«عرش» در لغت به معنای چیزی است که دارای سقف بوده باشد و گاهی به خود سقف نیز «عرش» گفته می شود مانند: أَوْ کَالَّذی مَرَّ عَلی قَرْیَة وَ هِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها: «مانند کسی که از کنار قریه ای گذشت در حالی که آن چنان ویران شده بود که سقف هایش فرو ریخته و دیوار بر سقف ها در غلطیده بود».
گاهی به معنای تخت های بلند همانند تخت سلاطین نیز آمده است، چنان که در داستان «سلیمان»(علیه السلام) می خوانیم که می فرماید: أَیُّکُمْ یَأْتِیْنِی بِعَرْشِها؟: «کدام یک از شما
می توانید تخت او (بلقیس) را برای من حاضر کنید»؟
و نیز به داربست هایی که برای برپا نگه داشتن بعضی از درختان می زنند، عرش گفته می شود; در قرآن می خوانیم: وَ هُوَ الَّذی أَنْشَأَ جَنّات مَعْرُوشات وَ غَیْرَ مَعْرُوشات: «او کسی است که باغ هایی از درختان داربست دار و بدون داربست آفرید».
ولی هنگامی که در مورد خداوند به کار می رود و گفته می شود «عرش خدا»، منظور از آن مجموعه جهان هستی است که در حقیقت تخت حکومت پروردگار محسوب می شود.
معنای دیگری برای «عرش» نیز هست، و آن در مواردی است که در مقابل «کرسی» قرار گیرد، در این گونه موارد «کرسی» (که معمولاً به تخت های پایه کوتاه گفته می شود) ممکن است کنایه از جهان ماده بوده باشد و «عرش» کنایه از جهان ما فوق ماده (عالم ارواح و فرشتگان).
و معنای کنایی آن همان قدرت است; چنان که می گوئیم: فلان شخص بر تخت نشست، یا پایه های تختش فرو ریخت، و یا او را از تخت به زیر آوردند، همه اینها کنایه از قدرت یافتن، و یا از دست دادن قدرت است; گفته می شود: «فلان استوی علی عرشه، أو ثُلَّ عرشه» در حالی که ممکن است اصلاً تختی در کار نبوده باشد، به همین دلیل، «اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» به معنای این است: «خداوند زمام امور جهان را بر دست گرفت».
اما نظر مفسران، محدثان و فلاسفه درباره این که منظور از «عرش خدا» چیست؟ و این کلمه کنایه از چه معنایی می باشد؟ مختلف است. گاهی «عرش» را به معنای «علم بی پایان پروردگار» تفسیر کرده اند. گاه به معنای «مالکیت و حاکمیت خدا». و گاه به معنای هر یک از «صفات کمالیه و جلالیه او»، چرا که هر یک از این اوصاف، بیانگر عظمت مقام او می باشد، همان گونه که تخت سلاطین نشانه عظمت آنها است.
آری خداوند، دارای عرش علم، و عرش قدرت، و عرش رحمانیت و عرش رحیمیت است. طبق این تفسیرهای سه گانه، مفهوم «عرش» بازگشت به صفات ذات پاک پروردگار می کند، نه یک وجود خارجی دیگر.
