«انزال» (فرو فرستادن) از مادّه «نُزول» معنای عامی دارد که هم شامل نزول تدریجی می گردد، و هم نزول دفعی. بعضی نیز معتقدند «انزال» فقط نزول دفعی است.
'''«أَنْزَلْنَا»''' گاه به معنای فرو فرستادن از مکان بالا و گاه به معنای «نزول مقامی» است; یعنی نعمتی که از یک مقام برتر به مقام پایین تر داده می شود و گاه از مادّه «انزال» به معنای مهمانی کردن است; چرا که گاه انزال و نزل (بر وزن رسل) به معنای پذیرایی کردن آمده است.
'''«نزول»''' به معنای (فرود آمدن) در مورد قرآن مجید، به این معنا نیست که مثلاً خداوند مکانی در آسمان ها دارد و قرآن را از آن محل بالا فرو فرستاده است، بلکه این تعبیر اشاره به علوّ مقامی و معنوی پروردگار است.
=== قاموس قرآن ===
اصل نزول به معنی فرود آمدن است چنانکه در مفردات و مصباح و اقرب گفته است عبارت راغب چنین است: «النُّزوُلُ فِی الْاَصْلِ: هُوَانْحِطاطٌ مِنْ عُلُوّ» در باره باران آمده [واقعة:69]. آیا شما آن را از ابر فرود آوردهاید یا ما فرود آورندگانیم؟ ایضا [مائده:114]. خدایا به ما از آسمان مائدهای فرود آور. * [حدید:25]. [زمر:6]. [اعراف:26]. [طلاق:10]. میدانیم که آهن درسنگهاست، انعام ثمانیه در زمیناند، لباس از زمین تهیه میشود و رسول در عالم ما است پس علت آمدن «اِنزال» در اینها چیست: به نظر میآیدکه جواب همه اینها در [حجر:21]. باشد در این آیه به هر چیز انزال اطلاق شده و چون تدبیر همه از جانب خداوند است اطلاق انزال برهمه صحیح میباشد. میشود گفت: ذرات آهن در اشعه کیهانی و گازهای هواو غیره است و از آسمان به زمین میبارد، میشود گفت: نطفه حیوانات ازهوا میبارد همانطور که میکروبها بر گوشتها و پنیرها میبارد و مخمرها بر آب انگور میبارند،بعضیها «رَسُولاً» را جبرئیل گفتهاند ولی جمله «یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیاتِ اللَّهِ» آن را رد میکند. *** نُزُل (به ضم ن،ز): آنچه برای میهمان آماده شده تا بر آن نازل شود چنانکه در قاموس گوید، آنرا منزل نیز گفتهاند راغب گوید:«اَلْنُّزُلُ: مایُعْدُّ لِلنّازِلِ مِنَ الزَّادِ». [کهف:107]. به اهل ایمان و عمل جنات فردوس منزل یا مهیا شده است. [واقعة:92-94]. اما اگر از مکذبین و گمراهان باشد پس برای اوست آماده شدهای از آب جوشان و انداخته شدن به آتش بزرگ. [کهف:102]. نَزْلَة: یکبار نازل شده [نجم:13]. دریک نزول دیگر او را دیده است. مُنْزَل: (بصیغه مفعول) مصدر میمی و اسم مفعول است [مومنون:29]. بگو پروردگارا مرا از کشتی فرود آور فرود آوردن مبارکی و در آیه [آل عمران:124]. اسم مفعول است. تَنَزُّل: در صحاح، قاموس و اقرب آن را نزول با مهلت و تأنی گفته است [شعراء:210]. قرآن راشیاطیننازل نکردهاند میشود مهلت و تدریج را از آیه [طلاق:12]. فهمید که نزول امر تدریجی است. تنزیل و انزال راغب میگوید: تنزیل در آنجاست که نازل کردن تدریجی و دفعهای بعد از دفعه دیگر باشد ولی انزال اعم است و به انزال تدریجی و دفعی اطلاق میشود در اقرب الموارد میگوید: بقولی تنزیل، تدریجی و مرةّ بعد اخری است و انزال اعم میباشد.