سوره هود، آیه ۳ · جزء ۱۱ · صفحه ۲۲۱
وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعاً حَسَناً إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَ يُؤْتِ كُلَ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ
و اینکه: از پروردگار خویش آمرزش بطلبید؛ سپس بسوی او بازگردید؛ تا شما را تا مدّت معیّنی، (از مواهب زندگی این جهان،) به خوبی بهرهمند سازد؛ و به هر صاحب فضیلتی، به مقدار فضیلتش ببخشد! و اگر (از این فرمان) روی گردان شوید، من بر شما از عذاب روز بزرگی بیمناکم!
معنی کلمات و عبارات
«مَتاعاً»: بهرهمند ساختن. مفعول مطلق از غیر لفظ فعل است، از قبیل (أَنبَتَکُم مِّنَ الأرْضِ نَبَاتاً) یا به معنی کالا و مفعولٌبه است (نگا: نوح / ، ، ). «أَجَلٍ مُّسَمّیً»: پایان عمر با فرا رسیدن مرگ. پایان عمر جهان. «ذِی فَضْلٍ»: محسن. نیکوکار. «فَضْلَهُ»: پاداش احسان و نیکوکاریش. مرجع ضمیر (هُ) میتواند خدا باشد، یعنی خداوند از فضل خود بدو میدهد. «تَوَلَّوْا»: پشت بکنید و روی بگردانید. اصل آن (تَتَوَلَّوْا) است.
نزول
سال ۸ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱- ضرورت استغفار به درگاه خدا و طلب بخشایش گناهان از او «و أن استغفروا ربکم»
۲- ضرورت استغفار از گناهان (پرستش غیر خدا و ...) از پیامهاى اساسى ، متقن و روشنِ قرآن است. «و أن استغفروا ربکم»
«أن» در جمله فوق تفسیریه است و لذا «استغفروا ربکم» نیز همانند «لاتعبدوا...» تفسیر «کتاب اُحکمت...» مى باشد.
۳- بخشایش گناهان ، پرتوى از ربوبیت خداوند است. «استغفروا ربکم»
۴- ضرورت حرکت به سوى خداوند و تقرب به درگاه او «استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه»
مفسّران، در عطف «توبوا إلیه» بر «استغفروا ربکم» - که به ظاهر مآلى واحد دارند - چند توجیه بیان کرده اند. آنچه به نظر قریب مى رسد، این است که مراد از توبه در این جا، بازگشت به خدا و حرکت به سوى اوست نه توبه کردن از گناهان. گفتنى است که حرکت به سوى خدا، به این است که اوامر او اطاعت شود و از نهیهاى او پرهیز گردد.
۵- پرستش خدا ، بیزارى از شرک ، پذیرش رسالت پیامبر(ص) و استغفار از گناهان ، مقدمه هایى لازم براى حرکت به سوى خدا و تقرب به درگاه او «ألاّ تعبدوا إلاّ الله ... و أن استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه»
ظاهر این است که «توبوا إلیه» عطف به همه جمله هاى سابق «ألاّ تعبدوا...»، «إننى لکم منه ...» و «أن استغفروا ...» است.
۶- خداوند ، عطا کننده معیشتى نیکو به انسانها «یمتعکم متعًا حسنًا»
«تمتیع» (مصدر یمتع) به معناى بهره مند ساختن است و «متاع» به چیزى که از آن بهره مى گیرند و استفاده مى کنند (وسایل زندگى) گفته مى شود.
۷- یکتاپرستى ، پذیرش رسالت پیامبر(ص) ، استغفار از شرک و گناه و حرکت به سوى خدا ، موجب جلب عنایت خدا و دستیابى به معیشتى نیکو در دنیاست. «ألاّ تعبدوا إلاّ الله ... و أن استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه یمتعکم متعًا حسنًا»
۸- رساندن انسانها به معیشتى نیکو در دنیا، از هدفهاى قرآن و ادیان الهى است. «ألاّ تعبدوا إلاّ الله ... و أن استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه یمتعکم متعًا حسنًا»
۹- زندگى انسان در دنیا ، داراى مدتى محدود و معین «یمتعکم متعًا حسنًا إلى أجل مسمًّى»
«مسمّى» به معناى معین و مشخص است.
۱۰- انسان ، ناتوان از تشخیص زمان مرگ خویش و پایان زندگانى بشر در دنیا «یمتعکم متعًا حسنًا إلى أجل مسمًّى»
نکره آمدن «أجل» اشاره به این دارد که: پایان زندگى انسانها، هر چند مشخص و معین است، ولى براى آنان ناشناخته مى ماند و راهى براى آگاهى به آن ندارند. قابل ذکر است که مراد از «أجل» مى تواند پایان زندگى هر فرد باشد و محتمل است مقصود از آن، پایان زندگانى مجموعه انسانها در دنیا باشد.