=== قاموس قرآن ===
تخت حکومت. [یوسف:100]، [نمل:23]، [نمل:38]. در همه این آیات مراد از آن تخت حکومت و سریر سلطنت است. معنای اصل آن رفع است (مجمع ذیل آیه 141 انعام) راغب گوید: «عرش در اصل خانه سقفدار است جمع آن عروش است...» محل جلوس سلطان به اعتبار علوّ عرش نامیده شده. طبرسی در ذیل آیه 54 اعراف فرموده: عرش به معنی سریر است که فرموده «وَ لَها عَرْشٌ عَظیمٌ» و به معنی حکومت است گویند «ثَلَّ عَرْشُهُ» حکومت او زایل شد و به معنی سقف که فرموده: «فَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها». عبارت صحاح چنین است «اَلْعَرْشُ سَریرُ الْمَلِکِ وَ عَرْشُ الْبَیْتِ سَقْفُهُ وَ قَوْلُهُمْ ثَلَّ عَرْشُهُ اِیْ وَها اَمْرُهُ وَ ذَهَبَ عِزُّهُ». شاید به اعتبار ارتفاع که در معنی آن ملحوظ است به معنی بنا و داربست تاک آمده در مجمع ذیل آیه 259 بقره فرموده: هر بنا عرش است عریش مکه بناهای آن میباشد، «عرش یعرش» یعنی بنا کرد، خانه را به واسطه ارتفاع بناهایش عریش گویند، سریر را عرش گویند که از غیر آن بلند است. در اقرب الموارد گفته: «عَرَشَ عَرْشاً: بَنا بِناءً مِنْ خَشَبٍ. عَرَشَ الْبَیْتَ: بَناهُ. عرش الکرم عرشاً و عروشاً: رفع دو الیه علی الخشب». [اعراف:137]. ممکن است مراد از «ما کانوا یَعْرِشُونَ» بناهای آنان یا فقط چیزهای سقفدار از قبیل خانهها و داربستها و غیره باشد یعنی آنچه فرعون و قومش میساختند و آنچه از قصور و داربستها بالا میبردند، از بین بردیم و تباه کردیم. * [نحل:68]. احتمال دارد مراد از «ما یَعْرِشُون» کندوها باشد که بدست بشر ساخته میشود. * [انعام:141]. معروشات باغاتی است که درختان آن به داربست زده شده یعنی خدا آن است که باغات بداربست زده و غیر آنها را به وجود آورده. * [بقره:259]، [کهف:42]. مراد از عروشها ظاهراً سقفهاست گوئی اول سقفها و داربستها افتاده بعد دیوارها و تاکها روی آنها افتاده بود یعنی خانهها بر سقفها و تاکها بر داربستها افتاده بود رجوع شود به «خوی». عرش خدا با استفاده از قرآن مجید و روایات اهل بیت علیهم السلام میتوان گفت: عرش موجود خارجی است و از عالم غیب است و مرکز دستورات عالم است و رشته تدبیر امور جهان به آن منتهی میشود. و استیلاء بر آن علم به تفصیل جزئیات امور جهان و تدبیر کلیّه جهان هستی است. اینک در اثبات این مدّعی میگوئیم: 1- [زمر:75] این آیه روشن میکند که عرش شیء محدودی است، اطراف و جوانب دارد، و ملائکه تسبیح کنان در اطراف آن هستند. نمیشود گفت: عرش تمام جهان هستی است زیرا که ملائکه جزء جهان هستیاند و در حول عرش بودنشان درست نمیشود. از طرف دیگر آیه راجع به قیامت و خاتمه کار اهل محشر است و این نشان میدهد که عرش در قیامت هم خواهد بود. 2- [غافر:7] این آیه نیز میگوید که: عرش محدود است و اطراف دارد. حاملان دارد، حاملان آن غیر از آنان است که در اطراف آن هستند. حاملان و من فی حوله خدا را تسبیح میگویند. این آیه نیز مانع از آن است که عرش را بر تمام عالم هستی حمل کنیم. 3- [حاقة:17] عرش خدا قابل حمل است ظهور لفظ «فُوْقَهُمْ» برای آن مکان تعیین میکند که در بالای مردم خواهد بود و هشت نفر آن را روز قیامت حمل خواهند کرد. در جوامع الجامع فرموده: روایت شده که حاملان عرش فعلا چهار نفراند روز قیامت خدا چهار نفر دیگر را به کمک آنان خواهد فرستاد. 