سوره غافر، آیه ۳۷ · جزء ۲۴ · صفحه ۴۷۱
أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلٰهِ مُوسَى وَ إِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِباً وَ كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَ مَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبَابٍ
وسایل (صعود به) آسمانها تا از خدای موسی آگاه شوم؛ هر چند گمان میکنم او دروغگو باشد!» اینچنین اعمال بد فرعون در نظرش آراسته جلوه کرد و از راه حق باز داشته شد؛ و توطئه فرعون (و همفکران او) جز به نابودی نمیانجامد!
معنی کلمات و عبارات
«أَسْبَابَ»: بدل است. «أَطَّلِعَ»: بنگرم. باخبر شوم. «تَبَابٍ»: خسران و زیان. هلاک و نابودی.
نزول
سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - جهان، داراى آسمان هاى متعدد «السموت»
۲ - اعتقاد مردم مصر، به وجود آسمان هاى متعدد در عصر فرعون «أسبب السموت»
۳ - فرعون، مدعى شد که به منظور اطلاع یافتن از خداى موسى(ع) در آسمان ها، فرمان ساختن بناى بلند و رصدخانه را صادر کرده است. «أسبب السموت فأطّلع إلى إله موسى»
۴ - تصور نادرست فرعون، از حقیقت خداوند و اعتقاد باطل وى به وجود او در آسمان ها و انحصار راه خدا شناسى در محسوسات «أسبب السموت فأطّلع إلى إله موسى»
از این که فرعون براى کسب اطلاع از خداوند، به کاوش در آسمان ها پرداخت، این مطلب به دست مى آید که او خدا را موجودى مى دانست که اولاً در آسمان ها جاى دارد نه در زمین، ثانیاً از راه هاى محسوس آسمانى (أسباب السماوات) قابل شناخت است.
۵ - دستور ساختن بناى مرتفع و رصدخانه براى اطلاع پیدا کردن از خداى موسى(ع)، نیرنگ و ترفند فرعون براى اثبات دروغ گویى موسى(ع) درادعاى وجود خداى یکتا در جهان «أسبب السموت فأطّلع إلى إله موسى»
در این که مقصود اصلى فرعون از ساختن بناى مرتفع چه بوده، میان مفسران چند دیدگاه وجود دارد: از جمله این که فرعون با ساختن بناى مرتفع، درصدد نبود که به راه هاى آسمان دست یابد; زیرا کوه هاى مرتفعى وجود داشت که از برج ها و بناى احداثى او بلندتر بود. از این رو مقصود اصلى او این بود که براى مردم اثبات کند که راه یافتن به آسمان، امرى ناممکن است. بنابر این ادعاى موسى(ع) به این که در جهان خدایى هست که با او ارتباط دارد، دروغ و باطل مى باشد. گفتنى است ذیل آیه - که در آن از بى اثر بودن توطئه فرعون سخن به میان آمده - مؤید همین برداشت است.
۶ - موسى(ع)، متهم به فردى دروغ گو و دین ساز از سوى فرعون «و إنّى لأظنّه کذبًا»
۷ - اعمال زشت فرعون در دیدگان خود او، زیبا و آراسته جلوه گر مى نمود. «و کذلک زیّن لفرعون سوء عمله»
۸ - ساختن بناى بلند و رصدخانه، به منظور اطلاع یافتن از خداى موسى(ع)، رفتار زشتى بود که فرعون آن را زیبا و آراسته مى یافت. «ابن لى صرحًا ... فأطّلع إلى إله موسى ... و کذلک زیّن لفرعون سوء عمله»
۹ - امکان خطاکردن انسان، در ارزیابى ملموس ترین رفتار زشت و زیباى خویش «و قال فرعون یهمن ابن لى صرحًا ... کذلک زیّن لفرعون سوء عمله»
برداشت یادشده با توجه به این نکته است که فرعون - باوجود مشاهده معجزات و شنیدن دلایل روشن و انکارناپذیر موسى(ع) - اقدام به کارى نابخردانه (ساختن بنایى بلند براى آگاهى از خدا...) کرده بود. خداوند نیز این اقدام را نمونه اى از کارهاى زشت فرعون، دانسته است که در نظر او زیبا و پسندیده مى نمود.
۱۰ - خوب و زیبا دیدن، از عوامل برانگیزنده انسان به اقدام هر کارى «و کذلک زیّن لفرعون سوء عمله»
برداشت یاد شده از آن جا است که فرعون، پس از زیبا جلوه گر شدن عمل زشتش، به آن اقدام کرده بود.
۱۱ - روح تکبر و تجاوزگرى، سبب ارزیابى نادرست رفتار «خوب و بد» و «زشت و زیبا» مى شود. «کذلک یطبع اللّه على کلّ قلب متکبّر جبّار ... و کذلک زیّن لفرعون سوء عمله»
از ارتباط این آیه با آیه پیش - که در آن فرعون فردى متکبر و جبار معرفى شده - برداشت بالا به دست مى آید.
