آیه ۴ سوره عبس

سوره عبس، آیه ۴ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۸۵

أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى

یا متذکّر گردد و این تذکّر به حال او مفید باشد!

معنی کلمات و عبارات
«یَذَّکَّرُ»: متّعظ شود. پندپذیر گردد. «فَتَنفَعَهُ»: فعل (تَنفَعَ) منصوب به (أَنْ) مقدّر بعد از فاء سببیّه است و جواب (لَعَلَّ) است (نگا: غافر / ). «الذِّکْری»: (نگا: انعام / و ، اعراف / هود / و .
نزول

سال ۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱ - وعظ و ارشاد دینى، زمینه ساز از میان رفتن غفلت ها است. «أو یذّکّر» ذکر و حفظ به یک معنا است; با این تفاوت که به اصل ذخیره سازى اطلاعات «حفظ» و به حاضر ساختن آن در قلب یا زبان - چه پس از فراموشى و چه بدون آن - «ذکر» مى گویند (مفردات راغب). «ذکرى» اسم مصدر «تذکیر» (تذکر دادن) است و به معناى «ذکر» و «تذکّر» و نقیض نسیان نیز آمده است (لسان العرب). این کلمه در آیه - به قرینه «یذکّر» - به معناى اثرپذیرى از ذکر و برطرف شدن غفلت است که در مورد آیه شریفه، حضور ابن ام مکتوم در مجلس وعظ و ارشاد پیامبر(ص)، مى توانست آن را به دنبال داشته باشد. ۲ - امکان بهره گیرى انسان از تذکّرات و تعالیم دینى حتى در صورتى که خود را تزکیه نکرده باشد. «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر» حرف «أو» دلالت دارد که هرگاه یکى از دو ویژگى (تزکیه یا تذکّر) محتمل باشد; باید شخصى را که مى خواهد به مجلس وعظ و ارشاد وارد شود، پذیرفت و نباید او را تا پس از خودسازى و تزکیه از تذکرات دینى محروم کرد. ۳ - تذکرات دینى براى انسان، سودمند است و آموختن آن او را براى تزکیه آماده مى سازد. «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر فتنفعه الذکرى» «فاء» در «فتنفعه»، انتفاع را نتیجه تذکّرپذیرى قرارداده است; یعنى، چنانچه با حضور در مجلس پند و اندرز تذکر حاصل شود، نافع بودن آن حتمى است. ارتباط این آیه با آیه قبل، گویاى این است که نافع بودن تذکّر، در رساندن انسان به تزکیه است. ۴ - فراگیران پند و اندرز، انسان هایى ارجمند و شایسته احترامى افزون تر از دیگران «و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر» ۵ - احتمال تأثیرپذیرى مردم از نصیحت ها، کافى در لزوم استقبال از آنان در مجالس پند و اندرز «لعلّه ... یذّکّر» ۶ - شایستگى فرد براى ترجیح او بر دیگران در پند و اندرز، به سلامتى کامل، بینایى و فعال بودن تمام قواى جسمى وى وابسته نیست. «أن جاءه الأعمى ... و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر» ۷ - تنها کسانى شایسته حضور در مجالس وعظ و ارشادند، که خود را در مسیر خودسازى قرار داده یا افرادى توصیه پذیر و نصیحت خواه باشند. «یزّکّى . أو یذّکّر» ۸ - کشف وجود روحیه پندپذیرى در افراد، براى همه کس مقدور نیست. «و ما یدریک لعلّه ... یذّکّر» ۹ - رفتار مسلمانى که از حضور ابن ام مکتوم در مجلس پیامبر(ص) ناخشنود بود - به دلیل ناآگاهى او از روحیات نیک و بد وى - رفتارى ناروا و توجیه ناپذیر بود. «عبس ... و ما یدریک لعلّه یزّکّى ... أو یذّکّر» ۱۰ - ابن ام مکتوم، در تلاش براى تزکیه نفس یا پندآموزى و داراى مقامى ارجمند در پیشگاه خداوند «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر» هر چند خداوند با کلمه «لعلّ» تنها احتمال وجود یکى از دو فضیلت را براى ابن ام مکتوم مطرح ساخته است; ولى انتقاد او از برخورد ناهنجار با وى و اختصاص آیاتى در قرآن به این موضوع، نشانگر مقام نیک وى نزد خداوند و دور نبودن او از آن فضائل است. ۱۱ - خوددارى از ارشاد کسانى که در مسیر خودسازى قرار دارند و استنکاف از راهنمایى پندپذیران، کردارى نکوهیده و ناروا است. «عبس ... و ما یدریک لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر» ۱۲ - بهره بردن از پند و اندرز دیگران و سودمندى آن به حال انسان، در گرو داشتن روحیه اى پندپذیر و نصیحت خواه   أو یذّکّر فتنفعه الذکرى «فاء» در «فتنفعه»، نافع بودن تذکر را فرع برخوردارى از روحیه تذکّرپذیرى ساخته است. ۱۳ - پاکسازى خویش از آلودگى ها، داراى اهمیتى بیشتر از آموختن پند و اندرز است. «لعلّه یزّکّى . أو یذّکّر» تقدیم «تزکیه» بر «تذکر»، گویاى برداشت یاد شده است.
تفسیر (۹)
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۴)
  • تربیت و رهنمون ساختن انسانها به خدا به وسیله تذکار، و یاداوری از روشهای تربیتی قران+۹ آیه
  • اعتراضکننده به حضور عبداللّهبنامّمکتوم در مجلس پیامبر(صلی الله علیه واله)، فردی نا اشنا به صفات و اهداف او+۳ آیه
  • روا نبودن بیاحترامی، به مؤمن+۹ آیه
  • روا نبودن بی احترامی به مؤمن+۹ آیه
  • پذیرش موعظه، امری مطلوب و پسندیده+۱ آیه
  • ممنوعیّت ترک همنشینی با تهیدستان+۹ آیه
  • بهره مند شدن خداترسان از پندهای پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • تکلیف و مسیولیّت پیامبر(صلی الله علیه واله) نسبت به هدایت و رشد یافتن انسانها، پس از تذکّر و دعوت، مورد پرسش انکاری خدا+۲ آیه
  • پرسش خدا از محمّد(صلی الله علیه واله) برای بیان اهمّیّت رشد یافتن و پندپذیری نابینایی همانند ابن امّ مکتوم+۲ آیه
  • پرسش خدا از محمّد(صلی الله علیه واله) برای بیان اهمّیّت رشد یافتن و پندپذیری نابینایی، همانند «ابن امّ مکتوم»+۲ آیه
  • اهل خوف و خشیت، عبرت اموز از پندهای پیامبر(صلی الله علیه واله)+۴ آیه
  • تربیت و رهنمون ساختن انسانها به خدا، به وسیله تذکار و یاداوری از روشهای تربیتی قران+۸ آیه
  • مداومت بر تزکیه و تهذیب نفس، باعث مؤثر واقع شدن موعظه+۱ آیه
  • احتمال قبول موعظه و نصیحت، کافی در لزوم استقبال از انان در مجالس پند و اندرز+۳ آیه
واژه‌ها