سوره حج(الحج)، آیه ۵۴ · جزء ۱۷ · صفحه ۳۳۸
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
و (نیز) هدف این بود که آگاهان بدانند این حقّی است از سوی پروردگارت، و در نتیجه به آن ایمان بیاورند، و دلهایشان در برابر آن خاضع گردد؛ و خداوند کسانی را که ایمان آوردند، بسوی صراط مستقیم هدایت میکند.
معنی کلمات و عبارات
«أَنَّهُ»: مراد قرآن، یا همه چیزهائی است که به پیغمبران وحی شده است. اگر مرجع ضمیر (ه) قرآن باشد، چون اصل اصیل حقی است که کفّار و منافقان با آن دشمنی دارند، قبلاً نامی از آن نرفته است. «تُخْبِتَ»: خضوع و خشوع کند (نگا: هود / ، حجّ / ). «لَهَادِ الَّذِینَ ...»: اصل آن (لَهَادِی الَّذِینَ ...) است و در رسمالخطّ قرآنی یاء حذف شده است.
نزول
سال ۱۰ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - زدوده شدن شبهات شیطانى از چهره آیات وحى به اراده خداوند، به این دلیل بود تا کسانى که از نعمت معرفت و دانش برخوردار بودند، به حقانیت آن پى ببرند و با آرامش خاطر، به آن ایمان بیاورند. «فینسخ اللّه ما یلقى الشیطن ... و لیعلم الذین أُوتوا العلم ... فتخبت له قلوبهم»
ضمیر در «أنّه الحق» به قرآن باز مى گردد که در آیه ۵۲ از آن ذکر ضمنى به میان آمده است. «إخبات» (مصدر «تخبت») مشتق از «خَبْت» است. «خَبْت» به زمین وسیع و هموارى گفته مى شود که بى فراز و نشیب است. «قلب مخبت»; یعنى، قلبى که مطمئن آرام و بى اضطراب و تردید است. آیه یاد شده تعلیل براى جمله «فینسخ اللّه ما یلقى الشیطان...» است; یعنى، خداوند شبهه هاى شیطان را از آیات وحى مى زداید، تا کسانى که از نعمت دانش برخورداراند، بدانند که قرآن حق بوده و از جانب پروردگار نازل شده است و دل هایشان به آن مطمئن شود و آرام گیرد.
۲ - نور دانش و معرفت، نعمت الهى و ارزش خدا دادى است. «و لیعلم الذین أُوتوا العلم»
عبارت «الذین اُوتوا العلم» اشاره دارد به این که علم و معرفت نعمتى است که از سوى خدا به عالمان داده شده است.
۳ - مؤمنان، برخوردار از نعمت دانش و معرفت «و لیعلم الذین أُوتوا العلم أنّه الحقّ»
۴ - اهل دانش و معرفت، برخوردار از دلى سالم و قلبى نرم «لیجعل ... للذین فى قلوبهم مرض و القاسیة قلوبهم ... و لیعلم الذین أُوتوا العلم»
۵ - نرمى و سلامت دل، زمینه اى مناسب براى گرایش به حق و پذیرش آن «لیجعل ... للذین فى قلوبهم مرض و القاسیة قلوبهم ... و لیعلم الذین أُوتوا العلم أنّه الحقّ ... فتخبت له قلوبهم»
۶ - علم، مایه سلامت قلب و جان و جهل، موجب قساوت و بیماردلى «لیجعل ... فتنة للذین فى قلوبهم مرض ...و لیعلم الذین أُوتوا العلم أنّه الحقّ من ربّک»
۷ - قرآن، کتابى است آمیخته به حق و مبرا از هر گونه باطل. «أنّه الحقّ»
۸ - قرآن، کتابى است نازل شده از جانب خداوند. «أنّه الحقّ من ربّک»
۹ - خدا، پروردگار انسان ها «أنّه الحقّ من ربّک»
۱۰ - خدا، راهنماى اهل ایمان «و إنّ اللّه لهاد الذین ءامنوا»
۱۱ - قرآن، کتاب هدایت «أنّه الحقّ من ربّک ... و إنّ اللّه لهاد الذین ءامنوا إلى صرط مستقیم»
۱۲ - توحید و یکتاپرستى، راه هدایت و صراط مستقیم «أنّه الحقّ من ربّک ... و إنّ اللّه ... إلى صرط مستقیم»
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۸–۵۷ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۸–۵۷ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۸–۷۸ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۵۴ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۵۴ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۵۴ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۵۴ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۵۴ - تفسیر روان جاوید