۱۲ - تأثیر خصلت هاى درونى و روحیات انسان، در دیدگاه و شناخت وى «کذلک زیّن لفرعون سوء عمله»
۱۳ - زیبا جلوه گر شدن رفتار زشت فرعون در دیدگان خود او، سبب انحراف وى از راه اصلى هدایت و سعادت (ارائه شده از سوى موسى(ع)) گشت. «کذلک زیّن لفرعون سوء عمله و صدّ عن السبیل»
جمله «و صُدّ عن السبیل» به منزله نتیجه براى جمله پیش است; یعنى، رفتار زشت فرعون در دیدگان او زیبا جلوه کرد و همین سبب شد که او راه اصلى هدایت را پیدا نکند.
۱۴ - توطئه ها و نیرنگ هاى فرعون علیه موسى(ع)، سرانجام به زیان و نابودى او انجامید. «و ما کید فرعون إلاّ فى تباب»
«تباب» به معناى خسارت و هلاکت است.
۱۵ - کار ساز نبودن مکر و حیله فرعون در ساختن بناى بلند، به بهانه اطلاع یافتن از خداى موسى (ع) و اثبات دروغ گو بودن او «یهمن ابن لى صرحًا... فأطّلع إلى إله موسى... و ما کید فرعون إلاّ فى تباب»
برداشت یاد شده به این خاطر است که از مصادیق اصلى «کید فرعون» ساختن بناى بلند مى باشد.
۱۶ - عقب نشینى تاکتیکى فرعون در مقابل موسى(ع) و دست برداشتن از قتل او به طور موقت، پس از هشدارهاى مؤمن آل فرعون «و قال فرعون ذرونى أقتل موسى... و قال فرعون یهمن ابن لى صرحًا... و ما کید فرعون إلاّ فى تباب»
مطلب یاد شده با توجه به این نکته است که فرعون، در آغاز مبارزه با موسى(ع) طرح قتل او را داده بود; ولى پس از هشدارها و تبلیغات مؤمن آل فرعون احداث بناى مرتفع براى جست و جو از خداى موسى(ع) را مطرح ساخت.
۱۷ - توطئه و نیرنگ هاى مستکبران و قدرت هاى فرعونى، شکست پذیر و خنثى شدنى است. «و ما کید فرعون إلاّ فى تباب»
برداشت بالا با توجه به این نکته مهم تفسیرى است که نقل داستان ها و ماجراهاى تاریخى در قرآن، صرفاً براى بیان واقعیت تاریخى گذشته نیست. بلکه جریانى است مستمر براى تمامى اعصار و روزگاران.
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۳–۵۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۱–۵۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۱–۶۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۳۷ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۳۷ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۳۷ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۳۷ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۳۷ - تفسیر روان جاوید
آیات ۳۶–۴۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیات ۳۶–۳۷
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار انذارهای مؤمن آل فرعونآثار زیبایی هابی تأثیری مکر فرعونبی تأثیری مکر مستکبرانبینش غلط فرعونتزیین عمل فرعونتهمت بدعتگذاری به موسیدین ستیزی فرعونزیان توطئه فرعونشکست توطئه مستکبرانعمل ناپسند فرعونعوامل ارزیابی غلطفلسفه برج سازی فرعونفلسفه رصدخانه سازی فرعونعوامل ارزشگذاری غلطعوامل تزیین عمل ناپسندخطا در ارزشگذاریخطای انسان هاروش خداشناسی فرعونخطا در ارزیابیعوامل گمراهی فرعونعوامل مؤثر در شناختآثار تجاوزگریحس گرایی فرعونآثار صفات اخلاقیعوامل هلاکت فرعونتهمت دروغگویی به موسیآثار تزیین عملعقیده مصریان باستانتوطئه فرعونادعاهای فرعونتزیین عمل ناپسندتهمتهای فرعونزیان به خودقصه فرعونرسالت موسیآثار تکبرتعدد آسمان هاعوامل انگیزشقصه موسی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۰)
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱ آیه
- امکان صعود به اسمان با وسایل مادی به گمان فرعون+۱ آیه
- دستور فرعون به ساختن برجی بلند برای اطلاع از خدای موسی(علیه السلام)، نیرنگی از سوی فرعون برای تکذیب موسی(علیه السلام) در ادعای وجود خدای یکتا+۲ آیه