۱۱- هر کس داراى اعمال صالح بیشترى باشد ، از ناحیه خداوند پاداش افزون ترى دریافت خواهد کرد. «و یؤت کل ذى فضل فضله»
مقصود از «فضل» عمل خیر افزون بر دیگران است و ضمیر در «فضله» به «کل» باز مى گردد.
۱۲- برخوردار شدن از پاداشهاى الهى در آخرت ، منوط به یکتاپرستى ، پرهیز از شرک ، پذیرش رسالت پیامبر(ص) و استغفار از گناهان است. «ألاّ تعبدوا إلاّ الله ... یؤت کل ذى فضل فضله»
استفاده برداشت فوق از آیه ، بر اساس این احتمال است که: جمله «یؤت ...» بیانگر پاداش اخروى باشد. وجود «إلى أجل» در جمله قبل و نبود آن در این جمله ، مى تواند مؤید این احتمال باشد.
۱۳- عدالت خداوند در پاداش دهى «و یؤت کل ذى فضل فضله»
۱۴- پرستش غیر خدا و شرک در عبادت ، عذاب روز قیامت را در پى دارد. «ألاّ تعبدوا إلاّ الله ... و إن تولّوا فإنى أخاف علیکم عذاب یوم کبیر»
«تولّوا» فعل مضارع و در اصل «تتولّوا» بوده است. «تولّى» به معناى اعراض کردن است و متعلق آن از دستورات پیشین استفاده مى شود. بنابراین «إن تولّوا...»; یعنى: اگر از توحید در عبادت و... اعراض کنید... .
۱۵- جبران نکردن گناهان با استغفار و بازماندن از حرکت به سوى خدا ، موجب گرفتار شدن به عذاب قیامت است. «و أن استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه ... و إن تولّوا فإنى أخاف علیکم عذاب یوم کبیر»
۱۶- روز قیامت ، روزى بزرگ و عذاب آن ، عذابى سهمگین است. «فإنى أخاف علیکم عذاب یوم کبیر»
کلمه «کبیر» در ظاهر صفت براى «یوم» است و در حقیقت بیانگر بزرگى عذاب آن روز مى باشد که از آن در برداشت ، به سهمگینى عذاب تعبیر گردید.
۱۷- محمد(ص) ، پیامبرى دلسوز براى مردم و نگران از آینده اى ناگوار براى مشرکان و گنه کاران «فإنى أخاف علیکم عذاب یوم کبیر»
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۶ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۳ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۳ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱–۴ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۳
موضوعات
دستهبندی موضوعی
ادیان و معاش نیکوازدیاد پاداش صالحاناستغفار از عبادت غیر خدااهمیت معاش نیکوجهل به اجلقرآن و معاش نیکومحمد و گناهکارانمنشأ معاش نیکوموجبات معاش نیکووضوح اهمیت استغفارزمینه عطایای خداآثار تبری از شرکآثار ترک استغفارعوامل ازدیاد پاداششرایط پاداش اخرویاهداف ادیانمحدودیت زندگی دنیویآثار عبادت غیر خدااهمیت بازگشت به خدااستغفار از شرکمهربانی محمداهمیت تقربآثار شرک عبادیمهمترین تعالیم قرآناستغفار از گناهآثار بازگشت به خداآثار تقربآثار ایمان به محمدعدالت در پاداشنگرانی محمدزمینه بازگشت به خداویژگیهای عذاب اخرویاهداف قرآنزمینه تقربآثار اجتناب از شرکآثار توحید عبادیآثار عبادت خدااجل مسمیاهمیت استغفارآثار استغفارعظمت قیامتمحمد و مشرکاناهوال قیامتعجز انسان هاعدالت خداموجبات عذاب اخرویآمرزش گناهآثار عمل صالحنشانه های ربوبیت خداعطایای خداویژگیهای قیامتآثار ایمان
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۶۲)
- انسانها دارای اجل مسمّی و تغییرناپذیر+۳ آیه
- استغفار، منشا بهرهمندی ازامکانات خوب دنیایی
- لزوم استغفار مشرکان از شرک خود، توام با توبه و بازگشت به خدا+۸ آیه
- پسندیده بودن طلب امرزش از خدا و انگاه توبه از گناهان+۳ آیه
- ماموریّت پیامبر(صلی الله علیه واله) برای دعوت مشرکان به توحید و استغفار به درگاه وی+۲ آیه
- هشدار پیامبر(صلی الله علیه واله) به مشرکان، درباره پیامد ناگوار ترک استغفار
- دعوت پیامبران از مشرکان برای استغفار+۸ آیه
- اگاهی از توانمندی خدا بر امرزش، سبب درخواست امرزش از او+۲ آیه
- مطلوب بودن رشد اقتصادی+۶ آیه
