سوره عبس، آیه ۴ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۸۵
معنی کلمات و عبارات
«یَذَّکَّرُ»: متّعظ شود. پندپذیر گردد. «فَتَنفَعَهُ»: فعل (تَنفَعَ) منصوب به (أَنْ) مقدّر بعد از فاء سببیّه است و جواب (لَعَلَّ) است (نگا: غافر / ). «الذِّکْری»: (نگا: انعام / و ، اعراف / هود / و .
نزول
سال ۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - وعظ و ارشاد دینى، زمینه ساز از میان رفتن غفلت ها است. «أو یذّکّر»
ذکر و حفظ به یک معنا است; با این تفاوت که به اصل ذخیره سازى اطلاعات «حفظ» و به حاضر ساختن آن در قلب یا زبان - چه پس از فراموشى و چه بدون آن - «ذکر» مى گویند (مفردات راغب). «ذکرى» اسم مصدر «تذکیر» (تذکر دادن) است و به معناى «ذکر» و «تذکّر» و نقیض نسیان نیز آمده است (لسان العرب). این کلمه در آیه - به قرینه «یذکّر» - به معناى اثرپذیرى از ذکر و برطرف شدن غفلت است که در مورد آیه شریفه، حضور ابن ام مکتوم در مجلس وعظ و ارشاد پیامبر(ص)، مى توانست آن را به دنبال داشته باشد.
۲ - امکان بهره گیرى انسان از تذکّرات و تعالیم دینى حتى در صورتى که خود را تزکیه نکرده باشد. «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر»
حرف «أو» دلالت دارد که هرگاه یکى از دو ویژگى (تزکیه یا تذکّر) محتمل باشد; باید شخصى را که مى خواهد به مجلس وعظ و ارشاد وارد شود، پذیرفت و نباید او را تا پس از خودسازى و تزکیه از تذکرات دینى محروم کرد.
۳ - تذکرات دینى براى انسان، سودمند است و آموختن آن او را براى تزکیه آماده مى سازد. «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر فتنفعه الذکرى»
«فاء» در «فتنفعه»، انتفاع را نتیجه تذکّرپذیرى قرارداده است; یعنى، چنانچه با حضور در مجلس پند و اندرز تذکر حاصل شود، نافع بودن آن حتمى است. ارتباط این آیه با آیه قبل، گویاى این است که نافع بودن تذکّر، در رساندن انسان به تزکیه است.
۴ - فراگیران پند و اندرز، انسان هایى ارجمند و شایسته احترامى افزون تر از دیگران «و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر»
۵ - احتمال تأثیرپذیرى مردم از نصیحت ها، کافى در لزوم استقبال از آنان در مجالس پند و اندرز «لعلّه ... یذّکّر»
۶ - شایستگى فرد براى ترجیح او بر دیگران در پند و اندرز، به سلامتى کامل، بینایى و فعال بودن تمام قواى جسمى وى وابسته نیست. «أن جاءه الأعمى ... و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر»
۷ - تنها کسانى شایسته حضور در مجالس وعظ و ارشادند، که خود را در مسیر خودسازى قرار داده یا افرادى توصیه پذیر و نصیحت خواه باشند. «یزّکّى . أو یذّکّر»
۸ - کشف وجود روحیه پندپذیرى در افراد، براى همه کس مقدور نیست. «و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر»
۹ - رفتار مسلمانى که از حضور ابن ام مکتوم در مجلس پیامبر(ص) ناخشنود بود - به دلیل ناآگاهى او از روحیات نیک و بد وى - رفتارى ناروا و توجیه ناپذیر بود. «عبس ... و ما یدریک لعلّه یزّکّى ... أو یذّکّر»
۱۰ - ابن ام مکتوم، در تلاش براى تزکیه نفس یا پندآموزى و داراى مقامى ارجمند در پیشگاه خداوند «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر»
هر چند خداوند با کلمه «لعلّ» تنها احتمال وجود یکى از دو فضیلت را براى ابن ام مکتوم مطرح ساخته است; ولى انتقاد او از برخورد ناهنجار با وى و اختصاص آیاتى در قرآن به این موضوع، نشانگر مقام نیک وى نزد خداوند و دور نبودن او از آن فضائل است.