- فرمان فرعون به هامان، جهت ساختن برجی بلند برای راهیابی به اسمانها و اطّلاع از خدای موسی(علیه السلام)+۱ آیه
- تزیین کردار زشت فرعون، برای وی
- حسگرایی فرعون با درخواست خود، درباره ساختن قصری برای دیدن خدای موسی+۲ آیه
- خسران و ناکامی فرعون، در کیدها و نیرنگهای خویش
- اتّهام دروغگویی به موسی(علیه السلام) در ادّعای نبوّت از سوی فرعون+۱ آیه
- زیبا دیدن وهمی اعمال زشت، بر اثر تزیین ان+۳ آیه
- زیبا جلوه گر شدن رفتار زشت فرعون، سبب انحراف وی از راه خدا
- دین خداوند، از موارد سبیل الله
- شجاعت تحسین برانگیز مؤمن ال فرعون، هنگام تبلیغ و دفاع از موسی(علیه السلام)، با هشدارهای کوبنده به فرعون و فرعونیان+۴ آیه
- توطیه و نیرنگهای فرعون، شکست پذیر و خنثی شدنی
- سطحی بودن شناختهای مبتنی بر حدس و گمان و تخیّل+۲ آیه
- اراسته شدن اعمال زشت برای فرعون، به علّت گمراهی وی+۱ آیه
- اراسته شدن اعمال زشت برای فرعون، علّت گمراهی وی
- ظنّ و گمان فرعون به دروغگویی موسی(علیه السلام)+۱ آیه
- تزیین و زیبا جلوه گر شدن کردار اعمال زشت ادمی برای وی، امری دایمی و جزء سنّتها
- زیبا جلوه گر شدن رفتار زشت فرعون در دیدگاه وی، سبب انحراف وی از راه حق و هدایت
- زیبا جلوه کردن عمل فرعون، در نظر وی
- غرور و خودپسندی فرعون، مایه زیانکاری و گمراهی وی
- در غفلت به سر بردن فرعونیان، از سخنان حکیمانه و خیرخواهانه مؤمن ال فرعون+۱ آیه
- متّهم شدن موسی(علیه السلام) به دروغگویی، از طرف فرعون+۶ آیه
- دستور فرعون به هامان، مبنی بر ساختن برجی بسیار بزرگ و بلند، جهت اطّلاع از خدای موسی(علیه السلام)+۲ آیه
- تزیین کردار زشت فرعون، برای وی
- دستور فرعون به ساختن برجی بلند، برای اطّلاع از خدای موسی(علیه السلام)، نیرنگی از سوی فرعون برای تکذیب موسی(علیه السلام)+۲ آیه
- حس گرایی فرعون با درخواست خود، مبنی بر ساختن برجی جهت مشاهده خدای موسی(علیه السلام)+۲ آیه
- خسران و ناکامی فرعون، در کیدها و نیرنگهای خود
- توطیه و حیله های فرعونی، شکست پذیر و خنثی شدنی
- اراسته بودن اعمال زشت فرعون در نزد وی، بازتاب خصلتهای درونی او+۱ آیه
- فرمان فرعون به هامان، جهت ساختن برجی بلند، برای راهیابی به اسمانها و اطّلاع از خدای موسی(علیه السلام)+۱ آیه
- دروغگویی، مورد نفرت و انکار همگانی و قبیح+۲ آیه
- راه پیدا کردن به راههای اسمان، هدف قصرسازی فرعون+۱ آیه
- اگاهی پیدا کردن از خدای موسی(علیه السلام)، بهانه قصرسازی فرعون+۲ آیه
- فرعونیان، دعوت کننده مؤمن ال فرعون به کفر+۲ آیه
- دعوت به کفر، دعوت به اتش دوزخ، در دیدگاه مؤمن ال فرعون+۲ آیه
- تزیین اعمال زشت، در نظر برخی انسانها+۳ آیه
- فرمان فرعون به هامان، برای ساختن قصر و برجی در مصر برای وی، جهت اطّلاع یافتن او از خدای موسی علیه السلام+۲ آیه
- هامان، از درباریان فرعون، در مصر+۶ آیه
- سست بودن کید مکاران و به فرجام نرسیدن ان+۱ آیه
- خداوند، حافظ مؤمن الفرعون، از مکر انان+۲ آیه
- نابودی توطیهگران الفرعون، به فرمان خداوند+۲ آیه
- مکر فرعون با ساختن برجی رفیع، جهت یافتن خدای موسی علیه السلام و اثبات دروغگویی ان حضرت و ناکامی او در این نیرنگ+۱ آیه
- فرعون، از مکذّبان رسالت موسی علیه السلام+۶ آیه
- مؤمن الفرعون، انسان رشد یافته و قادر بر هدایت دیگران به راه رشد+۱ آیه
- ماموریّت هامان از سوی فرعون در مورد اجرپزی برای ساختن برجی بلند به منظور اگاهی یافتن از خدای موسی علیه السلام+۲ آیه
- اگاهی یافتن از خدای موسی علیه السلام، انگیزه برجسازی هامان به دستور فرعون+۲ آیه
- دستور فرعون به هامان، مبنی بر ساختن برجی بلند برای رسیدن به راههای اسمانها+۱ آیه
- هامان، مجری مکر و فریب فرعون در مبارزه با موسی علیه السلام+۳ آیه
- زندگی هامان در زمان حضرت موسی علیه السلام+۶ آیه