در صحاح ترتیب را از معانی تنزیل شمرده است ولی عدهای از اهل لغت مابین انزال و تنزیل فرقی قائل نشدهاند. میشود فرق مابین آن دو را از بعضی آیات استفاده کرد مثلا در آیه [اسراء:106]. «فَرَقْناهُ» و «عَلی مُکْثٍ» قرینه است بر اینکه مراد از «نَزَلْناهُ» انزال تدریجی است. نزول قرآن مجید به ضرورت میدانیم که نزول قرآن به رسول خدا «صلیالله علیه واله» به تدریج و در عرض بیست وسه سال بوده است. ولی در قرآن آیاتی داریم که ظهور بلکه صریح آنها نزول تمام قرآن در یک ماه و یک شب است مثل [بقره:185]. این آیه روشن است در اینکه قرآن بتمامه در ماه رمضان نازل شده و آیه [دخان:3]. دلالت دارد که دریک شب از ماه رمضان نازل گشته و آیه [قدر:1]. صریح است در اینکه آن شب شب قدر بوده است، بنابراین توفیق میان این دو مطلب چطور است؟ به نظر بعضی مراد از نزول قرآن در رمضان و در شب قدر ابتدا نزول آن است یعنی شروع نزول در لیلةالقدر بوده و ازآن پس تا بیست و سه سال پایان یافته است. به نظر دیگر مراد آن است که در شب قدر از لوح محفوظ به آسمان دنیانازل گشته و از آن درعرض 23 سال به تدریج بر آن حضرت نازل شده است ابن عباس، سعیدبن جبیر و دیگران بر این عقیدهاند، ظاهرا در این باره فقط یک روایت از امام صادق «علیه السلام» نقل شده که در مقدمه نهم تفسیر صافی و در تفسیر برهان ذیل آیه «شَهْرُرَمَضانَ ألَّذی...» نقل شده است و آن را حفص بن غیاث عامی از آن حضرت روایت میکند. و مضمون روایت آن است که قرآن در ماه رمضان به بیت المعمور نازل گشته و سپس در طول بیست و سه سال نازل گردیده است. در این حدیث آسمان دنیا نیست و به جای آن بیت المعمور است لذا فیض مرحوم در صافی احتمال داده که مراد از بیت المعمور قلب حضرت رسول خدا«صلی الله علیه واله» باشد. متن روایت در اصول کافی کتاب فضل القرآن چنین است «عَلِیٌ بْنُ اِبْراهیمَ عَنْ اَبیه وَ مُحْمَّدِبْنِ القاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِبْنِ سُلَیْمانَ، عَنْ داوُدَ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیاثٍ عَنْ اَبی عَبْدِاللَّهِ «علیه السلام» قالَ: سَأَلْتهُ عَنْ قَوْلِاللَّهِ عَزَّوَجَلَّ «شَهْرُرَمَضانَ الَّذی أُنْزِلُ فیه الْقُرآنُ» وَاِنَّما أُنْزِلَ فی عِشْرینَ سَنَةً مِنْ أَوَّلِهِ اِلی آخِرِهِ؟ فَقالَ اَبُوعَبْدِاللَّهِ «علیه السلام»: نَزَلَ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً فی شَهْرِ رَمَضانَ اِلَی الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ ثُمَّ نَزَلَ فی طوُلِ عِشْرینَ سَنَةً...» این روایت ازاهل سنت نیز به چندین وجه نقل شده است از جمله در تفسیر ابن کثیرذیل آیه «شَهْرُرَمَضانَ ألَّذی...» نقل کرده: «عَنْ ابْنِ عَبَّاسِ قالَ أُنْزِلَ الْقُرْآنُ. فِی النِصْفِ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ اِلی سَماء الدُّنْیا فَجَعَلَ فی بَیْتِ الْعِزَّةِ ثُمَّ أُنْزِلَ عَلی رَسُولِ اللَّهِ «صلی الله علیه و اله» فی عِشْرینَ سَنَةٍ لِجَوابِ کَلامِالنَّاسِ». ازاین رو احتمال تقیه در روایت حفص بن غیاث بیشتر است، باقی روایات چنانکه در صافی و برهان و غیره نقل شدهدلالت بر نزول دفعی قرآن دارند و شاید مراد از بیت معمور در روایت حفص چنانکه صافی احتمال داده قلب رسول خدا «صلی الله علیه واله» باشد. *** در بیان توفیق بین دو مطلب فوق، قولی هست بسیار متین و دقیق و آن اینکه قرآن مجید دو دفعه نازل شده. یکدفعه بطور فشرده و بسیط و دفعه دیگر بطور تدریج و تفصیل و درعرض بیست و سه سال. و آیاتی از قبیل [بقره:185]. و [قدر:1]. راجع به نزول اول است و آیات [اسراء:106]. راجع به