4- [انبیاء:22]، [مؤمنون:86-88]. خداوند که ربّ آسمانهای هفتگانه است همانطور ربّ و صاحب عرش است با ملاحظه آیات گذشته بعید است که گفته شود: رَبُّ الْعَرْش بعد از ربّ السَّموات ذکر العالم بعد الخالص است. 5- [هود:7]. این آیه از وجود عرش قبل از خلقت زمین و آسمانهای هفتگانه آن خبر میدهد. به نظر میآید چنانکه گفتهاند مراد از «اَلْماء» حالت مذاب بودن زمین است در «ارض» و «سماء» گفته شده که ظهور سماوات در اینگونه آیات در طبقات هفتگانه جوّ است. ممکن است مراد از عرش در این آیه حکومت باشد مخصوصاً به قرینه آن که الف و لام ندارد ولی بعید است که برای عرش در قرآن بیش از یک مصداق قائل شد در این صورت معنی آیه چنین است که: مرکز دستورات خدائی روی آب بود و از آنجا فقط به موّاد مذاب زمین دستور میرسید تا وضع امروزی تشکیل شود والله العالم. 6- بنابر آنچه گذشت ظهور آیات ذیل [توبه:129].[نمل:26]. [بروج:14-15] در همان معنی است که گفته شد. آیات ذیل در این زمینه است که استیلاء بر عرش به معنی تدبیر امور جهان و علم به جزئیات آن است. 1- [اعراف:54]. در این آیه ابتدا خلقت آسمانها و زمین و آنگاه استقرار بر عرش ذکر شده و از «یُغْشِی اللَّیْلَ» تا «بِاَمْرِهِ» شرح استقرار بر عرش است که به عبارت اخرای تدبیر جهان میباشد و بعد با جمله «اَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْاَمْرُ» یعنی مطلق خلقت و تدبیر بدست او است مطلب آیه خلاصه شده است. و کلمه «تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ» عبارت دیگر همین مطلب است. 2- [یونس:3]. «یُدَبِّرُ الْاَمْرَ» توضیح «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرشِ» است جمله «ما مِنْ شَفیعٍ...» حاکی از دو مطلب است یکی اینکه در اداره امور عالم واسطههائی هست. دوّم اینکه: واسطهها به اذن خدا دستاندر کارند و از خود استقلالی ندارند. همچنین است [رعد:2] و غیره در شرح «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» آمده ایضاً آیه 4و5 از سوره طه و آیه 59 از سوره فرقان و آیه 4 از سوره الم سجده. 3- [حدید:4]. در این آیه استوا بر عرش علم به جزئیات تفسیر شده است. عرش در این آیات همان است که گفته شد. یعنی بر مرکز دستورات استیلاء یافت، امر تمام جهان را تدبیر میکند. بعضیها گفتهاند: عرش مصداق خارجی ندارد و معنی «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» «اِلرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» کنایه است از استیلاء خدا بر عالم خلق و بسیار میشود که استواء بر شیء به معنی استیلاء و تسلط آید چنانکه شاعر گفته: قَدِ اسْتَوی