«کتاب» به معنای مکتوب و نوشته شده است، و گاهی به معنای وسیع تری اطلاق می شود به معنای مطالبی که درخور نوشتن است و به صورت مکتوب بیرون خواهد آمد، هر چند تا آن زمان نوشته نشده باشد.
منظور از «کتاب» در سوره «اعراف» مقدّراتی است که خداوند برای بندگان خود از نعمت های مختلف این جهان قرار داده است، اگر چه، بعضی از مفسران احتمال داده اند: منظور از «کتاب»، کیفر الهی و یا اعم از هر دو بوده باشد.
تعبیر به «کِتاباً» در سوره «فاطر» به صورت نکره، آن هم با استناد به پروردگار، اشاره به این است که در هیچ یک از کتب آسمانی کوچک ترین دلیلی بر مدعای آنها نیست.
و «کِتابٌ حَفِیظ» به معنای کتابی است که حافظ اعمال تمام انسان ها و غیر آن است ، و اشاره به «لوح محفوظ» است.
و «کتاب مبین» گر چه در بعضی از آیات قرآن، مانند آیه 61 سوره «یونس»: «وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلاّ فِی کِتاب مُبِین» و آیه 6 سوره «هود»: «کُلٌّ فِی کِتاب مُبِین» به معنای «لوح محفوظ» تفسیر شده، ولی در سوره «قصص»، به قرینه ذکر «آیات» و همچنین جمله «نَتْلوُا عَلَیْک» که در آیه بعد، می آید به معنای قرآن است.
به معنی «مکتوب» و نوشته شده است و بدون تردید منظور از کتاب در آیه ذٰلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ هُدًی... (٢)
قرآن مجید است که به عظمت آن اشاره کرده، میگوید: «این همان کتاب باعظمتی است که هیچ گونه تردید در آن وجود ندارد...»
بعلاوه کتاب گاهی به معنی وسیعتری اطلاق میشود، به معنی مطالبی که درخور نوشتن است و به صورت مکتوب بیرون خواهد آمد، هر چند تا آن زمان نوشته نشده باشد، در سوره ص آیه ۲۹ میخوانیم: «این کتابی است که بر تو نازل کردیم، کتابی است پربرکت تا مردم در آیات آن بیندیشند...». مسلم است که قرآن قبل از نزولش به صورت نوشتهای در میان انسانها وجود نداشت.
این احتمال وجود دارد که تعبیر به کتاب اشاره به مکتوب بودنش در «لوح محفوظ» باشد.
در آیه ۱۱ سوره فاطر میخوانیم: «و هیچ انسانی عمر طولانی نمیکند و هیچ کس از عمرش کاسته نمیشود مگر این که در کتاب، ثبت است».
در این آیه منظور از «کتاب» همان علم بیپایان خداوند است و این که بعضی آن را به «لوح محفوظ» و یا «نامه حیات انسان» تفسیر کردهاند آن هم به علم خداوند بازمیگردد.
در بسیاری از موارد، مادّه «کتابت» (نوشتن) کنایه از الزام و ایجاب و تعهّد میباشد، زیرا یکی از آثار نوشتن مسلّم شدن و ثابت ماندن چیزی است، چنانکه در آیه ۵۴ سوره انعام میخوانیم: «پروردگار شما رحمت را بر خود فرض کرده است».
'''«امّ الکتاب»''' (کتاب مادر) به معنای کتابی است که اصل و اساس همه کتب آسمانی می باشد; و همان لوحی است که نزد خداوند از هرگونه تغییر و تبدیل و تحریفی محفوظ است. این همان کتاب «علم پروردگار» است که نزد او است و همه حقایق عالم و همه حوادث آینده و گذشته، و همه کتب آسمانی در آن درج است، و هیچ کس به آن راه ندارد، جز آنچه را که خدا بخواهد افشا کند.
او کسی است که کافران اهل کتاب را در نخستین برخورد (با مسلمانان) از خانههایشان بیرون راند! گمان نمیکردید آنان خارج شوند، و خودشان نیز گمان میکردند که دِژهای محکمشان آنها را از عذاب الهی مانع میشود؛ امّا خداوند از آنجا که گمان نمیکردند به سراغشان آمد و در دلهایشان ترس و وحشت افکند، بگونهای که خانههای خود را با دست خویش و با دست مؤمنان ویران میکردند؛ پس عبرت بگیرید ای صاحبان چشم!
آیا منافقان را ندیدی که پیوسته به برادران کفارشان از اهل کتاب میگفتند: «هرگاه شما را (از وطن) بیرون کنند، ما هم با شما بیرون خواهیم رفت و هرگز سخن هیچ کس را درباره شما اطاعت نخواهیم کرد؛ و اگر با شما پیکار شود، یاریتان خواهیم نمود!» خداوند شهادت میدهد که آنها دروغگویانند!
و کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنها میخواند و آنها را تزکیه میکند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت میآموزد هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند!
مأموران دوزخ را فقط فرشتگان (عذاب) قرار دادیم، و تعداد آنها را جز برای آزمایش کافران معیّن نکردیم تا اهل کتاب [= یهود و نصاری] یقین پیدا کنند و بر ایمان مؤمنان بیفزاید، و اهل کتاب و مؤمنان (در حقّانیّت این کتاب آسمانی) تردید به خود راه ندهند، و بیماردلان و کافران بگویند: «خدا از این توصیف چه منظوری دارد؟!» (آری) این گونه خداوند هر کس را بخواهد گمراه میسازد و هر کس را بخواهد هدایت میکند! و لشکریان پروردگارت را جز او کسی نمیداند، و این جز هشدار و تذکّری برای انسانها نیست!