ما بعيد نيست که راويان احاديث نامبرده، هر يک به سليقۀ خود، سوره را بر يکى از نامبردگان تطبيق کرده اند، و از اين گونه تطبيق ها در روايات شأن نزول بسيار است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۱۹ و در تفسير قمى، در معناى کلمۀ «لُمَزة» آمده که: اين کلمه به کسى اطلاق مى شود که با سر و گردن خود ژست مى گيرد، و چون فقيرى و يا سائلى را ببيند، ناراحت مى شود. و در معناى جملۀ «الَّذِى جَمَعَ مَالاً وَ عَدَّدَهُ» آمده: يعنى مى شمارد و سر جايش مى گذارد. و در همان تفسير، در ذيل آيۀ «الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى الأفئِدَة» آمده که: بر دل ها شعله مى زند، و ابوذر غفارى «رضى اللّه عنه» فرموده: به متکبّران، دو چيز را بشارت دهيد: يکى اين که به سينه هايشان داغ بگذارند؛ و ديگر اين که پشتشان را بر زمين بکشند. و در ذيل آيۀ «إنّهَا عَلَيهِم مُؤصَدَة» آمده که: آتش دوزخ، همۀ اهل دوزخ را فرا مى گيرد. «فِى عَمَدٍ مُمَدّدة»، يعنى وقتى کُنده و زنجيرها بر آنان استوار مى گردد، به خدا سوگند که پوستشان را مى خورد. و در مجمع البيان است که: عياشى به سند خود، از محمّد بن نعمان احول، از حمران بن اعين، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: کفّار و مشرکان در قيامت، اهل توحيد را که به خاطر گناهان در آتش شده اند، سرزنش مى کنند که: «امروز نمى بينيم که توحيد شما، دردى از شما دوا کرده باشد. چون مى بينيم خدا ميان ما و شما فرقی نگذاشت». در اين هنگام، خداى تعالى براى اهل توحيد غيرت به خرج مى دهد و به ملائکه دستور مى دهد: «اهل توحيد را شفاعت کنيد»! آنان هر کس را که خدا خواسته باشد، شفاعت مى کنند. سپس به انبيا دستور مى دهد شفاعت کنيد. آنان هم، هر کسى را که خدا خواسته باشد، شفاعت مى کنند. سپس به مؤمنان دستور مى دهد شفاعت کنيد. مؤمنان نيز، هر کس را که خدا خواسته باشد، شفاعت مى کنند. آنگاه خداى تعالى مى فرمايد: من از همه اينان مهربان ترم. به رحمت من، از آتش خارج شويد، و همه چون مور و ملخ، بيرون مى آيند. آنگاه امام باقر «عليه السلام» فرمود: سپس «عَمَد» کشيده مى شود و راه نجات را به رويشان مى بندد و به خدا سوگند، که «خلود» از اين جا شروع مى شود. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲۰ «سوره فیل» آيات ۱ - ۵ سوره فيل سوره «فيل»، مکّى است و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * أَلَمْ تَرَ کَيْف فَعَلَ رَبُّک بِأصحَابِ الْفِيلِ(۱) أَلَمْ يجْعَلْ کَيْدَهُمْ فى تَضلِيلٍ(۲) وَ أَرْسلَ عَلَيهِمْ طيراً أَبَابِيلَ(۳) تَرْمِيهِم بحِجَارَةٍ مِّن سِجِّيلٍ(۴) فجَعَلَهُمْ کَعَصفٍ مَّأْکولِ(۵) «ترجمه آیات» به نام اللّه رحمان و رحيم. آيا نديدى پروردگارت، چه بر سرِ اصحاب فيل آورد؟ (۱) آيا نقشه هاى شومشان را خنثى نکرد؟ (۲) آرى، پروردگارت، مرغانى که دسته دسته بودند، به بالاى سرشان فرستاد. (۳) تا با سنگى از جنس کلوخ بر سرشان بکوبند. (۴) و ايشان را به صورت برگى جويده شده درآورند. (۵) «بیان آیات» در اين سوره، به داستان اصحاب فيل اشاره مى کند که از ديار خود، به قصد تخريب کعبه معظمه حرکت کردند و خداى تعالى، با فرستادن مرغ ابابيل، و آن مرغان با باريدن کلوخ هاى سنگى بر سر آنان، هلاکشان کردند و به صورت گوشت جويده شان کردند. و اين قصه، از آيات و معجزات بزرگ الهى است، که کسى نمى تواند انکارش کند. براى اين که تاريخ نويسان، آن را مسلّم دانسته، و شعراى دوران جاهليت، در اشعار خود از آن ياد کرده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲۱ اين سوره، از سوره هاى «مکّى» است. بيان مفردات و مفاد آيات سوره فيل «أَ لَمْ تَرَ کَيْف فَعَلَ رَبُّک بِأَصحَابِ الْفِيلِ»: منظور از «رؤيت»، معناى لغوى آن، يعنى ديدن به چشم نيست، بلکه علمى است که به مانند احساس با حواس ظاهرى، ظاهر و روشن است. و استفهام در آيه انکارى است، و معنايش اين است که: مگر علم يقينى پيدا نکردى که چگونه پروردگارت با اصحاب فيل رفتار کرد؟ و اين قصه، در سال ولادت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» واقع شد. «أَ لَمْ يجْعَلْ کَيْدَهُمْ فى تَضلِيلٍ»: مراد از «کيد» آنان، سوء قصدى است که در باره مکّه داشتند و مى خواستند بيت الحرام را تخريب کنند. و کلمۀ «تضليل» و «إضلال»، هر دو به يک معناست، و کيد آنان را در تضليل قرار دادن، به معناى آن است که نقشه آنان را نقش بر آب ساخته، زحماتشان را بى نتيجه سازد. آن ها راه افتادند تا کعبه را ويران کنند، ولى در نتيجۀ تضليل الهى، خودشان هلاک شدند. «وَ أَرْسلَ عَلَيهِمْ طيراً أَبَابِيلَ»: کلمۀ «أبابيل» - به طورى که گفته اند - به معناى جماعت هايى متفرق و دسته دسته است؛ و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، جماعت هاى متفرقى از مرغان را بر بالاى سرِ آنان فرستاد. و اين آيه و آيه بعدش، عطف تفسير است بر آيۀ «ألم يجعل کيدهم فى تضليل». «تَرْمِيهِم بحِجَارَةٍ مِّن سِجِّيلٍ»: يعنى: آن ابابيل مرغان، اصحاب فيل را با سنگ هايى کلوخين هدف گرفتند. و معناى کلمۀ «سجيل»، در قصص قوم لوط گذشت. «فجَعَلَهُمْ کَعَصفٍ مَّأْکولِ»: کلمۀ «عصف»، به معناى برگ زراعت است، و «عصف مأکول» به معناى برگ زراعتى - مثلا گندم - است که دانه هايش را خورده باشند. و نيز، به معناى پوست زراعتى است مانند غلاف نخود و لوبيا، که دانه اش را خورده باشند. و منظور آيه اين است که: اصحاب فيل بعد، از هدف گيرى مرغان ابابيل، به صورت جسدهايى بى روح در آمدند. و يا اين است که: سنگريزه ها (به درون دل اصحاب فيل فرو رفته)، اندرونشان را سوزانيد. بعضى هم گفته اند: مراد از «عصف مأکول»، برگ زراعتى است که آکال در آن افتاده باشد. يعنى شته و کرم آن را خورده و فاسدش کرده باشد. و آيه شريفه، به وجوه ديگرى نيز معنا شده، که مناسب با ادب قرآن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲۲ بحث روایتی: (داستان هلاکت اصحاب فيل) در مجمع البيان مى گويد: تمامى راويان اخبار اتفاق دارند در اين که پادشاه يمن - که قصد ويران کردن کعبه را داشته - شخصى بوده به نام «ابرهه بن صباح اشرم». و بعضى از ايشان گفته اند: کنيۀ او «أبويکسوم» بود. و از واقدى نقل شده که گفته: همين شخص، جدّ نجاشى، پادشاه يمن در عهد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بوده است. سپس همچنان داستان استيلاى ابرهه بر يمن را نقل مى کند، تا آن جا که مى گويد: او در يمن کعبه اى بنا کرد و در آن، گنبدهايى از طلا نهاد، و اهل مملکت خود را فرمان داد تا آن خانه را، همچون مراسم حج زيارت نموده، پيرامون آن طواف کنند. و در اين بين، مردى از بنى کنانه از قبيلۀ خود به يمن آمد و در آن جا، به اين کعبۀ «قلّابى» بر خورد. پس در همان جا نشست تا قضاى حاجت کند و اتفاقا، خود ابرهه از آن جا گذشت، و آن نجاست را ديد. پرسيد: چه کسى به چنين عملى جرأت کرده؟ به نصرانيّتم سوگند، که آن خانه را ويران خواهم کرد، تا کسى به حج و زيارت آن جا نرود. آنگاه دستور داد تا فيل بياورند و در بين مردم اعلام کنند که آمادۀ حرکت باشند. مردم و مخصوصا پيروانش از اهل يمن بيرون شدند و اکثر پيروانش از «عک» و «اشعرون» و «خثعم» بودند. مى گويد: سپس کمى راه پيمود و در بين راه، مردى را به سوى «بنى سليم» فرستاد تا مردم را دعوت کند تا به جاى خانۀ کعبه، خانه اى را که او بنا کرده، زيارت کنند. از آن طرف، مردى از حمس از «بنى کنانه» به او برخورد و به قتلش رسانيد و اين باعث شد که کينۀ ابرهه بيشتر شده، و سريع تر روانه مکّه شود. و چون به طائف رسيد، از اهل طائف خواست تا مردى را براى راهنمايى با او روانه سازند. اهل طائف، مردى از هذيل به نام «نفيل» را با وى روانه کردند. نفيل با لشکر ابرهه به راه افتاد و به راهنمايى آنان پرداخت، تا به مغمس رسيده، در آن جا اطراق کردند. و مغمس، محلى در شش ميلى (سه فرسخى) مکّه است. در آن جا، مقدّمات لشکر (که آشپزخانه و آذوقه و علوفه و ساير مايحتاج لشکر را حمل مى کند) را به مکّه فرستادند. مردم قريش، دسته دسته به بلندی هاى کوه ها بالا آمدند، و چون لشکر ابرهه را ديدند، گفتند: ما هرگز تاب مقاومت با اينان را نداريم. در نتيجه، غير از عبدالمطلب بن هاشم و شيبه بن عثمان بن عبد الدار، کسى در مکّه باقى نماند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲۳ عبدالمطلب همچنان در کار سقايت خود پايدارى نمود و شيبه نيز، در کار پرده دارى کعبه پايدارى کرد. در اين موقعيت حساس، عبدالمطلب دست به دو طرف درب کعبه نهاد، و عرضه داشت: * «لا هُمَّ إنَّ المَرءَ يَمنَعُ رَحلَهُ فَامنَع جَلَالَکَ» * «لَا يَغلُبُوا بِصَلِيبِهِم وَ مِحَالِهِم عَدواً، مِحَالَکَ» * «لَا يَدخُلُوا البَلَدَ الحَرَامَ إذاً فَأمُر مَا بَدَا لَکَ» يعنى: بار الها! هر کسى از آنچه دارد، دفاع مى کند، تو نيز از خانه ات که مظهر جلال توست، دفاع کن، و نگذار با صليبشان و کعبۀ قلّابيشان، بر کعبه تو تجاوز نموده، حرمت آن را هتک کنند. مگذار داخل شهر حرام شوند، اين نظر من است، ولى آنچه تو بخواهى، همان واقع مى شود. آنگاه مقدّمات لشکر ابرهه، به شترانى از قريش برخورده، آن ها را به غنيمت گرفتند. از آن جمله: دويست شتر از عبدالمطلب را بردند. وقتى خبر شتران به عبدالمطلب رسيد، از شهر خارج شد و به طرف لشکرگاه ابرهه روانه گشت. حاجب و دربان ابرهه، مردى از اشعری ها بود و عبدالمطلب را مى شناخت. از پادشاه برای او، اجازۀ ورود گرفت و گفت: اينک، بزرگ قريش بر در است، که انسان ها را در شهر و وحشيان را در کوه، طعام مى دهد. ابرهه گفت: بگو تا داخل شود. عبدالمطلب مردى تنومند و زيبا بود. همين که چشم ابويکسوم به او افتاد، بسيار احترامش کرد. به خود اجازه نداد او را روى زمين بنشاند، در حالى که خودش بر کرسى تکيه زده، و نخواست او را در کنار خود بر کرسى بنشاند، بناچار از کرسى پياده شد، و با آن جناب روى زمين نشست. آنگاه پرسيد: چه حاجتى داشتى؟ گفت: حاجت من دويست شتر است که مقدمۀ لشکر تو، از من برده اند. ابويکسوم گفت: به خدا سوگند، ديدنت مرا شيفته ات کرد، ولى سخنت، تو را از نظرم انداخت. عبدالمطلب پرسيد: چرا؟ گفت: براى اين که من آمده ام خانۀ عزّت و شرف و مايه آبرو و فضيلت شما اعراب و معبد دينی تان را که مى پرستيد، ويران سازم و آن را در هم بکوبم و در ضمن، دويست شتر هم از تو گرفته ام. تو در بارۀ خانۀ دينى ات هيچ سخن نمى گويى، و در بارۀ شترانت حرف مى زنى. از آن هيچ دفاعى نمى کنى، از مال شخصی ات دفاع مى کنى! عبدالمطلب در پاسخ گفت: اى مَلِک! من با تو در بارۀ مال خودم سخن مى گويم، که اختيار آن را دارم و موظّف بر حفظ آن هستم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲۴ اين خانه هم، براى خود صاحبى دارد که از آن دفاع خواهد کرد، و حفظ آن، به عهدۀ من نيست. اين سخن، آن چنان ابرهه را مرعوب کرد که بی درنگ دستور داد شتران او را به وى باز دهند، و عبدالمطلب برگشت. آن شب، براى لشکر ابرهه شبى سنگين بود. ستارگانش تيره و تار به نظر مى رسيد، در نتيجه، دل هایشان احساس کرد گويا مى خواهد عذابى نازل شود. صاحب مجمع البيان، سپس ادامه مى دهد تا مى رسد به اين جا که: در همان لحظه اى که آفتاب داشت طلوع مى کرد، طيور ابابيل نيز، از کرانه افق نمودار شدند، در حالى که سنگريزه هايى با خود داشتند و شروع کردند آن سنگ ها را بر سرِ لشکريان ابرهه افکندن. و هر يک از آن مرغان، يک سنگ بر منقار داشت و دو تا به دو چنگالش. همين که آن يکى، سنگ هاى خود را مى انداخت و مى رفت، يکى ديگر مى رسيد و سنگ خود را مى انداخت، و هيچ سنگى از آن سنگ ها نمى افتاد، مگر آن که هدف را سوراخ مى کرد. به شکم کسى بر نخورد مگر آن که پاره اش کرد، و به استخوانى بر نخورد، مگر آن که پوک و سستش کرد و از آن طرفش در آمد. ابويکسوم که بعضى از آن سنگ ها بر بدنش خورده بود، از جا پريد که بگريزد. به هر سرزمينى که مى رسيد، يک تکّه از گوشت بدنش مى افتاد؛ تا بالاخره، خود را به يمن رساند. وقتى به يمن رسيد، ديگر چيزى از او و لشکرش باقى نمانده بود. و همين که وارد يمن شد، سينه و شکمش باد کرد و منفجر شد و به هلاکت رسيد، و احدى از «اشعری ها» و احدى از «خثعم» به يمن نرسيد... مؤلّف: در روايات اين داستان، اختلاف شديدى در بارۀ خصوصيات آن هست. اگر کسى بخواهد، بايد به تواريخ و سيره هاى مطوّل مراجعه نمايد. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶۲۵ «سوره قریش» آيات ۱ - ۵ سوره قريش * سوره «قريش»، مکّى است و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * لايلَافِ قُرَيْشٍ(۱) إِیلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشتَاءِ وَ الصيْفِ(۲) فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ(۳) الَّذِى أَطعَمَهُم مِّن جُوعٍ (۴) وَ ءَامَنَهُم مِّنْ خَوْفِ(۴) «ترجمه آیات» به نام خداوندى که رحمت عامش شامل همه و رحمت خاصش از آن مؤمنين است. (خدا با اصحاب فيل چنين کرد) براى آن که قريش با هم اُنس و الفت گيرند.(۱) اُلفتى که در سفرهاى زمستان و تابستان، ثابت و برقرار بماند. (۲) پس (به شکرانۀ اين دوستى) بايد يگانه خداى کعبه را بپرستند. (۳) که به آن ها هنگام گرسنگى طعام داد. (۴) و از ترس و خطراتشان ايمن ساخت. (۵) رده:تفسیر المیزان