۱۱ - خوددارى از ارشاد کسانى که در مسیر خودسازى قرار دارند و استنکاف از راهنمایى پندپذیران، کردارى نکوهیده و ناروا است. «عبس ... و ما یدریک لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر»
۱۲ - بهره بردن از پند و اندرز دیگران و سودمندى آن به حال انسان، در گرو داشتن روحیه اى پندپذیر و نصیحت خواه أو یذّکّر فتنفعه الذکرى «فاء» در «فتنفعه»، نافع بودن تذکر را فرع برخوردارى از روحیه تذکّرپذیرى ساخته است.
۱۳ - پاکسازى خویش از آلودگى ها، داراى اهمیتى بیشتر از آموختن پند و اندرز است. «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر»
تقدیم «تزکیه» بر «تذکر»، گویاى برداشت یاد شده است.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۶ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴۲ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۴ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیات ۱–۱۰ - نکتههای تفسیر نور
آیات ۱–۱۰ - پیامهای تفسیر نور
آیات ۱–۱۰ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۴ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱–۲۳ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیات ۳–۴
موضوعات
دستهبندی موضوعی
موعظه پذیرانهدایت پذیرانآثار موعظه پذیریاجتناب از هدایت اهل تزکیهاجتناب از هدایت موعظه پذیراناحترام موعظه پذیراناحتمال تاثیر موعظهاهمیت قبول موعظهتشخیص موعظه پذیرانزمینه ایمان به تعالیم دینسند معترض به عبدالله بن ام مکتومموعظه پذیری عبدالله بن ام مکتومنقش سلامتیفضایل موعظه پذیرانشرایط حضور در مجلس موعظهفضایل عبدالله بن ام مکتومزمینه موعظه پذیریآثار موعظهشرایط موعظهزمینه رفع غفلتزمینه قبول موعظهزمینه تنبهقصه عبدالله بن ام مکتومزمینه تزکیهاهمیت تزکیهشرایط تبلیغنقش دینزمینه هدایتعمل ناپسند
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۴)
- تربیت و رهنمون ساختن انسانها به خدا به وسیله تذکار، و یاداوری از روشهای تربیتی قران+۹ آیه
- اعتراضکننده به حضور عبداللّهبنامّمکتوم در مجلس پیامبر(صلی الله علیه واله)، فردی نا اشنا به صفات و اهداف او+۳ آیه
- روا نبودن بیاحترامی، به مؤمن+۹ آیه
- روا نبودن بی احترامی به مؤمن+۹ آیه
- پذیرش موعظه، امری مطلوب و پسندیده+۱ آیه
- ممنوعیّت ترک همنشینی با تهیدستان+۹ آیه
- بهره مند شدن خداترسان از پندهای پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- تکلیف و مسیولیّت پیامبر(صلی الله علیه واله) نسبت به هدایت و رشد یافتن انسانها، پس از تذکّر و دعوت، مورد پرسش انکاری خدا+۲ آیه
- پرسش خدا از محمّد(صلی الله علیه واله) برای بیان اهمّیّت رشد یافتن و پندپذیری نابینایی همانند ابن امّ مکتوم+۲ آیه
- پرسش خدا از محمّد(صلی الله علیه واله) برای بیان اهمّیّت رشد یافتن و پندپذیری نابینایی، همانند «ابن امّ مکتوم»+۲ آیه
- اهل خوف و خشیت، عبرت اموز از پندهای پیامبر(صلی الله علیه واله)+۴ آیه
- تربیت و رهنمون ساختن انسانها به خدا، به وسیله تذکار و یاداوری از روشهای تربیتی قران+۸ آیه
- مداومت بر تزکیه و تهذیب نفس، باعث مؤثر واقع شدن موعظه+۱ آیه
- احتمال قبول موعظه و نصیحت، کافی در لزوم استقبال از انان در مجالس پند و اندرز+۳ آیه