«مریم» در لغت، به معنای «زن عبادتکار و خدمتگزار» است و از آنجا که این نامگذاری به وسیله مادرش، بعد از وضع حمل انجام شد، نهایت عشق و علاقه این مادر با ایمان را برای وقف فرزندش در مسیر بندگی و عبادت خدا نشان می دهد.
=== قاموس قرآن ===
دختر عمران، مادر عیسی «علیه السلام»، زنی که قران به پاکی او شهادت داده است، نامش سی وچهار بار در کلام الله مجید مذکورمیباشد. قمستی از آنچه قرآن مجید درباره مریم آورده به قرار ذیل است: ولادت زن عمران نذر کرد :خدایا بچّهایکه در شکم دارم در راه تو ودر خدمت دین تو خواهد بود، زن امیدوار بود که آن بچّه پسر باشد، ولی دختر بدنیا آمد، مادرش نام او را مریم گذاشت و او و فرزندش را که میدانست در آینده بوجود خواهد آمد از شرّ شیطان در پناه خدا قرار داد. خداوند این نذر را قبول فرمود و زیر لطف خدائی مریم به بهترین وجهی تربیت شد و خداوند زکریّا «علیه السلام» را بر او کفیل قرار داد. آل عمران:37-35. کرامات 1- [آل عمران:38-37]. میتوان از ظهور ایه بدست آورد که طعام حاضر در نزد مریم مائده آسمانی بوده است که زکریّا «علیه السلام» با تعجّب میپرسد: این از کجاست؟ مریم جواب میدهد: از نزد خدا. و ظاهر آن است که دیدن این وضع زکریّا را دلگرم کرده تا ازخدا فرزندی بخواهد با آنکه به شهادت آیه40. همین سوره و آیات اوائل سوره مریم، زکریّا آنروز پیر فرتوت و زنش از اوّل عقیم بود. یعنی: ای خدا حالا که تو به مریم لطف فرموده مائده آسمانی نازل میفرمایی مرا نیز با آنکه پیر فرتوتم فرزندی عنایت فرما. در روایات هست که: زکریّا میدید در زمستان میوه تابستان و در تابستان میوه زمستان در نزد مریم هست. در احادیث لفظ صریحی نیافتم که تصریح بمائده آسمانی بودن آن طعام داشته باشد ولی رویهم از آنها استفاده میشود و لحن آیه چنانکه گفته شد حاکی از آن است. زمخشری در کشّاف و بیضاوی در تفسیر خود ذیل آیه «قالَتْ هُوَمِنْ عِنْدِاللهِ» نقل کردهاند: روزی فاطمه «علیهاسلام» دو قرص نان و مقداری گوشت به محضر رسول خدا «صلی الله علیه واله» به هدیه آورد، حضرت آنرا پس داد و فرمود: دختر عزیزم بگیر. فاطمه چون پرده طبق را برداشت دید پر است از نان و گوشت، متحیّر شد و دانست که ازجانب پروردگار است، حضرت فرمود:«اَنَّی لَکِ هذا»؟ این از کجاست فاطمه درجواب عرض کرد: «مِنْ عِنْدِاللهِ انَّ اللهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ» حضرت فرمود: حمد خدا را که تو را مانند سیّده زنان بنیاسراییل قرارداد، سپس آنحضرت علی بن ابیطالب، حسن، حسین علیهم السلام و همه اهل بیتش را جمع کرد تا از آن خوردند و سیر شدند و طعام همچنان ماند و فاطمه «علیهاالسلام» به همسایگان نیز از آن طعام هدیه کرد. این روایت با اندکی تفاوت در تفسیر عیاشی نیز نقل شده است. *** 2- [آل عمران:45-42]. [مریم:27-21]. آیات صریحاند در اینکه: ملائکه مریم را ندا کردهاند و او صدای آنها را شنیده و جواب گفته و جواب شنیده است، ایضاً فرشته پیش او آمده و او فرشته را دیده و بشارت عیسی را از زبان فرشته شنیده است. و نیز صراحت دارند که ولادت عیسی «علیه السلام» از قدرت خداوند بطور غیرمعمول بوده است. میدانیم که مریم پیغمبر نبود پس دیدن ملک و شنیدن صدای ملک برای بندگان پاک خداوند میسّر است در کافی بابی تحت عنوان: امامان محدّثاند و مفهّم. منعقد کرده و در آن روایاتی درباره اینکه ائمّه کلام ملائکه را میشنوند نقل شده است و در بابی تحت عنوان: ملائکه به منازل ائمه وارد میشوند و به آنها اخبار میآورند. روایاتی راجع بدین مضمون نقل کرده است. اینها هیچ یک مخالف دین نیستند