- استغفار به درگاه خداوند، از عوامل رسیدن به رشد اقتصادی+۳ آیه
- پیامبر(صلی الله علیه واله)، وظیفهدار انذار مشرکان از عذاب روز بزرگ+۱ آیه
- عدل الهی، در ثواب عمل شایسته
- توبه، عامل بهرهمندی از پاداش الهی+۲ آیه
- عمل صالح، عامل بهرهمندی از ثواب الهی
- تربیت انسانها، از جانب خداوند+۴ آیه
- بشارت، شیوه کار امد در تربیت انسان+۱ آیه
- دعوت به استغفار از پروردگار خویش، از روشهای تربیتی+۴ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۷ آیه
- دعوت شدن تمام انسانها به توبه، از سوی خدا+۲ آیه
- استغفار در برابر خداوند یگانه، زمینهساز توبه به درگاه او+۴ آیه
- عبادت خداوند یگانه، زمینهساز توبه به درگاه او+۲ آیه
- وجوب استغفار از شرک و کفر+۵ آیه
- وجوب استغفار مشرکان، از پروردگار+۶ آیه
- لزوم توبه از گناهان، به درگاه خداوند+۹ آیه
- لزوم ترسیدن از عذاب و عقاب خداوند+۱ آیه
- ربوبیّت خدا، مقتضی استغفار به درگاه او+۶ آیه
- توبه و بازگشت انسان به خدا، مقتضای ربوبیّت او+۳ آیه
- خداوند، عطاکننده رفاه نیک به انسانها در صورت استغفار و توبه
- خداوند، عطاکننده فضل به صاحبان ان، در صورت استغفار و توبه
- خداوند، عطاکننده فضل خود به اهل ان
- خوف پیامبر(صلی الله علیه واله) از ابتلای مشرکان به عذاب اخرت، در صورت توبه نکردن از شرک خود+۱ آیه
- درخواست امرزش از خدا، موجب رفاه و توسعه و برخورداری از انواع نعمتها+۳ آیه
- توبه و بازگشت به خدا، زمینه ساز بهره مندی از رفاه و امکانات بسیار
- بهره گیری و استفاده از گرایش انسانها به رفاه، از روشهای قران برای هدایت+۵ آیه
- لزوم استغفار از شرک، توام با توبه و بازگشت به خدا+۸ آیه
- لزوم استغفار مشرکان از شرک خود، توام با توبه و بازگشت به خدا+۶ آیه
- مشرکان، مستحقّ کیفر و عذاب خداوندی+۵ آیه
- عبادت خداوند یگانه، زمینه ساز توبه به درگاه او+۲ آیه
- لزوم استغفار از پرستش غیر خدا+۱ آیه
- عبادت غیر خدا، درپی دارنده عذاب روز قیامت+۲ آیه
- ترس پیامبر(صلی الله علیه واله) از عذاب روز بزرگ و ابتلای روی گردانندگان از استغفار و توبه به ان+۱ آیه
- اعراض از توحید و دعوت حق، سبب ترس پیامبر(صلی الله علیه واله) از عذاب شدن اعراض کنندگان کافر در قیامت+۱ آیه
- خداوند، عطاکننده فضل خود به اهل ان
- اعطای معیشت نیکو، در پی استغفار و توجّه به درگاه پروردگار، از مظاهر قدرت خداوند+۱ آیه
- قبول استغفار و توبه گناهکاران و بهره مند ساختن انان از فضل خود، جلوه ای از قدرت مطلق خدا+۱ آیه
- قبول توبه انسانها از سوی خداوند، از جلوه های قدرت مطلق او+۱ آیه
- قیامت، روزی بزرگ و با عظمت
- پیامبر صلی الله علیه و اله، وظیفهدار انذار مشرکان، از عذاب روز بزرگ+۱ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله، موظّف به استغفار و توبه در درگاه ربوبی
- ترس پیامبر صلی الله علیه و اله از گرفتار شدن مشرکان به عذاب اخرت، در صورت توبه نکردن از شرک خود+۱ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، دلسوز و نگران اینده ناگوار برای مشرکان
- پیامبر صلی الله علیه و اله، نگران رویگردانی کافران از تسلیم در برابر خدا
- محمّد صلی الله علیه و اله، پیامبری دلسوز برای مردم و نگران از فرجامی ناگوار برای مشرکان+۱ آیه
- مرگ هر انسان، دارای زمان معیّن و معلوم در نزد خداوند+۵ آیه
- مرگ هر انسان، دارای زمان معیّن و معلوم در نزد خداوند+۵ آیه
- شناخت معاد و ایمان به ان، بازدارنده انسان از کفرورزی+۱ آیه
- امرزش گناهان بندگان، جلوهای از ربوبیّت خداوند+۷ آیه
- مُمَتّع/ اسماوصفات
- مُؤتی/ اسماوصفات+۱ آیه
- وجوب استغفار مشرکان از شرک و کفر خود، در پیشگاه پروردگار+۷ آیه
- وجوب توبه از گناهان، به درگاه خداوند+۸ آیه
- وجوب ترسیدن از عذاب و عقاب خداوند+۱ آیه