«أُمّ» به معنای اصل، اساس، ابتداء و آغاز هر چیزی است.
با توجّه به آنچه گفته شد، روشن می شود که اگر به مکّه «أُمّ القری» می گویند به خاطر این است که اصلوآغاز پیدایش تمام خشکی های روی زمین است; و این که عرب به مادر «اُمّ» می گوید، به خاطر آن است که ریشه خانواده و پناهگاه فرزندان است.
=== قاموس قرآن ===
مادر، اصل و پایه هر چیزی که چیزهای دیگر به آن منضم شود معظم چیزها ام النجوم یعنی کهکشان (قاموس مفردات) در حدیث آمده: از خمر بپرهیزید که آن ام الخبائث است (نهایه) به جرأت میتوان گفت که «امّ» مشترک معنوی است و معنی جامع آن همان اصل و پایه است، النهایه استعمال آن در مادر حقیقی بقدری شهرت دارد که احتمال داده میشود: در (مادر) حقیقت و در معنی دیگر مجاز است. موارد استعمال آن در کلام اللّه مجید به قرار ذیل میباشد. 1- مادر حقیقی [قصص:7]. 2- اصل و پایه. مثل ام الکتاب در آیه [آل عمران:7]. یعنی: خدا کسی است که بر تو کتاب نازل کرد، بعضی از آن، آیات محکم و واضح الدلالة است و آنها پایه کتاب اند و بعضی دیگر متشابهاند. در تفسیر المیزان از عیون اخبار صدوق از امام رضا «علیه السلام» نقل است که فرمود: هر که متشابه قرآن را به محکم آن برگرداند به صراط مستقیم هدایت یافته است بعد فرمود: در اخبار ما نیز مانند قرآن متشابه هست متشابه آن به آن پیروی نکنید مبادا گمراه شوید. بنابراین آیات محکم و واضح الدلاله از آن جهت ام الکتاب نامیده شدهاند که ریشه و پایه کتابند و آیات متشابه با برگرداندن به آنها روشن میشود مثلا در سوره حجر میخوانیم [حجر:78] نمیدانیم اصحابای که قوم کدام پیغمبرند آنگاه [شعراء:176]، معلوم میشود که اصحاب ای که قوم شعیب اند یا مثلا در یک جا میخوانیم [قیامة:23] از این آیه به نظر میآید که خداوند جسم است و روز جزا بعضیها به او نگاه میکنند و در آیه دیگر میخوانیم [انعام:103] پی میبریم که مراد از آیه فوق، معنی دیگری است زیرا که این آیه فوق، معنی دیگری است زیرا که این آیه محکم و صریح است در این که چشمها، خدا را درک نمیکند، چه بسیار از آیات متشابه که با ارجاع به آیات محکم واضح و روشن میشود رجوع شود به (شبه) [رعد:39] به نظر میآید که مراد از امّ در این آیه، علّت و ریشه باشد و نیز احتمال دارد که کتاب به معنای مصدری باشد نه به معنای مکتوب این مطلب در «اَجَلِ معلق» تحقیق شده است. [زخرف:4] در اینجا میفرماید: قرآن در اصل کتاب که نزد ماست، بلند پایه و محکم است اگر «لَدَینا» را صفت اُمّ الکتاب بگیریم، روشن میشود که اُمّ الکتاب نزد خداست، و (فی) در فی اُمّ الکتاب به معنی ظرفیت است میرساند که اُمّ الکتاب ظرف قرآن است و قرآن در آن بوده و بر ما نازل شده است، برای روشن شدن این امر، دو آیه دیگر نقل میکنیم [واقعة:77-79]، در اینجا نیز آمده که قرآن در کتابی پوشیده است، «کتابٌ» نکره، است و «فی» دلالت بر ظرف دارد یعنی قرآن در یک جور کتاب پوشیده است [بروج:21-22] بلکه آن قرآن مجید است و در صفحه ایست محفوظ. (لوح محفوظ). لوح محفوظ و کتاب مکنون و اُمّ الکتاب هر سه، قهراً یک چیزاند و ظرف قرآن میباشند قهراً این سه چیز محلّی است که مقدّرات انسانها، در آن جاست و آن در نزد خداست و محفوظ از هر جهت و پوشیده از همه است، بعضی از ملائکه به اِذن خدا به آنجا راه دارند و برای