و آیات قصّه مریم چنانکه نقل شد دلیل بارز این مطلب است ایضاً در کافی باب مولدالزهرا به سند صحیح ازامام صادق «علیه السلام» نقل شده «قالَ اِنَّ فاطِمَةَ عَلَیْهِاالسَّلامُ مَکَثَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللهِ خَمْسَةَ وَسَبْعینَ یَوْماً وَکانَ دَخَلَها حُزْنٌ شَدیدٌ عَلی اَبیها وَکانَ یَأْتیها جَبْرِئیلُ فَیُحَسِنُ عَزائَها عَلی اَبیها وَ یُطَیِّّبُ نَفْسَها وَ یُخْبِرُها عَنْ اَبیها وَ مَکانِهِ وَیُخْبِرُها بِمایَکُونُ بَعْدَها فی ذُرِیَّتِها وَکانَ عَلِیٌ «علیه السلام» یَکْتُبُ ذلِکَ». روایت صریح است در اینکه جبرئیل محضر حضرت فاطمه سلام الله علیها میآمده و به او از آینده و از حالات پدرش «صلی الله علیه واله» خبر میداده است و امیرالمؤمنین «علیه السلام» آنها را می نوشته است. بهتان بر مریم [نساء:156]. و در اثر کفر بنیاسرائیل و اینکه به مریم بهتان بزرگی را نسبت دادند، طیّباتی را که بر آنها حلال شده بود حرام کردیم یا بقلوبشان مهر زدیم ظاهراً متعلّق «بِکُفْرِهِم» حرمت طیّبات یا طبع قلوب است. ظاهراً مراد از بهتان و کفر همان است که به مریم نسبت زنا داده و گفتند: عیسی را از زنا زاده است درمجمع نقل شده: عیسی به گروهی از یهود گذشت بعضی به بعضی گفتند: ساحر پسر ساحره و زناکار پسر زن زناکار آمد عیسی «علیه السلام» چون آن سخن شنید گفت: خدایا تو پروردگار منی و مرا آفریدهای و از جانب خودم به آنها مبعوث نشدهام اَللَّهُمَّ الْعَنْ مَنْ سَبَنی وَسَبَّ والِدَتی خدا دعای عیسی را مستجاب کرد و آنها را مسخ نمود و به صورت خوکها در آورد. عبادت مریم [مائده:116]. آیه چنانکه از آیات مابعد روشن میشود راجع به قیامت است وخدا در قیامت این سخن را به عیسی «علیه السلام» خواهد فرمود. و روشن میشود که بعد از ان حضرت عدهای از نصاری حتی مادرش مریم را نیز معبود گرفتهاند. در المیزان از تفسیر آلوسی نقل شده که گفته: ابوجعفرامامی از بعض نصاری نقل کرده که در گذشته قومی بودند بنام مریمیّه، عقیده داشتند که مریم خدا و معبود است. و از المنار نقل کرده: امّا عبادت مریم مادر عیسی در کلیساهای شرق و غرب بعد از قسطنطین (کنستانتین) مورد اتفاق همه بود سپس فرقه پروتستان که بعد از اسلام بوجود آمد عبادت مریم را انکار کردند و لغو نمودند. آنگاه شواهد و نمونههایی در این زمینه از المنار نقل کرده است.
ما به موسی کتاب (تورات) دادیم؛ و بعد از او، پیامبرانی پشت سر هم فرستادیم؛ و به عیسی بن مریم دلایل روشن دادیم؛ و او را به وسیله روح القدس تأیید کردیم. آیا چنین نیست که هر زمان، پیامبری چیزی بر خلاف هوای نفس شما آورد، در برابر او تکبر کردید (و از ایمان آوردن به او خودداری نمودید)؛ پس عدهای را تکذیب کرده، و جمعی را به قتل رساندید؟!
بعضی از آن رسولان را بر بعضی دیگر برتری دادیم؛ برخی از آنها، خدا با او سخن میگفت؛ و بعضی را درجاتی برتر داد؛ و به عیسی بن مریم، نشانههای روشن دادیم؛ و او را با «روح القدس» تأیید نمودیم؛ (ولی فضیلت و مقام آن پیامبران، مانع اختلاف امتها نشد.) و اگر خدا میخواست، کسانی که بعد از آنها بودند، پس از آن همه نشانههای روشن که برای آنها آمد، جنگ و ستیز نمیکردند؛ (اما خدا مردم را مجبور نساخته؛ و آنها را در پیمودن راه سعادت، آزاد گذارده است؛) ولی این امتها بودند که با هم اختلاف کردند؛ بعضی ایمان آوردند و بعضی کافر شدند؛ (و جنگ و خونریزی بروز کرد. و باز) اگر خدا میخواست، با هم پیکار نمیکردند؛ ولی خداوند، آنچه را میخواهد، (از روی حکمت) انجام میدهد (و هیچکس را به قبول چیزی مجبور نمیکند).
ولی هنگامی که او را به دنیا آورد، (و او را دختر یافت،) گفت: «خداوندا! من او را دختر آوردم -ولی خدا از آنچه او به دنیا آورده بود، آگاهتر بود- و پسر، همانند دختر نیست. (دختر نمیتواند وظیفه خدمتگزاری معبد را همانند پسر انجام دهد.) من او را مریم نام گذاردم؛ و او و فرزندانش را از (وسوسههای) شیطان رانده شده، در پناه تو قرار میدهم.»
خداوند، او [= مریم] را به طرز نیکویی پذیرفت؛ و به طرز شایستهای، (نهال وجود) او را رویانید (و پرورش داد)؛ و کفالت او را به «زکریا» سپرد. هر زمان زکریا وارد محراب او میشد، غذای مخصوصی در آن جا میدید. از او پرسید: «ای مریم! این را از کجا آوردهای؟!» گفت: «این از سوی خداست. خداوند به هر کس بخواهد، بی حساب روزی میدهد.»
(ای پیامبر!) این، از خبرهای غیبی است که به تو وحی میکنیم؛ و تو در آن هنگام که قلمهای خود را (برای قرعهکشی) به آب میافکندند تا کدامیک کفالت و سرپرستی مریم را عهدهدار شود، و (نیز) به هنگامی که (دانشمندان بنی اسرائیل، برای کسب افتخار سرپرستی او،) با هم کشمکش داشتند، حضور نداشتی؛ و همه اینها، از راه وحی به تو گفته شد.)
(به یاد آورید) هنگامی را که فرشتگان گفتند: «ای مریم! خداوند تو را به کلمهای [= وجود باعظمتی] از طرف خودش بشارت میدهد که نامش «مسیح، عیسی پسر مریم» است؛ در حالی که در این جهان و جهان دیگر، صاحب شخصیّت خواهد بود؛ و از مقرّبان (الهی) است.
و گفتارشان که: «ما، مسیح عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم!» در حالی که نه او را کشتند، و نه بر دار آویختند؛ لکن امر بر آنها مشتبه شد. و کسانی که در مورد (قتل) او اختلاف کردند، از آن در شک هستند و علم به آن ندارند و تنها از گمان پیروی میکنند؛ و قطعاً او را نکشتند!
ای اهل کتاب! در دین خود، غلوّ (و زیاده روی) نکنید! و در باره خدا، غیر از حق نگویید! مسیح عیسی بن مریم فقط فرستاده خدا، و کلمه (و مخلوق) اوست، که او را به مریم القا نمود؛ و روحی (شایسته) از طرف او بود. بنابر این، به خدا و پیامبران او، ایمان بیاورید! و نگویید: «(خداوند) سهگانه است!» (از این سخن) خودداری کنید که برای شما بهتر است! خدا، تنها معبود یگانه است؛ او منزه است که فرزندی داشته باشد؛ (بلکه) از آن اوست آنچه در آسمانها و در زمین است؛ و برای تدبیر و سرپرستی آنها، خداوند کافی است.
آنها که گفتند: «خدا، همان مسیح بن مریم است»، بطور مسلّم کافر شدند؛ بگو: «اگر خدا بخواهد مسیح بن مریم و مادرش و همه کسانی را که روی زمین هستند هلاک کند، چه کسی میتواند جلوگیری کند؟ (آری،) حکومت آسمانها و زمین، و آنچه میان آن دو قرار دارد از آن خداست؛ هر چه بخواهد، میآفریند؛ (حتّی انسانی بدون پدر، مانند مسیح؛) و او، بر هر چیزی تواناست.»
و بدنبال آنها [= پیامبران پیشین]، عیسی بن مریم را فرستادیم در حالی که کتاب تورات را که پیش از او فرستاده شده بود تصدیق داشت؛ و انجیل را به او دادیم که در آن، هدایت و نور بود؛ و (این کتاب آسمانی نیز) تورات را، که قبل از آن بود، تصدیق میکرد؛ و هدایت و موعظهای برای پرهیزگاران بود.
آنها که گفتند: «خداوند همان مسیح بن مریم است»، بیقین کافر شدند، (با اینکه خود) مسیح گفت: ای بنی اسرائیل! خداوند یگانه را، که پروردگار من و شماست، پرستش کنید! زیرا هر کس شریکی برای خدا قرار دهد، خداوند بهشت را بر او حرام کرده است؛ و جایگاه او دوزخ است؛ و ستمکاران، یار و یاوری ندارند.
مسیح فرزند مریم، فقط فرستاده (خدا) بود؛ پیش از وی نیز، فرستادگان دیگری بودند، مادرش، زن بسیار راستگویی بود؛ هر دو، غذا میخوردند؛ (با این حال، چگونه دعوی الوهیّت مسیح و پرستش مریم را دارید؟!) بنگر چگونه نشانه را برای آنها آشکار میسازیم! سپس بنگر چگونه از حق بازگردانده میشوند!
(به خاطر بیاور) هنگامی را که خداوند به عیسی بن مریم گفت: «یاد کن نعمتی را که به تو و مادرت بخشیدم! زمانی که تو را با» روح القدس «تقویت کردم؛ که در گاهواره و به هنگام بزرگی، با مردم سخن میگفتی؛ و هنگامی که کتاب و حکمت و تورات و انجیل را به تو آموختم؛ و هنگامی که به فرمان من، از گل چیزی بصورت پرنده میساختی، و در آن میدمیدی، و به فرمان من، پرندهای میشد؛ و کور مادرزاد، و مبتلا به بیماری پیسی را به فرمان من، شفا میدادی؛ و مردگان را (نیز) به فرمان من زنده میکردی؛ و هنگامی که بنی اسرائیل را از آسیب رساندن به تو، بازداشتم؛ در آن موقع که دلایل روشن برای آنها آوردی، ولی جمعی از کافران آنها گفتند: اینها جز سحر آشکار نیست!»
در آن هنگام که حواریون گفتند: «ای عیسی بن مریم! آیا پروردگارت میتواند مائدهای از آسمان بر ما نازل کند؟» او (در پاسخ) گفت: «از خدا بپرهیزید اگر با ایمان هستید!»
عیسی بن مریم عرض کرد: «خداوندا! پروردگارا! از آسمان مائدهای بر ما بفرست! تا برای اول و آخر ما، عیدی باشد، و نشانهای از تو؛ و به ما روزی ده! تو بهترین روزی دهندگانی!»
و آنگاه که خداوند به عیسی بن مریم میگوید: «آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را بعنوان دو معبود غیر از خدا انتخاب کنید؟!»، او میگوید: «منزهی تو! من حق ندارم آنچه را که شایسته من نیست، بگویم! اگر چنین سخنی را گفته باشم، تو میدانی! تو از آنچه در روح و جان من است، آگاهی؛ و من از آنچه در ذات (پاک) توست، آگاه نیستم! بیقین تو از تمام اسرار و پنهانیها باخبری.
(آنها) دانشمندان و راهبان خویش را معبودهایی در برابر خدا قرار دادند، و (همچنین) مسیح فرزند مریم را؛ در حالی که دستور نداشتند جز خداوند یکتائی را که معبودی جز او نیست، بپرستند، او پاک و منزه است از آنچه همتایش قرار میدهند!
(به خاطر آور) هنگامی را که از پیامبران پیمان گرفتیم، و (همچنین) از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم، و ما از همه آنان پیمان محکمی گرفتیم (که در ادای مسؤولیت تبلیغ و رسالت کوتاهی نکنند)!
سپس در پی آنان رسولان دیگر خود را فرستادیم، و بعد از آنان عیسی بن مریم را مبعوث کردیم و به او انجیل عطا کردیم، و در دل کسانی که از او پیروی کردند رأفت و رحمت قرار دادیم؛ و رهبانیّتی را که ابداع کرده بودند، ما بر آنان مقرّر نداشته بودیم؛ گرچه هدفشان جلب خشنودی خدا بود، ولی حقّ آن را رعایت نکردند؛ از اینرو ما به کسانی از آنها که ایمان آوردند پاداششان را دادیم؛ و بسیاری از آنها فاسقند!
و (به یاد آورید) هنگامی را که عیسی بن مریم گفت: «ای بنی اسرائیل! من فرستاده خدا به سوی شما هستم در حالی که تصدیقکننده کتابی که قبل از من فرستاده شده [= تورات] میباشم، و بشارتدهنده به رسولی که بعد از من میآید و نام او احمد است!» هنگامی که او [= احمد] با معجزات و دلایل روشن به سراغ آنان آمد، گفتند: «این سحری است آشکار»!
ای کسانی که ایمان آوردهاید! یاوران خدا باشید همانگونه که عیسی بن مریم به حواریون گفت: «چه کسانی در راه خدا یاوران من هستند؟!» حواریون گفتند: «ما یاوران خدائیم» در این هنگام گروهی از بنی اسرائیل ایمان آوردند و گروهی کافر شدند؛ ما کسانی را که ایمان آورده بودند در برابر دشمنانشان تأیید کردیم و سرانجام بر آنان پیروز شدند!
و همچنین به مریم دختر عمران که دامان خود را پاک نگه داشت، و ما را از روح خود در آن دمیدیم؛ او کلمات پروردگار و کتابهایش را تصدیق کرد و از مطیعان فرمان خدا بود!