آیه ۹۴ سوره طه

سوره طه، آیه ۹۴ · جزء ۱۶ · صفحه ۳۱۸

قَالَ يَا ابْنَ أُمَ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لاَ بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

(هارون) گفت: «ای فرزند مادرم! [= ای برادر!] ریش و سر مرا مگیر! من ترسیدم بگویی تو میان بنی اسرائیل تفرقه انداختی، و سفارش مرا به کار نبستی!»

معنی کلمات و عبارات
«یَا ابْنَ أُمَّ»: ای پسر مادرم! ادای سخن بدین شیوه، برای برانگیختن رأفت و رِقّت موسی بود، والاّ موسی و هارون برادران پدری و مادری یکدیگر بودند. یاء متکلّم از آخر (أُمَّ) برابر قاعده زبان عربی حذف و با فتحه خوانده شده است. «لَمْ تَرْقُبْ»: رعایت نکردی. حفظ و نگهداری نکردی (نگا: توبه / و ).
نزول
نکات آیه
۱ - موسى(ع) با مشاهده گوساله پرستى بنى اسرائیل، پس از بازگشت از میقات، به شدت خشمگین شد. «یبنؤُمّ لاتأخذ بلحیتى و لابرأسى » گرفتن سر و ریش هارون، نشان ازشدت ناراحتى موسى(ع) در مورد انحراف بنى اسرائیل دارد. ۲ - موسى(ع) با گرفتن سر و ریش هارون، او را در باره گوساله پرست شدن بنى اسرائیل در غیاب خود مورد بازخواست قرار داد. «یهرون ما منعک ... لاتأخذ بلحیتى و لابرأسى » ۳ - هارون(ع)، داراى مسؤولیت در قبال گمراه شدن بنى اسرائیل و گوساله پرستى آنان، از دیدگاه موسى(ع) «یهرون ما منعک ... لاتأخذ بلحیتى و لابرأسى » ۴ - غضب کردن به جهت مشاهده انحرافات و گمراهى ها، ممدوح است. «لاتأخذ بلحیتى و لابرأسى» نقل ماجراى غضب موسى(ع) - که در گرفتن موهاى سر و ریش برادر تجسم یافته بود - بدون نکوهش و مذمت آن، بر پسندیده بودن این حالت در مورد امور دینى دلالت دارد. ۵ - هارون(ع) با مشاهده غضب موسى(ع)، سعى در فرونشاندن خشم آن حضرت و جلب محبت و تحریک عواطف او داشت. «قال یبنؤُمّ » مخاطب قرار دادن موسى(ع) با نداى «یابن أمِّ» گویاى این نکته است که هارون(ع) سعى داشت با برانگیختن احساسات موسى، غضب او را فرونشانده و سپس توضیحات خود را بیان کند. در باره مفتوح بودن کلمه «أُمّ» توجیهاتى بیان شده است; از جمله این که اصل آن «یابن أمّاه» بوده و براى تخفیف چنین شده است. ۶ - تأثیر عواطف در شیوه هاى رفتارى پیامبران «قال یبنؤُمّ » ۷ - موسى و هارون(ع)، برادران مادرى یکدیگر بودند. * «قال یبنؤُمّ » مخاطب قرارگرفتن موسى(ع) از سوى هارون با تعبیر «ابن أُمّ» (پسرمادر)، ممکن است به این خاطر باشد که هارون و موسى(ع) برادران مادرى یکدیگر بوده اند و نیز ممکن است یادآورى کلمه «مادر»، تنها به منظور جلب عواطف موسى(ع) صورت گرفته باشد. ۸ - هارون(ع)، براى اداى توضیح در باره علل نحوه برخورد خود با گوساله پرستان، از موسى(ع) تقاضاى فرصت کرد. «لاتأخذ بلحیتى و لابرأسى إنّى خشیت » ۹ - لزوم فرصت دادن به متهمان براى دفاع از خود «لاتأخذ بلحیتى و لابرأسى إنّى خشیت » ۱۰ - علم پیامبران داراى محدودیت است. «ما منعک ... لاتأخذ بلحیتى ... إنّى خشیت » ۱۱ - بنى اسرائیل در خطر تشتت و تفرقه، در صورت اقدام عملى و جدى هارون(ع) براى مقابله با گوساله پرستان «إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل » ۱۲ - حفظ وحدت و یک پارچه گى و جلوگیرى از تفرقه، عذر هارون(ع) جهت اقدام نکردن به صورت عملى علیه گوساله پرستان بنى اسرائیل «إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل » ۱۳ - حفظ وحدت و یک پارچه گى بنى اسرائیل، از سفارش هاى موسى(ع) به هارون «فرّقت بین بنى إسرءیل و لم ترقب قولى » «ترقب» به معناى «تحفّظ» است و مفاد جمله «إنّى خشیت...» - با توجه به عطف «لم ترقب» بر «فرّقت» - این است که: «من نگران آن بودم که بگویى بنى اسرائیل را متفرق ساختى و گفته مرا حفظ و مراعات نکردى». این گفته هارون(ع) دال بر آن است که موسى(ع) پیش از رفتن به میقات، در مورد حفظ وحدت بنى اسرائیل، توصیه هاى لازم را به او کرده بود. ۱۴ - مصلحت حفظ وحدت جامعه و جلوگیرى از تشتت و درهم ریختگى آن، مهم تراز خطر انحراف گروهى از افراد