پیامبران میآورند، ممکن است بگوئیم که مراد از این سه چیز، قلب حضرت رسول «صلی الله علیه و آله» است که قرآن در آنجاست، ولی کلمه ی «لَدَینا» در آیه اوّل و کلمه ی «مکنون» و «محفوظ» در دو آیهی دیگر مانع از آن است، زیرا اولّی حاکی است که آن نزد خداست و مکنون و محفوظ هم دلالت بر دوام و همیشگی دارند، و رسول خدا «صلی الله علیه و آله» همیشگی نیست و وفات یافته است ولی قرآن، اکنون هم در کتاب مکنون و لوح محفوظ هست. 3- معنای سوم اُم معظم شیئی و مراکز آن است. مثل اُمّ القری که بمکّه معظّمه گفته شده [انعام:92]، [شوری:7]، مکّه معظّمه را از آن جهت ام القری گویند که مراکز آبادیهای حجاز بود مثل مراکز ممالک کنونی. راغب و دیگران گفتهاند: اُمّ القری بودن مکّه به جهت آنست که زمین از زیر آن گسترده شده. به موجب روایات، مکّه معظّمه، اوّلین محّل منعقد شده و خشکیده از زمین است، ولی تَدّبر در قرآن نشان میدهد که اُمّ القری بودن بدین تناسب نیست، بلکه به مناسبت مرکز بودن آنست. زیرا در قرآن هست [قصص:59] این آیه، میگوید: ابتدا در مرکز آبادیها و شهرها، رسولی برانگیخته میشود، پس از آن دوران هلاکت آنها میرسد، بنابراین، اُمّ القری بودن مخصوص مکّه نیست تا بگوئیم زمین زیر آن گسترده شده، بلکه تمام آبادیها و شهرها، اُمّ (مرکز) دارند. [قارعة:9] و امّا هر که میزانهای او سبک شده، مسکن و قرارگاه او هاویه است، طبرسی فرماید: به جهنم از آن سبب امّ گفته شده که آدمی در آن جای میگیرد چنان که در کنار مادرش. میشود گفت: این مثل «مَأواکُم النَّار» است زیرا مأوی به معنی جایگاه و محلّی است که آدمی در آن جای میگیرد. ناگفنه نماند جمع اُمّ، میبایست اُمّات باشد ولی اُمَّهات آمده، راغب گوید: گویند اصل اُمّ اُمّهة است زیرا در جمع آن گویند: اُمّهات در مصّغر آن گویند: اُمِیهه، و گویند اصل آن از مضاعف «اُمم» است، زیرا گفتهاند: اُمّات و اُمیمه، و بعضی گویند: اُمّات اکثراً در بهائم و امهّات در انسان بکار میرود. اُمهات مؤمنین: مراد از امّهات مؤمنین، زنان حضرت رسول «صلی الله علیه و آله»اند [احزاب:6] یعنی پیامبر، به مؤمنان از خودشان برتر است و همسران وی مادر مؤمناناند. در این آیه، همسران حضرت نازل بمنزله مادران مؤمنان شدهاند و مراد از این تنزیل چنان که شیعه و سنّی تصریح کردهاند، حرمت ترویج است مثل مادران حقیقی. و نیز احترام منظور است. ولی آنها به مؤمنین مَحرَم نیستند نگاه کردن به آنها جایز نیست، میان آنها و مؤمنین توراث نیست و دختران شان بر مؤمنان حرام نیستند. گذشته از آیهی فوق آیهی 53 همان سوره، در این مطلب صریح است «وَ ما کانَ لَکُمْ اَنْ تُوذوا رَسُولَ اللَّه و لا اَنْ تَنکِحوا اَز واجَهُ مِنْ بَعدِهِ اَبَداً اِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِندَاللّهِ عَظیماً». یعنی شما را نرسد که رسول خدا را آزار کنید، و نه اینکه زنان وی را از پس وی بنکاح آرید، این نزد خدا گناهی بزرگ است. شیعه و سنّی نقل کردهاند: بعد از نزول آیه حجاب درباره زنان آن حضرت، طلحة بن عبیداللّه گفت: محمّد ما رااز دختر عمّههایمان محجوب میکند ولی خود بعد از ما زنان ما را تزویج مینماید، اگر از دنیا برود زنان او را به نکاح خود در خواهیم آورد، در نتیجه آیه فوق نازل شد. نظر نگارنده این مطلب خیلی سبک است، حرمت نکاح زنان آن حضرت حکمت بخصوصی دارد که در -نساء النبی- خواهد آمد انشاء اللّه.