نزول دوّم میباشد میباشد و آیاتی که راجع به نزول دفعیاند بلفظ انزال آمده که دلالت بردفعی بودن دارند چنانکه آیات تدریج نوعاً با لفظ «تنزیلاند». در توضیح این مطلب مثلی میآوریم. فرض کنید شخصی دوهزارمترمربع زمین دارد،دفعةً بخاطر او میافتد. که این زمین را ده دستگاه خانه ساخته و بفروشد اکنون همه آن خانهها بطور فشرده و بسیط در ذهن این شخص هست ولی نمیداند کوچه کجاست، راه روها کدام اند، حیاطها در کدام جهت خواهندبود، اطاقها، حمامها، انبارها و... در کجاها قرار خواهند گرفت. مهندسی میآید و آن طرح را روی کاغذ میآورد و نقشه میکشد و همه آنچه را که گفته شد روی کاغذ مشخص میکند. یا انسان میخواهد کتابی بنویسد یا سخنرانی بکند مطالب بطور فشرده و بسیط در قلب او موجود است سپس بوسیله قلم یا زبان آنها را توضیح و تفصیل میدهد. همچنین قرآن بطور بسیط و فشرده در یک شب به قلب مبارک آن حضرت نازل گشته ولی احتیاج به تفصیل داشته است و بر حسب موارد و اتفاقات بار دیگر جبرییل آنها را مشروحاً و مفصلا بر آن حضرت نازل کرده سپس بوسیله آن بزرگوار بر مردم ابلاغ شده است. [هود:1]. ظاهر «اُحْمِکَتْ» راجع به نزول اوّل و حالت بساطت آن و «فُصِّلَتْ» راجع به نزول دوّم و جدا جدا بودن آن است. نزول دوم به حکم نقشه کشی مهندسی است. مرحوم ابوعبدالله زنجانی در تاریخ قرآن ص 31 ترجمه سحاب میگوید: علاوه بر این ممکن است بگوییم روح قرآن و اغراض کلیه ایکه قرآن مجید به آن توجه دارد در دل پاک پیغمبر «صلی الله علیه واله» در شب قدر تجلی نموده که [شعراء:193]. سپس به زبان مبارکش آیه آیه و جدا جدا در طول سنوات ظهور نموده است. محقق طالقانی در تفسیر پرتوی از قرآن ذیل «اِنَّاأَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِالْقَدْرِ» مینویسد: از آن آیاتیکه قرآن و نزول آن را توصیف و تعریف مینمایند به وضوح بر میآید که قرآن به دو صورت مشخص و در دو مرتبه نازل شده است: اول: به صورت و نزول بسیط و جمع و پیوسته. دوم به صورت باز و تدریجی و تفصیلی. صاحب المیزان نیز در ذیل «شَهْرُرَمَضانَ ألَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ»این مطلب را قبول و بر آن استدلال کرده است. استدلال طرز استدلال به مطلب فوق این است که انزال و تنزیل گرچه هر دو به یک معنی اند ولی غالب در باب افعال دفعی بودن و در باب تفعیل تدریج است. آیاتیکه در اول بحث نقل شد از قبیل [قدر:1]. [دخان:3]. [بقره:185]. همه ظهورشان در انزال دفعی است ایضا آیه [هود:1].هکذا آیات [بروج:21-22]. [واقعة:77-80]. ظاهر در یکپارچگی قرآن اند. آیه [اعراف:52]. روشن میکند که تفصیل عارض بر کتاب است پس آمدن کتاب راجع به نزول اول، و تفصیل راجع به نزول دوم میباشد. ایضا آیه [یونس:37]. اگر مراد از «الْکِتاب» قرآن باشد. و نیز از آیه [طه:114]. به نظر میآید که قرآن قبلا در قلب آن حضرت بوده ولی خواندن و ابلاغ منوط به وحی دوم بوده است هکذا آیه [قیامة:16-19]. دلالت دارد بر اینکه آن حضرت قبلا قرآن را میدانسته است ولی خدا فرمود عجله نکن اول باید ما بخوانیم سپس تو مانند خواندن ما بخوانی. و اینکه مشرکان در مقام اقتراح میگفتند: [فرقان:32]. [اسراء:93]. منظورشان این بود که قرآن بصورت کتاب مجلد نازل شود و آن غیر از نزول دفعی بر قلب پاک آن حضرت است. اما آیات [اسراء:106]. [فرقان:32]. صریحشان در نزول تدریجی است.