جامعه، در صورت باقى ماندن زمینه براى هدایت مجدد آنان «إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل » هارون(ع) پس از شنیدن «حتّى یرجع إلینا موسى»، هدایت مجدد گوساله پرستان را منتفى ندید و بین درگیر ساختن مؤمنان و کافران و حفظ وحدت بنى اسرائیل، صورت دوم را برگزید. پذیرفته شدن این انتخاب از سوى موسى(ع) و سکوت قرآن از هرگونه انتقاد به آن، نشانگر شایسته بودن این موضع گیرى در چنین مقاطعى است. ۱۵ - لزوم توجه به مجموعه معیارها و رتبه بندى آنها و تشخیص اهم و مهم در مقام عمل «ما منعک ... إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل» هارون(ع)، در مقام عمل به فرمان هاى موسى(ع)، این گونه نبود که تنها یک جنبه را مد نظر قرار داده باشد; بلکه مجموعه دستورات و معیارها را با یکدیگر سنجیده و آن گاه راهى را برگزیده بود. این عملکرد، الگویى است براى همگان که در مقام عمل یک سونگر نباشند; بلکه جامع نگر بوده و با بررسى معیارها، دستورات دینى را به صورت یک مجموعه بنگرند. ۱۶ - لزوم پرهیز از جمود و یک سونگرى، در عمل به وظایف «ما منعک ... إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل» ۱۷ - گوساله پرستان، گروه حاکم بر جوّ عمومى بنى اسرائیل در غیاب موسى(ع) «إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل » نماى اتحاد و یک پارچه گى بنى اسرائیل، در فاصله ارتداد آنان، گویاى حاکمیت مرتدان و گوساله پرستان است. ۱۸ - هارون(ع)، در صدد اجراى دقیق فرمان هاى موسى(ع) و تخطى نکردن از معیارهاى او، در طول مدت میقات موسى(ع) و غیبت او «إنّى خشیت أن تقول ... و لم ترقب قولى » ۱۹ - موسى(ع)، در دیدگاه هارون(ع)، رهبرى حساس در برابر تفرقه جامعه و قاطع در برخورد با عوامل اختلاف «إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل » ۲۰ - اتهام تفرقه افکنى، اتهامى سخت و غیر قابل تحمل براى هارون بود. «إنّى خشیت أن تقول فرّقت بین بنى إسرءیل » ترس هارون(ع) از اتهام تفرقه افکنى، با توجه به واژه «خشیت» - که خوفى همراه با بزرگ شمارى است - بر شدت ناگوارى آن براى وى دلالت دارد. ۲۱ - بلندبودن ریش، از شمایل مطلوب و سابقه دار در تاریخ پذیرندگان ادیان آسمانى «لاتأخذ بلحیتى »
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۲۲ - «على بن سالم عن أبیه قال: قلت لأبى عبداللّه(ع) أخبرنى عن هارون لِمَ قال لموسى(ع) یابن أُمِّ ... و لم یقل یابن أبى فقال: إنّ العداوات بین الإخوة أکثرها تکون إذا کانوا بنى علاّت و متى کانوا بنى أُمّ قلّت العداوة بینهم ... قال: قلت له: فَلِمَ أخذ برأسه یجرّه إلیه و بلحیته و لم یکن له فى اتّخاذهم العجل و عبادتهم له ذنب؟ فقال: إنّما فعل ذلک به لأنّه لم یفارقهم لمّا فعلوا ذلک و لم یلحق بموسى(ع) و کان إذا فارقهم ینزل بهم العذاب; على بن سالم از پدرش نقل کرده که گفت: به امام صادق(ع) عرض کردم: مرا از سخن هارون با خبر کن که چرا به برادرش موسى(ع) گفت: اى فرزند مادرم ... و نگفت اى فرزند پدرم؟ امام فرمود: دشمنى بین برادران، بیشتر زمانى است که از مادران متعدد باشند و اگر برادران از یک مادر باشند، دشمنى بین آنان کم است ... به امام گفتم: چرا موسى(ع) سر و ریش برادر را گرفته و بسوى خود مى کشیده بود، در حالى که در گوساله پرستى آن قوم، هارون گناهى نداشت؟ امام فرمود: براى این که او در زمان گوساله پرستى، از آنان جدا نشد و به موسى(ع) ملحق نگردید و اگر آنان را ترک نموده بود، عذاب بر ایشان فرود مى آمد». [منبع: علل الشرایع، ص ۶۸، ب ۵۸، ح ۱; نورالثقلین، ج ۳، ص ۷۲، ح ۲۷۰.] ۲۳ - «عن أبى جعفر(ع) قال: ان أمیرالمؤمنن (ع) خطب الناس ... فقال: ... کان هارون أخا موسى لأبیه و أُمّه; از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: امیرالمؤمنن (ع) براى مردم خطبه خواند ... پس فرمود: ... هارون برادر موسى(ع) از یک پدر و مادر بود». [منبع: کافى، ج ۸، ص ۲۷، ح ۴; نورالثقلین، ج ۲، ص ۷۲- ، ح ۲۷۲.]