کلمه «مِن بَعِده» در آیه میرساند که حرمت نکاح نسبت به زنانی است که حضرت از آنها فوت کرده و آنها ماندهاند، نه زنانی که آن حضرت در حال حیات طلاقشان داده است. ابن کثیر در تفسیر خود ذیل آیه فوق گوید: درباره زنانی که آن حضرت دخول کرده و در حال حیات خود طلاق داده، اختلاف کردهاند که آیا میشود با آنها ازدواج کرد یا نه؟... امّا در حلیّت زنانی که آن حضرت پیش از دخول طلاق داه، اختلافی سراغ نداریم. بیضاوی نقل میکند: اَشْعَث بن قیس: مَستَعیذه (زنی که بعد از دیدن آن حضرت، گفت: اعوذ باللّه منک. بعد از این کلمه حضرت او را ترک کرد جریان مخصوصی دارد) را تزویج کرد، عمر بین خطاب خواست، باشعث حَدّ بزند، گفتند حضرت رسول با این زن همبستر نشده است، عمر از وی دست کشید.
او کسی است که این کتاب (آسمانی) را بر تو نازل کرد، که قسمتی از آن، آیات «محکم» [= صریح و روشن] است؛ که اساس این کتاب میباشد؛ (و هر گونه پیچیدگی در آیات دیگر، با مراجعه به اینها، برطرف میگردد.) و قسمتی از آن، «متشابه» است [= آیاتی که به خاطر بالا بودن سطح مطلب و جهات دیگر، در نگاه اول، احتمالات مختلفی در آن میرود؛ ولی با توجه به آیات محکم، تفسیر آنها آشکار میگردد.] اما آنها که در قلوبشان انحراف است، به دنبال متشابهاتند، تا فتنهانگیزی کنند (و مردم را گمراه سازند)؛ و تفسیر (نادرستی) برای آن میطلبند؛ در حالی که تفسیر آنها را، جز خدا و راسخان در علم، نمیدانند. (آنها که به دنبال فهم و درکِ اسرارِ همه آیات قرآن در پرتو علم و دانش الهی) میگویند: «ما به همه آن ایمان آوردیم؛ همه از طرف پروردگارِ ماست.» و جز صاحبان عقل، متذکر نمیشوند (و این حقیقت را درک نمیکنند).
و این کتابی است که ما آن را نازل کردیم؛ کتابی است پربرکت، که آنچه را پیش از آن آمده، تصدیق میکند؛ (آن را فرستادیم تا مردم را به پاداشهای الهی، بشارت دهی،) و تا (اهل) امّالقری [= مکّه] و کسانی را که گرد آن هستند، بترسانی! (یقین بدان) آنها که به آخرت ایمان دارند، به آن ایمان میآورند؛ و بر نمازهای خویش، مراقبت می کنند!
و هنگامی که موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت، گفت: «پس از من، بد جانشینانی برایم بودید (و آیین مرا ضایع کردید)! آیا درمورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدّت میعاد او)، عجله نمودید (و زود قضاوت کردید؟!)» سپس الواح را افکند، و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوی خود کشید؛ او گفت: «فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند؛ و نزدیک بود مرا بکشند، پس کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»
ما به مادر موسی الهام کردیم که: «او را شیر ده؛ و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا (ی نیل) بیفکن؛ و نترس و غمگین مباش، که ما او را به تو بازمیگردانیم، و او را از رسولان قرار میدهیم!»
و این گونه قرآنی عربی [= فصیح و گویا] را بر تو وحی کردیم تا «امّالقری» [= مکّه] و مردم پیرامون آن را انذار کنی و آنها را از روزی که همه خلایق در آن روز جمع میشوند و شکّ و تردید در آن نیست بترسانی؛ گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان!