تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۹ بخش۵۱

هدايت تشريعى، سنت اختصاصى الهى در رساندن انسان به سوى کمال در اين آيه با هر دو جمله اش، به هدايت ربوبى به هر دو نوعش: «ارائه طريق» و «رساندن به مطلوب» اشاره شده است. توضيح اين که: يکى از سنت هاى عامّه ربوبى - که در سراسر عالَم جارى است - اين است که هر نوع از انواع موجودات را به کمال لايقش و آن هدف نهايى که بر حسب وجود خاص به خودش متوجه آن است برسد، و به همين منظور، آن موجود را به جهازات و ابزارى مجهز کرده که او را در رسيدن بدان هدف کمک کند. همچنان که قرآن کريم فرمود: «الّذِى أعطى کُلّ شَئٍ خَلقَهُ ثُمّ هَدى». و نيز فرموده: «الّذِى خَلَقَ فَسَوّى وَ الّذِى قَدَّرَ فَهَدى»، که توضيح آن، در تفسير دو سوره «طه» و «اعلى» و غير آن دو گذشت. انسان هم در اين که استکمالى تکوينى و راهى به سوى کمال وجوديش دارد، مانند ساير انواع موجودات مادى است، که همه به هدايت ربوبى به سوى کمال وجودی شان سوق داده مى شوند. چيزى که هست، انسان به هدايت ديگرى اختصاص يافته، و آن «هدايت تشريعى» است. آرى، نفس انسانى استکمالى از طريق افعال اختيارى خود دارد. چون اين افعال اختيارى در اثر تکرار، اوصاف و حالات درونى در او پديد مى آورد، و در زندگى دنيایی اش، داراى ملکات و احوالى مى شود که همين ملکات، غايت و نتيجۀ زندگى او است ، و با اين ملکات، سرنوشت زندگى ابدی اش معين مى شود. و همين معنا باعث شده که در بين تمامى موجودات، خصوص او، مورد عنايت بيشترى قرار بگيرد و از راه ارسال رسولان و انزال کتب آسمانى، برايش سنت دينى مقرر کنند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۸ و به سوى آن سنت راهنمايی اش کنند، تا بعد از فرستادن رسولان، ديگر مردم عليه خداى تعالى حجتى نداشته باشند: «لِئَلّا يَکُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّه حُجّةٌ بَعدَ الرُّسُل»، که تفصيل معنا در بحث هايى که پيرامون مسأله نبوت (در جلد دوم اين کتاب، و در جاهاى ديگر) داشتيم، گذشت. و همه اين ها، هدايت به معناى راه نشان دادن و اعلام صراط مستقيم است، که خود انسان بدون راهنمايى خداى تعالى نمى تواند آن را پيدا کند. همچنان که فرمود: «إنّا هَدَينَاهُ السّبِيلَ إمّا شَاکِراً وَ إمّا کَفُوراً». حال اگر اين راه را دنبال بکند، و از آن منحرف نشود، به زندگى طيّب و سعيدى خواهد رسيد، و اگر از دستش بدهد و از آن اعراض کند، به شقاوتى دائمى مى رسد، و حجت خدايى به هرحال عليه او تمام مى شود، همچنان که فرمود: «لِيَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَيَّنَةٍ وَ يَحيَى مَن حَىَّ عَن بَيّنَةٍ». حال که اين معنا روشن شد، معلوم گرديد که يکى از سنت هاى الهى اين است که بشر را از راه «ارائۀ طريق» به سوى سعادت حياتش هدايت کند. جمله «لِنَجعَلَهَا لَکُم تَذکِرَة» به همين معنا اشاره مى کند. چون «تذکره» به معناى این است که راه سعادت او را به يادش بياورند، و اين مستلزم آن نيست که آدمى، تذکر هم پيدا بکند، و حتما راه سعادت را پيش بگيرد. ممکن است تذکر در او اثر بکند، و ممکن هم هست اثر نکند. يکى ديگر از سنت هاى الهى اين است که همه موجودات را به سوى کمالشان هدايت کند، و به سوى آن نقطه به حرکتشان در آورد، و به آن نقطه برساند. جملۀ «وَ تَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَة» به همين معنا اشاره دارد. چون «وَعى» - فرا گرفتن - يکى از مصاديق هدايت شدن به هدايت ربوبى است و اگر خداى تعالى، اين «وعى» را به خودش نسبت نداد، همان طور که «تذکره» را به خود نسبت داد، براى اين بود که منظور از «تذکره»، اتمام حجت است که کار خداست. و اما «وعى» و فرا گرفتن، کار مستقيم او نيست، هرچند که هم ممکن است به او نسبت داده شود و هم به خود انسان. وليکن سياق آيه، سياق دعوت و بيان اجر و ثواب است. اجرى که بر اجابت دعوت مترتب مى شود، و اجر و مثوبت از آثار «وعى» است، البته بدان جهت که فعل انسان و مستند به اوست، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۹ نه بدان جهت که توفيقى الهى و منسوب به آن جناب است. از آيه شريفه بر مى آيد که حوادث خارجى، در اعمال انسان اثر مى گذارد. همچنان که از آيه شريفه «وَ لَو أنّ أهلَ القُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السّمَاءِ وَ الأرضِ»، عکس این مطلب استفاده مى شود. يعنى از آن بر مى آيد که اعمال انسان در حوادث خارجى اثر دارد، که در تفسير همين آيه، در سوره اعراف، مقدارى در اين باره سخن رفت. «بحث روايتى» در الدر المنثور است که: ابن منذر، از ابن جريح روايت کرده که در تفسير آيه: «لِنَجعَلَهَا لَکُم تَذکِرَةً» گفته است: اين تذکره براى امت محمّد «صلوات اللّه عليه» است، و چه بسيار کشتى ها که در گذشته، در دريا غرق شده بود، و آثارى که از بين رفته بود، و بعد از قرن ها، امّت محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آن آثار را يافتند. مثلا آثار کشتى نوح را در کوه جودى يافتند. مؤلف: در تفسير سوره هود، در خلال داستان نوح «عليه السلام»، مطالبى رفت که مؤيد اين روايت است. رواياتى بیانگر اين که اميرالمؤمنين«ع»، «أُذُن وَاعِيه» است و در همان کتاب است که سعيد بن منصور، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، و ابن مردويه، از مکحول روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه: «وَ تَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَه» نازل شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: من از پروردگارم خواستم اين «اذن واعيه» را على بن ابى طالب قرار دهد. مکحول مى گويد: بعد از اين دعاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، على «عليه السلام» بارها مى گفت: هيچ نشد چيزى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بشنوم و فراموش کنم. و نيز در همان کتاب است که ابن جرير، ابن ابى حاتم، واحدى، ابن مردويه، ابن عساکر، و ابن النجارى همگى از «برده» روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به على فرمود: خدايم دستور فرموده تو را نزديک کنم و دورت ندارم، و به تو تعليم دهم و تو فراموش نکنى، و اين حق برايت ثابت شده که آنچه را تعليمت مى دهم، فرا بگيرى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۰ به دنبال اين فرمايش، آيه «وَ تَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَه» نازل شد. و در همان کتاب است که ابونعيم، در کتاب حليه، از على «عليه السلام» نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: يا على! خدا مرا دستور داده که تو را نزديک کنم، و تعليمت دهم تا تو فرا بگيرى. پس از آن، اين آيه نازل شد: «وَ تَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَه». پس اى على! تو هستى اذن واعيه (گوش فرا گيرندۀ) علم من. مؤلف: اين معنا در تفسير برهان هم، از سعد بن عبدالله آمده که او، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» آن را روايت کرده. و نيز از کلينى است که او، به سند خود، از آن جناب نقل کرده. و نيز از ابن بابويه است که او هم، به سند خود، از جابر، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده است. و باز همين مطلب را از ابن شهر آشوب، از حلية الاولياء، از عمر بن على آورده، و از واحدى، در کتاب اسباب النزول، از «بريده» آورده، و از ابى