احادیث مرتبط (بر اساس موضوع)

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

اجتناب از تحجراستمهال هاروناهتمام موسی به اتحاداهمیت اتحاد بنی اسرائیلبرادر ابوینی موسیبرادر ابوینی هارونبرادر مادری موسیبرادر مادری هارونبرخورد با هارونتاریخ ریشتبیین گمراهی بنی اسرائیلتحریک عواطف انبیاتحریک عواطف موسیتهمت اختلاف افکنی به هارونتوصیه اتحاد به هارونحاکمیت گوساله پرستان بنی اسرائیلحق دفاع از خودحقوق متهمانخطر اختلاف بنی اسرائیلدلایل بی تفاوتی هارونروش عمل به تکلیفریش در ادیان اسمانغضب پسندیدهمراتب اهم ومهممسؤولیت پذیری هارونگرفتن ریش هارونگرفتن سر هارونگوساله پرستان بنی اسرائیل در غیاب موسیآثار گوساله پرستی بنی اسرائیلمؤاخذه هارونمبارزه با گوساله پرستان بنی اسرائیلقاطعیت موسیروش برخورد با گوساله پرستان بنی اسرائیلتأثیرپذیری انبیاتوصیه های موسیعوامل غضب موسیعمل به تکلیف هارونهارون در غیاب موسیعوامل گوساله پرستی بنی اسرائیلروش برخورد موسیغضب موسیهارون و موسیموسی و هارونعوامل گمراهی بنی اسرائیلمحدوده علم انبیااهمیت اتحادنقش هارونبینش موسیقصه هارونزمینه هدایتتاریخ بنی اسرائیلقصه موسی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۱)
  • احتجاج هارون در برابر موسی(علیهما السلام) برای توجیه جلوگیری نکردنش از گوسالهپرستی بنیاسراییل، به ناتوانی خود در برابر انان و ترس از ایجاد اختلاف+۴ آیه
  • بیم از اختلاف بنیاسراییل سبب عدم برخورد شدید هارون(علیه السلام) با گوساله پرستان+۱ آیه
  • مسؤلیت هارون(علیه السلام)، میان بنیاسراییل برای جلوگیری از بروز اختلاف میان انان+۱ آیه
  • هارون(علیه السلام)، برادر موسی(علیه السلام)+۷ آیه
  • حفظ وحدت و یکپارچگی و جلوگیری از تفرقه، عذر هارون(علیه السلام) در ترک اقدام علیه گوسالهپرستان بنیاسراییل+۱ آیه
  • مبارزه هارون(علیه السلام) با گوسالهپرستی بنیاسراییل، در غیاب موسی(علیه السلام)+۳ آیه
  • گفتگوی هارون(علیه السلام) با برادرش موسی(علیه السلام) با خطاب پسرِ مادر+۱ آیه
  • اقدام هارون(علیه السلام) به تبریه خود، از اتّهام کوتاهی در تبعیّت از فرمانهای موسی(علیه السلام) هنگام غیبت وی+۳ آیه
  • روا نبودن ایجاد اختلاف میان بنی اسراییل، از دیدگاه هارون(علیه السلام)+۱ آیه
  • دفاع هارون(علیه السلام) از خود در برابر موسی(علیه السلام)، نسبت به اتّهام عدم منع بنی اسراییل از گمراهی و گوساله پرستی+۵ آیه
  • دفاع هارون(علیه السلام) از خویش، در قبال ادّعای موسی(علیه السلام) با بیان عدم توانایی اش در برابر گوساله پرستان+۵ آیه
  • جواز داشتن ریش بلند، در دوران موسی و هارون(علیهما السلام)+۱ آیه
  • بلندی ریش، از شمایل مطلوب، در دوران موسی و هارون(علیهما السلام)+۱ آیه
  • هارون(علیه السلام) دارای ریش بلند+۱ آیه
  • مراقبت هارون(علیه السلام) بر سخن موسی(علیه السلام)