بِشْرُ عَلَی الْعِراقِ مِنْ غَیْرِ سَیْفٍ وَ دَمٍ مُهْراقٍ یا اینکه استواء بر عرش به معنی شروع در تدبیر است. چنانکه سلاطین چون شروع در اداره امور کنند بر تخت قرار میگیرند... در المیزان ج 8 ص 159 در جواب این سخن فرموده: جاری مجرای کنایه بودن «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» به حسب لفظ هر چند حق است ولی این منافی با آن نیست که در آن جا حقائق موجوده وجود داشته باشد و این عنایت لفظیه به آن تکیه کند... «ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ» در عین اینکه تمثیل است و احاطه تدبیری خدا را بیان میدارد، دلالت میکند که در آنجا مرحله حقیقی وجود دارد و آن مقامی است که زمام همه امور با همه کثرت و اختلاف در آن جمع است. آیات دیگری که عرش را به تنهائی ذکر کرده و به خدا نسبت میدهند دلیل این مطلباند مثل [وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ» «اَلَّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ...» «وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ»... نظری به روایات 1- در کافی باب «اَلْعَرْشِ وَ الْکُرْسِیِّ» ضمن حدیثی از حضرت رضا «علیه السلام» نقل شده «اَلْعَرْشُ لَیْسَ هُوَ اللَّهُ وَالْعَرْشُ اِسْمُ عِلْمٍ وَ قُدْرَةٍ وَ عَرْشٌ فیهِ کُلُّ شَیْءٍ... وَالْعَرْشُ وَ مَنْ یَحْمِلُهُ وَ مَنْ حَوْلَ الْعَرْشِ وَاللَّهُ الْحامِلُ لَهُمْ...» این حدیث عرش را شیء موجود معرّفی کرده و گوید: عرش نام قدرتی و علمی است نکره و عرشی است که همه اشیاء در آن است این با همان مرکز دستورات میسازد. 2- در توحید صدوق رحمة الله باب 48 در ضمن حدیثی از علی «علیه السلام» نقل شده که بجاثلیق فرمود: «اِنَّ الْمَلائِکَةَ تَحْمَلُ الْعَرْشَ وَ لَیْسَ الْعَرْشُ کَما تَظُنُّ کَهَیْئَةِ السَّریرِ. وَلکِنَّهُ شَیْءٌ مَحْدُودٌ مُدَبَّرٌ، وَ رَبُّکَ عَزَّ وَ جَلَ مالِکُهُ لا اَنَهُ عَلَیْهِ کَکَوْنِ الشَّیْءِ عَلَی الشَّیْءِ وَ اَمَرَ الْمَلائِکَةَ بِحَمْلِهِ فَهُمْ یَحْمِلوُنَ الْعَرْشِ بِما اَقْدَرَهُمْ عَلَیْهِ...» دلالت این حدیث بر موجود بودن عرش احتیاج بیان ندارد. 3- در باب 52 همان کتاب از امام صادق «علیه السلام» نقل شده: «اَلْعَرْشُ هُوَ الْعِلْمُ الَّذی لا یُقَدِّرُ اَحَدٌ قَدْرَهُ» ظاهراً مراد همان علم و دستوارتی است که در عرش گذاشته شده است. 4- در باب 50 همان کتاب حدیث مفصلی از امام صادق «علیه السلام» نقل شده که مقداری از آن نقل میشود: «عَنْ حَنَّانِّ بْنِ سدیر قال: سَئَلْتُ اَباعَبْدِاللَّهِ علیه السلام عَنِ الْعَرْشِ وَ الْکُرْسِیِ فَقالَ: اِنَّ لِلْعَرْشِ صِفاتٍ کَثیرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ لَهُ فی کُلِّ سَبَبٍ وُضِعَ فی القُرآنِ صِفَةٌ عَلی حِدَّةٍ فَقَوْلُهُ «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ» یقول: اَلْمَلَکُ الْعَظیمِ وَ قَوْلُهُ «اَلرَّحمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» عَلَی