و ابر را بر شما سایبان قرار دادیم؛ و «من» [= شیره مخصوص و لذیذ درختان] و «سلوی» [= مرغان مخصوص شبیه کبوتر] را بر شما فرستادیم؛ (و گفتیم:) «از نعمتهای پاکیزهای که به شما روزی دادهایم بخورید!» (ولی شما کفران کردید!) آنها به ما ستم نکردند؛ بلکه به خود ستم مینمودند.
کسانی که دلایل روشن، و وسیله هدایتی را که نازل کردهایم، بعد از آنکه در کتاب برای مردم بیان نمودیم، کتمان کنند، خدا آنها را لعنت میکند؛ و همه لعنکنندگان نیز، آنها را لعن میکنند؛
ما تورات را نازل کردیم در حالی که در آن، هدایت و نور بود؛ و پیامبران، که در برابر فرمان خدا تسلیم بودند، با آن برای یهود حکم میکردند؛ و (همچنین) علما و دانشمندان به این کتاب که به آنها سپرده شده و بر آن گواه بودند، داوری مینمودند. بنابر این، (بخاطر داوری بر طبق آیات الهی،) از مردم نهراسید! و از من بترسید! و آیات مرا به بهای ناچیزی نفروشید! و آنها که به احکامی که خدا نازل کرده حکم نمیکنند، کافرند.
و این کتاب [= قرآن] را به حق بر تو نازل کردیم، در حالی که کتب پیشین را تصدیق میکند، و حافظ و نگاهبان آنهاست؛ پس بر طبق احکامی که خدا نازل کرده، در میان آنها حکم کن! از هوی و هوسهای آنان پیروی نکن! و از احکام الهی، روی مگردان! ما برای هر کدام از شما، آیین و طریقه روشنی قرار دادیم؛ و اگر خدا میخواست، همه شما را امت واحدی قرارمیداد؛ ولی خدا میخواهد شما را در آنچه به شما بخشیده بیازماید؛ (و استعدادهای مختلف شما را پرورش دهد). پس در نیکیها بر یکدیگر سبقت جویید! بازگشت همه شما، به سوی خداست؛ سپس از آنچه در آن اختلاف میکردید؛ به شما خبر خواهد داد.
(از بهانههای آنها این بود که) گفتند: «چرا فرشتهای بر او نازل نشده (تا او را در دعوت مردم به سوی خدا همراهی کند؟!)» ولی اگر فرشتهای بفرستیم، (و موضوع، جنبه حسی و شهود پیدا کند،) کار تمام میشود؛ (یعنی اگر مخالفت کنند،) دیگر به آنها مهلت داده نخواهد شد (و همه هلاک میشوند).
ای فرزندان آدم! لباسی برای شما فرستادیم که اندام شما را میپوشاند و مایه زینت شماست؛ اما لباس پرهیزگاری بهتر است! اینها (همه) از آیات خداست، تا متذکّر (نعمتهای او) شوند!
ما آنها را به دوازده گروه -که هر یک شاخهای (از دودمان اسرائیل) بود - تقسیم کردیم. و هنگامی که قوم موسی (در بیابان) از او تقاضای آب کردند، به او وحی فرستادیم که: «عصای خود را بر سنگ بزن!» ناگهان دوازده چشمه از آن بیرون جست؛ آنچنان که هر گروه، چشمه و آبشخور خود را میشناخت. و ابر را بر سر آنها سایبان ساختیم؛ و بر آنها «مَن» و «سَلوی» فرستادیم؛ (و به آنان گفتیم:) از روزیهای پاکیزهای که به شما دادهایم، بخورید! (و شکر خدا را بجا آورید! آنها نافرمانی و ستم کردند؛ ولی) به ما ستم نکردند، لکن به خودشان ستم مینمودند.
بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذیالقربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بیایمان) [= روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آوردهاید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست!