القاسم بن حبيب، در تفسير خود، از زربن حبيش، از على «عليه السلام» نقل کرده است. و کوتاه سخن اين که: صاحب غاية المرام، اين مطلب را از طرق شيعه و سنى، در شانزده حديث آورده. و صاحب تفسير برهان گفته: محمد بن عباس، در اين باره سى حديث از طرق شيعه و سنى آورده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۱ آيات ۱۳ - ۳۷ سوره الحاقه فَإِذَا نُفِخَ فى الصورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ(۱۳) وَ حُمِلَتِ الاَرْض وَ الجِْبَالُ فَدُکَّتَا دَکَّةً وَاحِدَةً(۱۴) فَيَوْمَئذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ(۱۵) وَ انشقَّتِ السّمَاءُ فَهِىَ يَوْمَئذٍ وَاهِيَةٌ(۱۶) وَ الْمَلَک عَلى أَرْجَائهَا وَ يحْمِلُ عَرْش رَبِّک فَوْقَهُمْ يَوْمَئذٍ ثمَانِيَةٌ(۱۷) يَوْمَئذٍ تُعْرَضونَ لا تخْفَى مِنکُمْ خَافِيَةٌ(۱۸) فَأَمَّا مَنْ أُوتىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا کِتَابِيَهْ(۱۹) إِنّى ظنَنتُ أَنى مُلَاقٍ حِسابِيَهْ(۲۰) فَهُوَ فى عِيشةٍ رَّاضِيَةٍ(۲۱) فى جَنَّةٍ عَالِيَةٍ(۲۲) قُطوفُهَا دَانِيَةٌ(۲۳) کلُوا وَ اشرَبُوا هَنِيئَا بِمَا أَسلَفْتُمْ فى الاَيَّامِ الخَْالِيَةِ(۲۴) وَ أَمَّا مَنْ أُوتىَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنى لَمْ أُوت کِتَابِيَهْ(۲۵) وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ(۲۶) يَا لَيْتهَا کانَتِ الْقَاضِيَةَ(۲۷) مَا أَغْنى عَنّى مَالِيَهْ(۲۸) هَلَک عَنى سلْطانِيَهْ(۲۹) خُذُوهُ فَغُلُّوهُ(۳۰) ثُمَّ الجَْحِيمَ صَلُّوهُ(۳۱) ثُمَّ فى سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سبْعُونَ ذِرَاعاً فَاسلُکُوهُ(۳۲) إِنَّهُ کانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ(۳۳) وَ لا يَحُضُّ عَلى طعَامِ الْمِسکِينِ(۳۴) فَلَيْس لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ(۳۵) وَ لا طعَامٌ إِلا مِنْ غِسلِينٍ(۳۶) لا يَأْکلُهُ إِلا الخَْاطِئُونَ(۳۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۲ «ترجمه آیات » پس زمانى که نفخه واحده اى در صور دميده شود(۱۳). و قدرت الهى بر زمين و کوه ها احاطه يافته، آن را در يک لحظه متلاشى و زير و رو کند (۱۴). آن وقت است که واقعه قيامت رُخ مى دهد! (۱۵) و آسمان مى شکافد که در چنين روزى، صولت و رفعتش، مبدّل به ضعف مى گردد (۱۶). و فرشتگان در پيرامون آن ايستاده، عرش پروردگارت را آن روز، هشت نفر حمل مى کند (۱۷). آن روز همگى شما بر خدا عرضه مى شويد و از شما، هيچ سرّ پنهانى بر خدا مخفى نمى مانَد (۱۸). اما کسى که نامۀ عملش را به دست راستش داده باشند، از خوشحالى فرياد مى زند: بياييد نامه ام را بخوانيد که به سعادتم حکم مى کند (۱۹). من در دنيا يقين داشتم که روزى حسابم را مى بينم (۲۰). پس او در عيشى است که از آن خشنود است (۲۱). در بهشتى است داراى مرتبتى بلند (۲۲). ميوه هاى رسيده اش نزديک (۲۳). بخوريد و بنوشيد که گوارايتان باد، به خاطر آن اعمال نيکى که در ايام گذشته کرده بوديد (۲۴). و اما کسى که نامۀ عملش را به دست چپش داده باشند، مى گويد: اى کاش نامه ام را به من نداده بودند (۲۵). و حسابم را نمى ديدم که چيست (۲۶). اى کاش همان مرگ اوّلى، نابودم کرده بود (۲۷). نه مالم امروز به دردم خورد (۲۸). نه قدرتم بجاى ماند (۲۹). (پس خطاب مى رسد) بگيريد او را و دست و پايش را ببنديد (۳۰). و سپس در آتشش افکنيد (۳۱). و آنگاه او را به زنجيرى که طولش هفتاد ذراع است، ببنديد (۳۲). که او در دنيا به خداى عظيم ايمان نمى آورد (۳۳). و بر اطعام مسکين تشويق نمى کرد(۳۴). در نتيجه امروز در اين جا، هيچ دوستى حمايت کننده ندارد (۳۵). و به جز چرک و خون دوزخيان هيچ طعامى ندارد (۳۶). چرک و خونى که خوراک خطاکاران است و بس (۳۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۳ « بیان آیات » اين آيات، فصل دومى است که «حاقه» را با پاره اى از نشانی ها و مقدماتش و شمه اى از وقايعى که در آن روز رُخ مى دهد، معرفى مى کند. پاره اى از نشانه ها، مقدمات و وقايع قيامت «فَإِذَا نُفِخَ فى الصورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ»: در سابق گفتيم که تعبير «دميدن در صور»، کنايه است از مسأله قيامت. (همچنان که رسم براى اعلان مردم به اين که مثلا فلان مال التجاره آمده، و يا فلان سفر در پيش است، همه حاضر شويد، شيپور مى زنند). دميدن در شيپور نيز کنايه است از حاضر کردن مردم براى رسيدگى به حساب هايشان. و اگر آن را به صفت «وَاحِده» توصيف کرده، براى اشاره به اين معنا بوده که مسأله حتمى است و قضائش رانده شده و امر معلقى نيست که احتياج به تکرار نفخه داشته باشد. و آنچه از سياق آيات به ذهن مى آيد، اين است که منظور از اين نفخۀ واحده، نفخۀ دوم است که در آن مُردگان زنده مى شوند. «وَ حُمِلَتِ الاَرْضُ وَ الجِْبَالُ فَدُکَّتَا دَکَّةً وَاحِدَةً»: کلمه «دَکّ» - با تشديد کاف - مصدر فعل مجهول «دُکّتَا» است، و معنايش کوبيدن سخت است، به طورى که آنچه کوبيده مى شود، خُرد گشته، به صورت اجزايى ريز در آيد. و منظور از حمل شدن زمين و جبال، اين است که قدرت الهى بر آن ها احاطه مى يابد. و اگر مصدر «دَکّ» را (با تاى وحدت «دَکّة» آورد، و علاوه بر آن) با کلمۀ «وَاحِده» توصيف کرد، براى اين بود که به سرعت خُرد شدن آن ها اشاره کند، و بفهماند خُرد شدن کوه ها و زمين، احتياج به کوبيدن بار دوم ندارد. «فَيَوْمَئذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ»: يعنى در چنين روزى قيامت بپا مى شود. «وَ انشقَّتِ السّمَاءُ فَهِىَ يَوْمَئذٍ وَاهِيَةٌ«»: کلمه «انشقاق» در هر چيز استعمال شود، معناى جدا شدن قسمتى از آن را مى دهد. و کلمه «وَاهِيه» از ماده «وهى» است، که به معناى ضعف، و به قولى به معناى پاره شدن چرم و جامه و امثال آن است. ممکن هم هست آيه شريفه «وَ انشَقّتِ السّمَاءُ فَهِىَ يَومَئذٍ وَاهِيَة وَ المَلَکُ عَلى أرجَائِهَا» در معناى آيه زير باشد که مى فرمايد: «وَ يَومَ تَشَقَّقُ السّمَاءُ بِالغَمَامِ وَ نُزِّلَ المَلَائِکَةُ تَنزِيلاً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۴ «وَ الْمَلَکُ عَلى أَرْجَائهَا وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّک فَوْقَهُمْ يَوْمَئذٍ ثمَانِيَةٌ»: راغب مى گويد: «رجاى چاه» و «رجاى آسمان» و رجاى هر چيز ديگر، به معناى کنارۀ آن است، و جمع آن «ارجاء» مى آيد، يعنى اطراف. همچنان که در قرآن آمده: «وَ المَلَکُ عَلى أرجَائِهَا»، و کلمه «مَلَک»، به طورى که گفته شده، هم در مورد يک نفر اطلاق مى شود، و هم در مورد جمع. و مراد از آن، در اين آيه جمع است. حاملان عرش خدا و تعداد آن ها، در قيامت و ضمير «هُم» در جمله «وَ يَحمِلَ عَرشَ رَبّکَ فَوقَهُم يَومَئذٍ ثَمَانِيَة»، به طورى که از مقتضاى سياق ظاهر مى شود، به ملائکه برمى گردد. ولى بعضى گفته اند: به همه خلائق بر مى گردد. و از ظاهر کلام خداى تعالى بر مى آيد که: «عرش»، در آن روز حاملانى از ملائکه دارد، همچنان که از ظاهر آيه زير نيز اين معنا استفاده مى شود. مى فرمايد: «الّذِينَ يَحمِلُونَ العَرشَ وَ مَن حَولَهُ يُسَبّحُونَ بِحَمدِ رَبّهِم وَ يُؤمِنَونَ بِهِ وَ يَستَغفِرُونَ لِلّذِينَ آمَنُوا». و در روايات آمده که اين حاملان عرش چهار فرشته اند، و از ظاهر آيه مورد بحث، بر مى آيد: حاملان عرش در آن روز هشت نفرند. و اما اين که اين چهار نفر و يا هشت نفر از جنس ملائکه بودند، و يا غير ايشان؟ آيه شريفه ساکت است، هرچند که سياق آن، از إشعار به اين که از جنس مَلَک مى باشند، خالى نيست. ممکن هم هست - همان طور که اشاره کرديم - غرض از ذکر انشقاق آسمان، و بودن ملائکه در اطراف آن، و اين که حاملان عرش در آن روز هشت نفرند، اين باشد که بفرمايد: در آن روز، ملائکه و آسمان و عرش ‍ براى انسان ها ظاهر مى شوند. همچنان که قرآن در اين باره فرموده: «وَ تَرَى المَلَائِکَةَ حَافّينَ مِن حَولِ العَرشِ يُسَبّحُونَ بِحَمدِ رَبّهِم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۵ بروز و افشاى حقايق، در روز قیامت «يَوْمَئذٍ تُعْرَضونََ لا تخْفَى مِنکُمْ خَافِيَةٌ»: از ظاهر کلام بر مى آيد که مراد از جمله «تُعرَضُونَ - عرضه مى شويد»، عرضه شدن بر خداى تعالى باشد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ عُرِضُوا عَلى رَبّکَ صَفّاً»، و کلمۀ «عَرض» در لغت، به معناى اين است که فروشنده جنس خود را جلو مشترى بگسترد و به او نشان دهد. در نتيجه معناى عرض بر خداى تعالى در روز قيامت، که روز جدايى حق از باطل، و روز داورى است، اين است که: آنچه نزد هر انسان از عقيده و عمل هست، براى خداى تعالى فاش و سفرۀ دلِ آدمى باز مى گردد، به طورى که هيچ عقيده و هيچ فعلى از او براى خدا پنهان نماند، و همه غيب ها، شهادت و همه سرها، علن و آشکار گردد. و اين، از خصائص قيامت است. آرى، قيامت «يَومَ تُبلَى السّرَائِر» است، و «يَومَ هُم بَارِزُونَ لا يَخفَى عَلَى اللّه مِنهُم شَئ» است. روزى است که سريره ها آشکار و همۀ مردم براى خدا ظاهر مى شوند، و از آنان چيزى بر خدا پوشيده نمى ماند. و ما در بحث سابق خود گفتيم که آنچه در قرآن از خصائص قيامت آمده، اختصاص به قيامت ندارد. مثلا اگر فرموده روز قيامت، مِلک مخصوص خداست، معنايش اين نيست که در دنيا، غير خدا کسانى ديگر نيز مالک باشند، و اگر فرموده: آن روز امر به دست خداست، و يا از عذاب او براى کسى پناهگاهى نيست، و يا خلائق برايش بارز و ظاهر مى شوند و يا چيزى از خلائق بر او پوشيده نمى ماند، و خصائص ديگر؛ معنايش اين نيست که خدا تنها در روز قيامت چنين است. زيرا اين صفات دائما براى خدا هست، بلکه مراد اين است که: مردم آن روز فاش و هويدا مى بينند که خداى تعالى، چنين خدايى است. پس معناى آيه اين مى شود که: در آن روز براى شما آشکار مى شود که در دنيا هم، در معرض علم خدا بوديد، و آن روز همه فعل هايتان ظاهر مى گردد، و هيچ يک از آن ها پنهان نمى ماند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۶ توصیف حال دریافت کنندگان نامۀ اعمال در روز قیامت «فَأَمَّا مَنْ أُوتىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا کِتَابِيَهْ»: در مجمع البيان گفته: کلمه «هَاؤُم» امر به چند نفر است و به منزلۀ «هَاکُم» است. و اگر طرف مرد باشد، مى گويى: «هاء يَا رَجُل». و به دو مرد مى گويى: «هَاؤُمَا يَا رَجُلان». و به جمعيتى مى گويى: «هَاؤُمُ يَا رِجَال». و به يک زن مى گويى: «هَاءِ يَا إمرَأه» - و همزه را کسره مى دهى و بعد از همزه، حرف «يَاء» نمى آورى. و به دو زن مى گويى: «هَاؤمَا»، و به چند زن مى گويى: «هَاؤُنّ»، و این لغت اهل حجاز است. و اهل نميم و قيس، در مفرد مذکّر، مثل اهل حجاز مى گويند: «هَاء»، و به دو نفر مى گويند: «هَاءَا»، و به جماعت مردان مى گويند: «هَاؤُا»، و به يک زن «هَاءى»، و به چند زن «هَاؤُن». و بعضى از قبايل عرب به جاى همزه، کاف مى آورند. مى گويند: «هَاکَ، هَاکُمَا، هَاکُم، هَاکِ، هَاکُمَا، هَاکُنَّ»، و در همه اين زبان ها، اين کلمه به معناى «بگير» است، و اين امرى است که نهى ندارد. اين آيه شريفه و مابعدش تا کلمه «خَاطِؤُن»، بيان تفصيلى اختلاف حال مردم در روز قيامت است. اختلافى که از حيث سعادت و شقاوت دارند. و ما در سابق، در تفسير «فَمَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ»، گفتارى در معناى دادن کتاب به دست راست اصحاب يمين داشتيم. و ظاهرا خطاب در جمله «هَاؤُمُ اقرَؤُا کِتَابِيَه» به ملائکه باشد، و هاء در کلمه «کِتَابِيَه» و همچنين در آخر همه آيات بعدى، وقف است، که اصطلاحا آن را «هاى» استراحت مى نامند. و معناى آيه اين است که: اما کسى که کتابش به دست راستش داده شده، رو به فرشتگان مى کند و مى گويد: بياييد نامۀ عمل مرا بگيريد و بخوانيد که چگونه به سعادت من حکم مى کند. «إِنّى ظنَنتُ أَنّى مُلَاقٍ حِسابِيَهْ»: کلمه «ظنّ» در اين جا به معناى يقين است، و آيه مورد بحث آنچه را از آيه قبل فهميده مى شد، تعليل مى کند، و حاصل اين تعليل اين است که: اگر گفتم کتاب من کتاب يمين است، و به سعادت من حکم مى کند، براى اين بود که من در دنيا به چنين روزى يقين داشتم. و يقين داشتم که به زودى حساب خود را ملاقات مى کنم، و به پروردگارم ايمان آوردم، و عمل خود را اصلاح کردم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۷ «فَهُوَ فى عِيشةٍ رَّاضِيَةٍ»: يعنى چنين کسى زندگى مى کند به عيش راضيه. به عيشى که خودش آن را بپسندد. پس اگر رضايت را به عيش نسبت داده، از باب مجاز عقلى است. «فى جَنَّةٍ عَالِيَةٍ ... الخَْالِيَةِ»: يعنى او در بهشتى است که داراى مقامى عالى است، و او در آن بهشت لذاتى دارد، که نه چشمى ديده و نه گوشى شنيده باشد، و نه بر قلب کسى خطور کرده باشد. «قُطُوفُهَا دَانِيَة » - کلمه «قُطُوف» جمع قِطف - به کسره قاف و سکون طاء - است، که به معناى ميوه اى است که به حد چيدن رسيده باشد. و معناى جمله اين است که ميوه هاى آن بهشت، به وى نزديک است، به طورى که هر جور بخواهد، مى تواند بچيند. «کُلُوا وَ اشرَبُوا هَنِيئاً بِمَا أسلَفتُم فِى الأيّامِ الخَالِيَة » - يعنى به ايشان گفته مى شود: بخوريد و بنوشيد، از همۀ آنچه خوردنى و نوشيدنى در بهشت است، در حالى که گوارايتان باشد، و اين پاداش آن ايمان و عمل صالحى است که در دنياى گذرا و ناپايدار براى امروزتان تهيه ديديد. «وَ أَمَّا مَنْ أُوتىَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنى لَمْ أُوت کِتَابِيَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ»: صاحبان اين سخن طايفه دومند. يعنى اشقياى مجرم که نامۀ اعمالشان را به دست چپشان مى دهند. و معناى اين که چرا نامۀ اعمال مجرمان را به دست چپشان مى دهند، در سوره اسراء گذشت. اين طايفه در قيامت آرزو مى کنند که اى کاش نامۀ اعمال خود را نمى ديدند، و نمى فهميدند حسابشان چيست، و اين آرزويشان از اين جهت است که مى بينند چه عذاب اليمى برايشان آماده شده. «يَا لَيْتهَا کانَتِ الْقَاضِيَةَ»: مفسران گفته اند: ضمير در «لَيتَهَا» به «مَوتَةَ الأُولى» ى تقديرى بر مى گردد. آن مرگ اولى که انسان را از دنيا خارج مى کند. و معناى آيه اين است که: اى کاش همان مرگ اول که ما آن را چشيديم و از دنيا خارج شديم، کار ما را يکسره کرده بود، و ما را نابود مى ساخت و ديگر مبعوث نمى شديم، و در اين ورطۀ عذاب هميشگى قرار نمى گرفتيم و آنچه را مى بينيم، نمى ديديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۸ «مَا أَغْنى عَنّى مَالِيَهْ * هَلَکَ عَنّى سُلْطانِيَهْ»: اين دو جمله، دو کلمۀ حسرت است که در آن روز، بعد از بى نتيجه ديدن کوشش هاى دنيايى خود مى گويد. چون او تا در دنيا بود، مى پنداشت کليد سعادتش در زندگى مال و قدرت