الْمُلْکِ احْتَوی وَ هذا مُلْکُ الْکَیْفُوفِیِّةِ فِی الْاَشْیاءِ ثُمَّ الْعَرْشُ فِی الْوَصْلِ مُتَفَرِّدٌ مِنْ الْکُرْسِیِّ لِاَنَّهُما بابانِ مِنْ اَکْبَرِ اَبْوابِ الْغُیُوبِ وَ هُما جَمیعاً غَیْبانِ، وَ هُما فِی الْغَیْبِ مَقْرُونانِ لِاَنَّ الْکُرْسِیَّ هُوَ الْبابُ الظَّاهِرُ مِنَ الْغَیْبِ الَّذی مِنْهُ مَطْلَعُ الْبِدَعِ وَ مِنْهُ الْاَشْیاءُ کُلُّها، وَ الْعَرْشُ هُوَ الْبابُ الْباطِنِ الَّذی یُوجَدُ فیهِ عِلْمُ الْکَیْفِ وَالْکُوْنِ وَالْقَدْرِ وَالْحَدِّ وَ الْاَیْنِ وَ الْمَشِیَّةِ وَ صِفَةُ الْاِرادَةِ وَ عِلْمُ الْاَلْفاظِ وَالْحَرَکاتِ وَالتَّرْکِ وَ عِلْمُ الْعَوْدِ وَالْبَدْءِ، فَهُما فِی الْعِلْمِ بابانِ مَقْرُونانِ لِاَنَّ مَلَکُ الْعَرْشِ سِوی مَلَکِ الْکُرْسِیِّ وِ عِلْمُهُ اَغْیَبُ مِنْ عِلْمِ الْکُرْسِیِّ، فَمِنْ ذلِکَ قالَ: «وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ» اَیْ صِفَتُهُ اَعْظَمُ مِنْ صِفَةِ الْکُرْسِیِّ وَ هُما فِی ذلِکَ مَقْرُونانِ. قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداکَ فَلِمَ صارَ فِی الْفَضْلِ جارَ الْکُرْسِیَّ؟ قالَ: اِنَّهُ صارَ جارُهُ لِاَنَّ عِلْمَ الْکَیْفُو فِیَّةِ فیهِ وَ فیهِ الظَّاهِرُ مِنْ اَبْوابِ الْبَداءِ وَ اَیْنِیَّتها وَ حَدُّ رَتْقِها وَ فَتْقِها فَهذانِ جارانِ اَحَدُهُما حُمِلَ عَلی صاحِبِهِ فِی الصَّرْفِ...» این روایت روشن میکند که عرش و کرسی هر دو مخلوق و از عالم غیباند و کرسی قائم به عرش است، آنچه در اشیاء عالم جاری میشود از عرش به کرسی و از کرسی به عالم میرسد. و بداء و مکانهای آن در عرش است نه در کرسی. ایضاً: کرسی باب ظاهر از غیب و عرش باب باطن غیب است. طلوع همه اشیاء از کرسی است ولی علم کیف، کون، قدر، حد، این، مشیت، صفت، اراده، علم الفاظ و حرکات و ترک، علم عود و بدء همه در عرش است. 5- در صحیفه سجادیه دعای 47 هست: «لَکَ الْحَمْدُ... حَمْداً یُوازِنُ عَرْشَکَ الْمَجیدَ» ایضاً «صَلِّ عَلَیْهِمْ زِنَةَ عَرْشِکَ وَ ما دُونَهُ وَ مِلْأَ سَمواتِکَ وَ ما فَوْقَهُنَّ» و در دعای سوم آمده: «اَللّهُمَّ وَ حَمَلَةُ عَرْشِکَ...». به عقیده المیزان چنانکه تقل شد: عرش حقیقتی از حقائق و امری از امور خارجی است و مرکز تدبیر امور جهان است (المیزان ج 8 ص 157 - 160). در المنار ذیل آیه 3 از سوره یونس عرش را مرکز تدبیر دانسته و گوید: «ثُمَّ اسْتَوی عَلی عَرْشِهِ الَّذی جَعَلَهُ مَرْکَزَ التَّدْبیرِ لِهذا الْمُلْکِ الْعَظیمِ» آنگاه گوید: عرش مخلوقی است که پیش از آسمانها و زمین آفریده شده. و در ذیل آیه 54 از سوره اعراف گفته در کتاب و سنت وارد شده که خدا را عرشی است، خلقت آن پیش از آسمانها و زمین است، و آن را حاملانی است از ملائکه و آن چنانکه لغت دلالت دارد مرکز تدبیر عالم است: در مفردات آمده: «وَعَرْشُ اللّهِ ما لا یَعْلَمُهُ الْبَشَرُ عَلَی الْحَقیقَةِ اِلّآ بِالْاِسْمِ».
پروردگار شما، خداوندی است که آسمانها و زمین را در شش روز [= شش دوران] آفرید؛ سپس به تدبیر جهان هستی پرداخت؛ با (پرده تاریک) شب، روز را می پوشاند؛ و شب به دنبال روز، به سرعت در حرکت است؛ و خورشید و ماه و ستارگان را آفرید، که مسخّر فرمان او هستند. آگاه باشید که آفرینش و تدبیر (جهان)، از آن او (و به فرمان او) ست! پر برکت (و زوالناپذیر) است خداوندی که پروردگار جهانیان است!
پروردگار شما، خداوندی است که آسمانها و زمین را در شش روز [= شش دوران] آفرید؛ سپس بر تخت (قدرت) قرار گرفت، و به تدبیر کار (جهان) پرداخت؛ هیچ شفاعت کنندهای، جز با اذن او نیست؛ این است خداوند، پروردگار شما! پس او را پرستش کنید! آیا متذکّر نمیشوید؟!
و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند؛ و همگی بخاطر او به سجده افتادند؛ و گفت: «پدر! این تعبیر خوابی است که قبلاً دیدم؛ پروردگارم آن را حقّ قرار داد! و او به من نیکی کرد هنگامی که مرا از زندان بیرون آورد، و شما را از آن بیابان (به اینجا) آورد بعد از آنکه شیطان، میان من و برادرانم فساد کرد. پروردگارم نسبت به آنچه میخواهد (و شایسته میداند،) صاحب لطف است؛ چرا که او دانا و حکیم است!
خدا همان کسی است که آسمانها را، بدون ستونهایی که برای شما دیدنی باشد، برافراشت، سپس بر عرش استیلا یافت (و زمام تدبیر جهان را در کف قدرت گرفت)؛ و خورشید و ماه را مسخّر ساخت، که هر کدام تا زمان معینی حرکت دارند! کارها را او تدبیر میکند؛ آیات را (برای شما) تشریح مینماید؛ شاید به لقای پروردگارتان یقین پیدا کنید!
همان (خدایی) که آسمانها و زمین و آنچه را میان این دو وجود دارد، در شش روز [= شش دوران] آفرید؛ سپس بر عرش (قدرت) قرار گرفت (و به تدبیر جهان پرداخت، او خداوند) رحمان است؛ از او بخواه که از همه چیز آگاه است!
خداوند کسی است که آسمانها و زمین و آنچه را میان این دو است در شش روز [= شش دوران] آفرید، سپس بر عرش (قدرت) قرار گرفت؛ هیچ سرپرست و شفاعت کنندهای برای شما جز او نیست؛ آیا متذکّر نمیشوید؟!
(در آن روز) فرشتگان را میبینی که بر گرد عرش خدا حلقه زدهاند و با ستایش پروردگارشان تسبیح میگویند؛ و در میان بندگان بحق داوری میشود؛ و (سرانجام) گفته خواهد شد: «حمد مخصوص خدا پروردگار جهانیان است!»
فرشتگانی که حاملان عرشند و آنها که گرداگرد آن (طواف میکنند) تسبیح و حمد پروردگارشان را میگویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار میکنند (و می گویند:) پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است؛ پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی میکنند بیامرز، و آنان را از عذاب دوزخ نگاه دار!
او درجات (بندگان صالح) را بالا میبرد، او صاحب عرش است، روح (مقدّس) را به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد القاء میکند تا (مردم را) از روز ملاقات [= روز رستاخیز] بیم دهد!
او کسی است که آسمانها و زمین را در شش روز [= شش دوران] آفرید؛ سپس بر تخت قدرت قرار گرفت (و به تدبیر جهان پرداخت)؛ آنچه را در زمین فرو میرود میداند، و آنچه را از آن خارج میشود و آنچه از آسمان نازل میگردد و آنچه به آسمان بالا میرود؛ و هر جا باشید او با شما است، و خداوند نسبت به آنچه انجام میدهید بیناست!