سوره طه، آیه ۵۲ · جزء ۱۶ · صفحه ۳۱۵
قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لاَ يَضِلُ رَبِّي وَ لاَ يَنْسَى
گفت: «آگاهی مربوط به آنها، نزد پروردگارم در کتابی ثبت است؛ پروردگارم هرگز گمراه نمیشود، و فراموش نمیکند (و آنچه شایسته آنهاست به ایشان میدهد)!
معنی کلمات و عبارات
«کِتَابٍ»: کتاب عظیم و عجیب. مراد لوح محفوظ است.
نزول
سال ۴ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - تمامى احوال اقوام پیشین نزد خداوند، معلوم و محفوظ است. «فما بال القرون ... علمها عند ربّى فى کتب »
چون در سخن موسى(ع) با فرعون، عذاب تکذیب کنندگان مطرح گردید; محتمل است سؤال فرعون در این مورد باشد که با از بین رفتن اقوام گذشته و نبودن اثرى از آنان، چگونه عذابشان ممکن است؟ موسى(ع) در پاسخ مى گوید: علم بى خطا و نسیان خداوند، ضامن اجراى آن عذاب موعود است.
۲ - موسى(ع) در پاسخ فرعون، آگاهى دقیق خداوند از مشرکان نابود شده را، دلیل امکان پذیر بودن عذاب آنان خواند. «قال فما بال القرون الأُولى . قال علمها عند ربّى »
۳ - موسى(ع) با احاله علم و آگاهى در باره اقوام پیشین به خداوند، از منحرف شدن بحث به مسائل غیر اصلى جلوگیرى کرد. «فما بال ... قال علمها عند ربّى »
موسى(ع) به جاى پاسخ صریح به سؤال فرعون، علم آن را به خداوند احاله کرده است. بعید نیست فرعون با درماندگى در برابر منطق او، با طرح پرسشى در باره اقوام گذشته، سعى در منحرف ساختن بحث داشته است. از این رو موسى(ع) با احاله پاسخ به خداوند، نقشه فرعون را خنثى نموده است.
۴ - سرنوشت هر ملتى با عقاید و کردار خود آنان رقم مى خورد; نه با افکار و اعمال نیاکانشان. «قال فما بال القرون الأُولى . قال علمها عند ربّى »
پاسخ موسى و هارون(ع) این بود که اقوام پیشین، آنچه انجام داده اند، نزد خداوند محفوظ است و خود مى داند با آنان چه کند، فرجام آنها هر چه باشد، تأثیرى در سرنوشت تو ندارد.
۵ - اعمال آدمیان، در عین منزه بودن خداوند از جهل و فراموشى، در کتابى بى کم وکاست (لوح محفوظ) ثبت و ضبط مى شود. «علمها عند ربّى فى کتب لایضلّ ربّى و لاینسى »
جمله «لایضلّ...» ممکن است در مقام دفع این توهم باشد که اگر اعمال آدمیان نوشته و ثبت مى گردد، به این جهت نیست که چیزى از پروردگار جهان مخفى باشد و یا نسیان در او راه پیدا کند; بلکه جهات دیگرى دارد. نکره آوردن «کتاب» بر تفخیم آن از لحاظ احاطه کامل بر جزئیات، دلالت مى کند.
۶ - خداوند، هرگز از مخلوقات خویش غایب نبوده و از حال آنان بى خبر نمى ماند. «لایضلّ ربّى »
معناى اصلى «ضلال»، نهان بودن و غایب شدن است و به کافر از این جهت «ضالّ» گفته مى شود که نزد برهان و دلیل حضور نیافته و از آن غایب مانده است (لسان العرب). بنابراین «لایضلّ ربّى»; یعنى، پروردگار من از چیزى غایب نیست تا آن را نبیند و به آن آگاه نباشد.
۷ - خداوند، منزه از هرگونه فراموشى است. «و لاینسى »
۸ - ربوبیت خداوند بر هستى، به دور از هرگونه ناآگاهى و فراموشى است. «لایضلّ ربّى و لاینسى »
۹ - منزه بودن از جهل و فراموشى، دو ویژگى لازم براى پروردگار و مدبر هستى است. «علمها عند ربّى ... لایضلّ ربّى و لاینسى »
۱۰ - جهل و نسیان دو آفت عمده تدبیر و مدیریت است. «لایضلّ ربّى و لاینسى »
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۹–۷۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۴۹–۷۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۴۹–۷۹ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۵۲ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۵۲ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۵۲ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۵۲ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۵۲ - تفسیر روان جاوید
آیات ۴۵–۵۶ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۵۲
موضوعات
دستهبندی موضوعی
احتجاج با فرعونروش احتجاج موسیهلاکت مشرکان اقوام پیشینویژگیهای مدبر آفرینشآثار عمل نیاکانآفات مدیریتخدا و فراموشیآثار فراموشیحضور خداخدا و جهلویژگیهای ربوبیت خداثبت عملآثار عقیدهتاریخ اقوام پیشینعوامل مؤثر در سرنوشتآثار جهلصفات جلالتنزیه خداآثار عملعلم خداقصه موسی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۶)
- اگاهی انحصاری و دقیق خداوند از وضعیت امّتها+۳ آیه
- وجود امّتهای ناشناخته در تاریخ گذشته+۲ آیه
- اگاهی کامل به جزییّات تاریخی امّتهای گذشته، در انحصار خداوند+۲ آیه
- خداوند، افریننده منابع تغذیه انعام
- ظهور و سقوط امّتهای فراوان در گذر تاریخ+۳ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۳ آیه
- منزّه بودن خداوند، از خطا+۱ آیه
- خداوند، منزّه از فراموشکاری+۱ آیه
- مؤاخذه و حسابرسی مشرکان کافر و گناهکاران، در قیامت، از اثار ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- بیشتر امّتهای گذشته، در شمار مشرکان+۲ آیه
- وجود روحیّه پرستش و عبادت، از دیر باز در انسانها
- اجابت دعاها و درخواستها، از صفات و نشانه های معبود حقیقی و راستین+۱ آیه
- پیشینیان و اقوام گذشته، در قلمرو علم خدا+۳ آیه
- خداوند، منزّه از هرگونه فراموشی+۱ آیه
- نفی هرگونه فراموشی از خداوند، از طرف موسی(علیه السلام)، هنگام رویارویی با فرعون+۱ آیه
- گفتگوی فرعون با موسی(علیه السلام)، درباره فرجام اقوام گذشته+۳ آیه
- تنوع گیاهان، از جلوههای ربوبیت خداوند+۱ آیه
- رویش گیاهان بر اثر نزول باران، پرتوی از ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- اعمال انسانها، محفوظ در کتابی (لوح محفوظ) نزد خداوند+۳ آیه
- ثبت اعمال و فرجام اقوام پیشین، در لوح محفوظ+۲ آیه
- لوح محفوظ، کتابی با عظمت در نزد خدا+۴ آیه
- لوح محفوظ، جلوه علم الهی+۳ آیه
- انکار اخرت، از سوی مصریان باستان+۲ آیه
- نابودی اقوامی پیش از بعثت و رسالت موسی علیه السلام+۳ آیه
- ایمان و اعتقاد موسی علیه السلام به ربوبیت خدا+۱ آیه
- اگاهی کامل خدا به اعمال و فرجام اقوام گذشته، پاسخ موسی علیه السلام در مقابل پرسشهای انکارامیز فرعون نسبت به ربوبیت خدا