است، و اين دو تمامى ناملايمات احتمالى را از او دفع مى کنند، و بر هر محبوب و لذتى مسلطش مى سازند. و به همين خيال خام بود که تمامى سعى و توان خود را صرف به دست آوردن مال و قدرت کرد، و قهرا از ياد پروردگار خود و از هر سخن حقى که به سوى آن دعوت مى شد، اعراض نمود، و دعوت کننده را تکذيب مى کرد. همين که سر از قبر برداشت، و ديد که تمامى سبب ها از کار افتاده اند، و امروز ديگر مال و فرزندان به کار نمى آيند، مى فهمد که مالش فايده اى نداشت، و قدرتش هم باطل شد. لذا از درِ حسرت و درد، اين دو جمله را مى گويد، اما چه سودى از گفتن؟! «خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ... فَاسلُکُوهُ»: اين جملات، دستور خدا به ملائکه را حکايت مى کند، که بگيريد او را و در آتش بيفکنيد. پس تقدير کلام: «يُقالُ لِلمَلائِکَة خُذُوهُ...» است. يعنى «به ملائکه گفته مى شود: بگيريد او را...». و کلمه «غُلُّوهُ»، امر از مصدر «غل» است، که به معناى بستن با غُل و زنجير است، که دست و پاى اسير را به گردنش مى بندد. «ثُمّ الجَحِيمَ صَلّوهُ » - يعنى او را داخل آتش عظيم کنيد. چون «جحيم» به معناى آتش عظيم است، و «صَلُّوا» امر از ماده «صلو» است، که به معناى ملازم قرار دادن آدمى است با آتش. «ثُمّ فِى سِلسِلَة ذَرعُهَا سَبعُونَ ذِرَاعاً فَاسلُکُوهُ » - کلمۀ «سلسله» به معناى زنجير و قيد است. و کلمه «ذَرع» به معناى طول است، و کلمه «ذِراع»، به معناى فاصله بين آرنج و نوک انگشتان است، که خود يک واحد طولى است، و سلوک مجرم در سلسله اى که طولش هفتاد ذراع باشد، به معناى آن است که وى را در چنين زنجيرى بپيچند. و حاصل کلام اين است که او را در چنين قيدى مقيد کنيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۶۹ «إِنَّهُ کانَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ * وَ لا يَحُضّ عَلى طعَامِ الْمِسکِينِ»: مصدر «حَضّ» که فعل «يَحُضُّ» مضارع از آن است، به معناى تحريک و تشويق کردن است. و دو آيه مورد بحث، در مقام بيان علت دستور قبلى (بگيريد و ببنديد و در آتش بيفکنيد) است. مى فرمايد: بدين علت چنين دستور داديم که وى به خداى عظيم ايمان نمى آورد، و مردم را به اطعام مسکينان تشويق نمى کرد، بلکه در اين باره مسامحه مى کرد، و از رنج بينوايان احساس ناراحتى نمى نمود. «فَلَيْس لَهُ الْيَوْمَ هَهُنَا حَمِيمٌ ... الخَْاطِئُونَ»: کلمه «حَمِيم» به معناى دوست است، و آيه شريفه به خاطر حرف «فَاء» - که در آغاز آن آمده - نتيجه گيرى از جمله «إنّهُ کَانَ لا يُؤمِنُ...» است. و حاصل کلام اين است که: او از آن جا که به خدا ايمان نمى آورد، در نتيجه امروز در این عرصه، دوستى که سودش ببخشد، يعنى شفيعى که برايش شفاعت کند ندارد. چون آمرزش ندارد، در نتيجه شفاعتى هم نخواهد داشت. «وَ لَا طَعَامٌ إلّا مِن غِسلِين » - کلمه «غِسلِين» به معناى چرکاب است، و گويا مراد از آن چرک و کثافاتى است که از تن اهل دوزخ مى ريزد. و آيه شريفه، عطف است به کلمه «حَمِيم» در آيه قبلى، و نتيجه گيرى از جمله «وَ لَا يَحُضُّ...» است، و حاصل معنايش اين است که: او از آن جا که کسى را به اطعام مسکينان تشويق نمى کرد، امروز طعامى به جز غسلين اهل دوزخ ندارد. و جمله «لَا يَأکُلُهُ إلّا الخَاطِؤُن» کلمه «غِسلِين» را تعريف مى کند. و «خَاطِؤُن» عبارتند از کسانى که گناه و خطا کارى، عادتشان شده باشد. بحث روایی: (رواياتى درباره آیات گذشته سوره الحاقه) در الدر المنثور است که ابن جرير، از ابن زيد روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در معناى آيه «وَ يَحمِلَ عَرشَ َرّبکَ فَوقَهُم يَومَئذٍ ثَمَانِيَه» فرمود: امروز عرش خدا را چهار