  • بازخواست موسی(علیه السلام) از هارون(علیه السلام)، با کشیدن سر او، در پی انحراف بنی اسراییل به گوساله پرستی+۱ آیه
  • موسی(علیه السلام) از ستیزه گران علیه شرک و بت پرستی+۹ آیه
  • هارون(علیه السلام) از ستیزه گران با شرک و بت پرستی+۶ آیه
  • سامری، از مشرکان و عامل شرکورزی بنی اسراییل+۵ آیه
  • هشدار موسی(علیه السلام) به هارون(علیه السلام) از گمراهی بنی اسراییل هنگام تعیین وی به جای خود در میان انان+۳ آیه
  • حفظ وحدت و ترس از تفرقه بنی اسراییل، عذر هارون(علیه السلام) برای موسی(علیه السلام)، در ترک اقدام علیه گوساله پرستان+۲ آیه
  • منزّه بودن هارون(علیه السلام) از گناه و تخلّف از دستورات برادرش موسی(علیه السلام)+۱ آیه
  • موسی و هارون علیهما السلام، دو فرزند مادر موسی+۱ آیه
  • سرزنش موسی علیه السلام از هارون علیه السلام، پس از مشاهده گوسالهپرستی بنیاسراییل+۲ آیه
  • گرفتن موی سر هارون، از سوی موسی علیه السلام نشانهخشم و غضب موسی علیه السلام از گوساله پرست شدنبنیاسراییل در غیبت وی+۲ آیه
  • گرفتن موی صورت هارون (ریش)، به وسیله موسی علیه السلام نشانه خشم وی از گوسالهپرستی بنیاسراییل+۲ آیه
  • اعتراض موسی علیه السلام به هارون علیه السلام در پی گمراهی بنیاسراییل و ترس هارون علیه السلام از اعتراض وی، مبنی بر ایجاد تفرقه در میان انان+۳ آیه
  • هارون علیه السلام، برادر موسی+۹ آیه
  • غضب موسی علیه السلام از هارون علیه السلام و درگیرشدن با او، به دلیل جلوگیری نکردن از گوسالهپرستی قومش+۴ آیه
  • خشم و غضب موسی علیه السلام، علیه برادرش هارون علیه السلام در پی گوسالهپرستی بنیاسراییل+۲ آیه
  • ترس هارون علیه السلام از اعتراض موسی علیه السلام+۱ آیه
  • احتجاج هارون علیه السلام در برابر موسی علیه السلام برای توجیه جلوگیری نکردنش از گوسالهپرستی بنیاسراییل، به ترس از ایجاد اختلاف+۳ آیه
  • موسی علیه السلام برادر هارون: قالُوا یا مُوسی اِنَّا لَنْ نَدْخُلَها اَبَداً ... قالَ رَبِّ اِنِّی لا اَمْلِکُ اِلَّا نَفْسِی وَ اَخِی+۹ آیه
  • ترس از ایجاد تفرقه در میان بنیاسراییل، پاسخ هارون علیه السلام به اعتراض موسی علیه السلام+۲ آیه
  • علّت شدّت عمل نشان ندادن در مورد شرک بنیاسراییل، پرسش موسی علیه السلام از هارون علیه السلام+۱ آیه
  • ترس هارون علیه السلام از انتقاد و اعتراض موسی علیه السلام در پی گوسالهپرستی بنیاسراییل، در غیاب ان حضرت+۲ آیه
  • وحشت هارون علیه السلام از عدم پذیرش عذرش به وسیله موسی علیه السلام+۲ آیه
  • غضب موسی علیه السلام به هارون علیه السلام و درگیر شدن با او، به دلیل جلوگیری نکردن از گوسالهپرستی قومش+۲ آیه
  • گرفته شدن سر و ریش هارون علیه السلام به دست موسی علیه السلام در حال خشم و غضب+۳ آیه
  • شدت عمل نشان ندادن هارون علیه السلام در مقابل شرک بنیاسراییل، سبب استیضاح او از سوی موسی علیه السلام+۱ آیه
  • اهتمام هارون علیه السلام به اتّحاد بنیاسراییل+۱ آیه
واژه‌ها