و اگر در آنچه بر تو نازل کردهایم تردیدی داری، از کسانی که پیش از تو کتاب آسمانی را میخواندند بپرس، به یقین، «حق» از طرف پروردگارت به تو رسیده است؛ بنابر این، هرگز از تردیدکنندگان مباش! [مسلماً او تردیدی نداشت! این درسی برای مردم بود!]
(از آنها بپرسید که) از دلایل روشن و کتب (پیامبران پیشین آگاهند!) و ما این ذکر [= قرآن] را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آنها روشن سازی؛ و شاید اندیشه کنند!
ما قرآن را بر تو نازل نکردیم مگر برای اینکه آنچه را در آن اختلاف دارند، برای آنها روشن کنی؛ و (این قرآن) مایه هدایت و رحمت است برای قومی که ایمان میآورند!
ای مردم! اگر در رستاخیز شک دارید، (به این نکته توجّه کنید که:) ما شما را از خاک آفریدیم، سپس از نطفه، و بعد از خون بسته شده، سپس از «مضغه» [= چیزی شبیه گوشت جویده شده]، که بعضی دارای شکل و خلقت است و بعضی بدون شکل؛ تا برای شما روشن سازیم (که بر هر چیز قادریم)! و جنینهایی را که بخواهیم تا مدّت معیّنی در رحم (مادران) قرارمیدهیم؛ (و آنچه را بخواهیم ساقظ میکنیم؛) بعد شما را بصورت طفل بیرون میآوریم؛ سپس هدف این است که به حدّ رشد و بلوغ خویش برسید. در این میان بعضی از شما میمیرند؛ و بعضی آن قدر عمر میکنند که به بدترین مرحله زندگی (و پیری) میرسند؛ آنچنان که بعد از علم و آگاهی، چیزی نمیدانند! (از سوی دیگر،) زمین را (در فصل زمستان) خشک و مرده میبینی، اما هنگامی که آب باران بر آن فرو میفرستیم، به حرکت درمیآید و میروید؛ و از هر نوع گیاهان زیبا میرویاند!
و این گونه، کتاب [= قرآن] را بر تو نازل کردیم، کسانی که کتاب (آسمانی) به آنها دادهایم به این کتاب ایمان میآورند؛ و بعضی از این گروه [= مشرکان] نیز به آن مؤمن میشوند؛ و آیات ما را جز کافران انکار نمیکنند.
آیا برای آنان کافی نیست که این کتاب را بر تو نازل کردیم که پیوسته بر آنها تلاوت میشود؟! در این، رحمت و تذکّری است برای کسانی که ایمان میآورند (و این معجزه بسیار واضحی است).
(او) آسمانها را بدون ستونی که آن را ببینید آفرید، و در زمین کوههایی افکند تا شما را نلرزاند (و جایگاه شما آرام باشد) و از هر گونه جنبندهای روی آن منتشر ساخت؛ و از آسمان آبی نازل کردیم و بوسیله آن در روی زمین انواع گوناگونی از جفتهای گیاهان پر ارزش رویاندیم.
ما این کتاب (آسمانی) را برای مردم بحق بر تو نازل کردیم؛ هر کس هدایت را پذیرد به نفع خود اوست؛ و هر کس گمراهی را برگزیند، تنها به زیان خود گمراه میگردد؛ و تو مأمور اجبار آنها به هدایت نیستی.
و از آیات او این است که زمین را خشک (و بیجان) میبینی، امّا هنگامی که آب (باران) بر آن میفرستیم به جنبش درمیآید و نموّ میکند؛ همان کسی که آن را زنده کرد، مردگان را نیز زنده میکند؛ او بر هر چیز تواناست!
ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند؛ و آهن را نازل کردیم که در آن نیروی شدید و منافعی برای مردم است، تا خداوند بداند چه کسی او و رسولانش را یاری میکند بیآنکه او را ببینند؛ خداوند قوّی و شکستناپذیر است!
کسانی که با خدا و رسولش دشمنی میکنند خوار و ذلیل شدند آنگونه که پیشینیان خوار و ذلیل شدند؛ ما آیات روشنی نازل کردیم، و برای کافران عذاب خوارکنندهای است...
اگر این قرآن را بر کوهی نازل میکردیم، میدیدی که در برابر آن خاشع میشود و از خوف خدا میشکافد! اینها مثالهایی است که برای مردم میزنیم، شاید در آن بیندیشید!