آیات ۵۲–۵۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۵۴
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار رقت قلباطمینان قلب علماایمان علمابی تأثیری شبهه افکنی شیطانرقت قلب علمازمینه سلامت قلبفلسفه رفع شبهه از قرآنقلب سلیم علماهدایتگری توحیدایمان به حقانیت قرآنهدایتهای قرآنموارد صراط مستقیمعلم مؤمنانمنشأ علمعوامل قساوت قلبنعمتهای مؤمناننعمت علمفضایل علمازمینه حق پذیریهدایت مؤمنانارزش علممنشأ قرآنتنزیه قرآنمربی انسان هاحقانیت قرآنآثار جهلهدایتگری قرآنآثار علموحیانیت قرآنفضایل مؤمنانآثار اراده خداویژگیهای قرآنربوبیت خداجهان بینی توحیدی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۰)
- هدایت به راه راست، پاداش اخبات در برابر خداوند
- ایمان به خداوند و پذیرش دین الهی، از عوامل اخبات+۱ آیه
- علم، زمینه مناسب برای گرایش به حق و تسلیم در برابر خداوند
- حسابرسی اختلاف مؤمنان با کافران در قیامت+۱ آیه
- ایمان، مقتضی و زمینه خشوع قلب+۱ آیه
- ایمان به خدا، سبب هدایتشدن به راه راست+۱ آیه
- امداد الهی در بیتاثیر ساختن موانع ایجاد شده از سوی شیاطین، در مقابل رسالت تبلیغی انبیا+۲ آیه
- محمّد(صلی الله علیه واله) تحت تربیت خاصّ خداوند+۲ آیه
- روحیّه حقپذیری عالمان، عامل ایمان انان به قران+۱ آیه
- نرمی و سلامت دل، زمینهای مناسب برای گرایش به حق و پذیرش ان+۲ آیه
- نرمی و سلامت قلب، زمینهای مناسب برای گرایش به حق+۱ آیه
- علم به وحدانیّت خدا، زمینهساز حقپذیری
- نسخ القایات شیطان و تحکیم ایات الهی، از سوی خداوند، برای معرفت اهل دانش به حقّانیّت درخواستهای رسول خدا(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
- لزوم اخبات و فروتنی قلبی در مقابل خدا+۲ آیه
- خداوند، هدایت کننده مؤمنان به دین حق
- ایمان به خداوند، موجب هدایت به دین مستقیم خدا+۱ آیه
- شک و تردید همیشگی مشرکان کافر، در حقّانیّت قران+۱ آیه
- تشبیه دین حق، به صراط مستقیم+۳ آیه
- هدایت مؤمنان به صراط مستقیم، مرهون هدایت و راهنمایی خداوند+۴ آیه
- ایمان به خدا، سبب راهیابی به صراط مستقیم+۴ آیه
- خداوند، منشا هدایت به صراط مستقیم+۴ آیه
- عصمت انبیای الهی از خطا در دریافت و ابلاغ وحی و از گناهان+۲ آیه
- گرایش مسیحیان صدر اسلام به اسلام، برخاسته از علم و شناخت انان بر حقّانیّت قران+۱ آیه
- علم و معرفت، زمینه ساز خضوع و تسلیم در برابر حق+۳ آیه
- نقش علم و اگاهی، در پی بردن به حقّانیّت تعالیم قران+۱ آیه
- علم و اگاهی، باعث خضوع در برابر ایات قران+۱ آیه
- بیان ایات الهی، زمینه فهم و اگاهی+۲ آیه
- امادگی برخورداران از علم و اگاهی، برای ایمان به قران+۲ آیه
- برخورداران از علم و اگاهی، دارای روحیّه حق پذیری و خضوع بیشتر، در برابر قران+۱ آیه
- قلب انسان، کانون ادراک و شناخت+۲ آیه
- نرمی و سلامت قلب، زمینه ای مناسب برای گرایش به حق+۱ آیه
- قلب عالمان، خاشع در مقابل ایات الهی
- صاحبان علم و دانش، برخوردار از قلبی سالم و نرم
- شک و تردید کفرپیشگان، در حقّانیّت قران+۲ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، تحت تربیت خاصّ خداوند+۲ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، مصون از راهیابی شیطان در او+۱ آیه
- اخبات و خشوع مؤمنان، در برابر خداوند+۱ آیه
- خداوند، هدایت کننده مؤمنان به صراط مستقیم و دین الهی+۲ آیه
- مؤمنان، بهرهمند از هدایت الهی+۵ آیه
- مؤمنان، بهرهمند از هدایت الهی+۲ آیه