نفر حمل مى کنند، و روز قيامت هشت نفر. مؤلف: در اين که خداى تعالى، حاملين عرش را در آيه شريفه مقيد کرده به «يومئذ - امروز»، إشعار و بلکه ظهور روشنى است در اين که هشت نفر بودن حاملان، مخصوص آن روز است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۷۰ و در تفسير قمى آمده که امام «عليه السلام» در حديثى ديگر فرمود: عرش را هشت نفر حمل مى کنند، چهار نفر از اولين و چهار نفر از آخرين. اما چهار نفر اولين، عبارتند از: نوح و ابراهيم و موسى و عيسى «عليهم السلام»، و اما چهار نفر آخرين عبارتند از: محمّد و على و حسن و حسين «عليهم السلام». مؤلف: در روايات بسيارى آمده که هشت نفر مخصوص روز قيامت است. و در بعضى آمده که حاملين عرش خدا - با در نظر گرفتن اين که عرش خدا، همان علم اوست - چهار نفر از ما هستند و چهار نفر از هر کس که خدا بخواهد. و در تفسير عياشى، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت آمده که فرمود: چون روز قيامت بشود، هر دسته از مردم به نام امامشان خوانده مى شوند. امامى که در عصر آن امام مرده اند. اگر نام امام خود را بدانند و او را به امامت شناخته باشند، نامۀ عملشان به دست راستشان داده مى شود. براى اين که خداى تعالى فرموده: «يَومَ نَدعُوا کُلّ أُنَاسٍ بِإمَامِهِم فَمَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئکَ يَقرَؤُنَ کِتَابَهُم»، و کلمه «يمين»، به معناى معرفت و اثبات امام است. چون کتاب او، همان امام اوست، که مى خواند - تا آن جا که امام فرمود - و کسى که امام خود را نشناسد، از اصحاب شمال است. همان کسانى که خداى تعالى درباره شان فرموده: «وَ أصحَابُ الشّمَالِ مَا أصحَابُ الشّمَالِ * فِى سَمُومٍ وَ حَمِيم * وَ ظِلّ مِن يَحمُوم...». مؤلف: و در برخى از روايات، آيه «فَأمّا مَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ...» بر على «عليه السلام» تطبيق شده؛ و در بعضى بر آن جناب و بر شيعيانش. و همچنين آيه «وَ أمّا مَن أُوتِىَ کِتَابَهُ بِشِمَالِه...» بر دشمنان آن جناب تطبيق شده، که همه اين روايات، از باب تطبيق کلّى بر مصداق است، نه از باب تفسير. و در الدر المنثور است که: حاکم (وى، حديث را صحيح دانسته)، از ابى سعيد خدرى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: اگر يک دلو از غسلين به روى دنيا بريزند، تمام اهل دنيا را مى گنداند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۷۱ و در همان کتاب است که بيهقى، در کتاب شعب ايمان، از صعصعه بن صوحان روايت کرده که گفت مردى باديه نشين، به حضور على بن ابى طالب رسيد و پرسيد: اين آيه چه معنا دارد که مى فرمايد: «لَا يَأکُلُهُ إلّا الخَاطِؤُن»، با اين که تمامى مردم، خطوه و قدم زدن دارند. على «عليه السلام» تبسمى کرد و فرمود: اى اعرابى : «لا يَأکُلُهُ إلّا الخَاطِؤُن»، نه «إلّا الخاطؤن». مرد عرب عرضه داشت: بله، به خدا درست فرمودى اى اميرالمؤمنين، خداوند بنده خود را تسليم عذاب نمى کند. آنگاه رو کرد به جانب ابى الاسود و فرمود: عجم ها همه داخل دين شدند، تو براى مردم قاعده اى وضع کن تا به وسيلۀ آن، سخن گفتن خود را اصلاح کنند، و غلط حرف نزنند. ابوالاسود هم، برايشان حرکت ضمه و نصب و جر را ترسيم کرد، و معين کرد در کجا کلمه، با ضمّه خوانده شود و کجا با فتحه و کجا با کسره. و در تفسير برهان، از ابن بابويه نقل کرده که در کتاب «الدروع الواقعيه»، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: اگر يک ذراع از آن سلسله اى که خدا در کتاب خود يادآور شده، بر روى همه کوه هاى دنيا بگذارند، از شدت حرارت آن، آب مى شوند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه