تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الم «1» تِلْکَ آياتُ الْکِتابِ الْحَکِيمِ «2» هُدىً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ «3» الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ «4»
أُولئِکَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «5» وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ «6» وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا وَلَّى مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها کَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذابٍ أَلِيمٍ «7» إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ «8» خالِدِينَ فِيها وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «9»
خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِکُمْ وَ بَثَّ فِيها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِيمٍ «10»
ترجمه
اين آيتهاى کتاب محکم است
با آنکه هدايت و رحمت باشد براى نيکوکاران
آنانکه بر پاى ميدارند نماز را و ميدهند زکوة را و ايشان بآخرت يقين ميدارند
ايشانند بر هدايتى از پروردگارشان و آنگروه آنانند رستگاران
و از مردمان کسى است که ميخرد مشغول کننده‌اى از کلام را تا گمراه کند از راه خدا بدون دانشى و بگيرد آنرا به سخريّه آنگروه براى آنها است عذابى خوار کننده
و چون خوانده شود بر او آيتهاى ما روى ميگرداند تکبّر کنان گويا نشنيده آنرا گويا در دو گوشش سنگينى است پس مژده ده او را بعذابى دردناک
همانا آنانکه گرويدند و کردند کارهاى نيک براى ايشانست بهشت‌هاى با نعمت جاودانيانند
در آن وعده‌ايست از خدا براستى و او است غالب درست کردار
آفريد آسمانها را بدون ستونهائى که ببينيد آنرا و افکند در زمين کوههاى ثابت را مبادا که حرکت دهد و مضطرب کند شما را و پراکنده نمود در آن از هر جنبنده‌اى
جلد 4 صفحه 269
و فرو فرستاديم از آسمان آبرا پس رويانيديم در آن از هر صنفى نيکو و پر فائده.
تفسير
راجع به الم بياناتى مکرّر شده و آيات قرآن مشتمل بر علم و حکمت و داراى مبانى محکم و اساس مستحکم مأمون از هر خلل و فتورى است و نيز موجب هدايت و رحمت است براى نيکوکاران که با اقرار بوحدانيّت خدا و رسالت خاتم انبيا و ولايت ائمّه هدى اقامه نماز و اداء زکوة مينمايند و معتقد بمعاد روز قيامتند و تخصيص نماز و زکوة بذکر از ساير اعمال حسنه براى مزيد اهتمام بشأن آن دو است و ذکر معاد از بين عقائد حقّه براى داعى بودن اعتقاد بآن بر خيرات است و تکرار کلمه هم براى تأکيد نسبت و انحصار آن عقيده به نيکوکاران است و بعضى هدى و رحمة برفع قرائت نموده‌اند و بنابر اين خبر مبتداء محذوف است که هو باشد و بنابر قرائت مشهوره حال است از آيات کتاب حکيم و هدايت بودن قرآن براى اهل احسان باعتبار اختصاص استفاده از آن بايشان است و البتّه چنين کسانى که داراى عقائد حقّه و اعمال حسنه‌اند بهدايت الهى مهتدى و بفلاح و رستگارى دارين فائز خواهند بود و در مقابل اين اشخاص بعضى از مردم حکايات و افسانه‌هاى بى‌اصلى را که موجب لهو و لعب و سرگرمى و طرب است خريدارى نموده و دست آويز خود ميکنند تا مردم را بخود مشغول نمايند و از راه علم و معرفت خدا باز دارند با آنکه علم ندارند بمفسده متاعى که خريدارى نموده‌اند يا از روى بى‌دانشى باين امر اقدام مينمايند و بعضى ليضلّ بفتح ياء قرائت نموده‌اند و بنابر اين مراد آنستکه نتيجه اين متاع گمراهى از طريق حق است اگرچه قاصد آن نباشند و نيز آن بعض خريدارى ميکنند لهو را تا آنرا وسيله استهزاء بسبيل خدا و آيات او قرار دهند و بعضى يتّخذها برفع قرائت نموده‌اند و بنابر اين مراد آنستکه بعضى از مردم خريدارى مينمايند لهو را و استهزا ميکنند راه حق و آيات او را و ارجاع ضمير مؤنّث بسبيل رائج است و چون آنها دين خدا را خوار نمودند خداوند هم بعذاب خوار کننده گرفتارشان خواهد فرمود و وقتى که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم يا اصحاب آيات قرآن را براى آن بعض تلاوت نمايند از روى تکبّر بآن پشت کند مانند آنکه گوشش سنگين است و نميشنود پس بايد مژده عذاب دردناک دنيا يا آخرت باو
جلد 4 صفحه 270
داده شود و در بعضى از روايات ائمّه اطهار ابو جهل و نضر بن حارث از قريش مصداق آن بعض معرّفى شده‌اند و لهو الحديث را بغنا و ساير ملاهى تعميم داده‌اند و اضافه لهو بحديث ظاهرا بيانيّه است يعنى چيزيکه موجب سرگرمى و انصراف از ياد خدا شود از اخبار و سخنان بى‌اساس مانند قصّه رستم و اسفنديار و حسين کرد و امثال اينها از اقوال باطله و گفتار ناهنجار و اشعار بى‌اعتبار که بآن تغنّى و طرب نمايند و کسانيکه داراى عقائد حقّه و اعمال صالحه ميباشند نعمت بهشتها از آن ايشان است و در آنها هميشه متنعّم بانواع نعمتها خواهند بود بر حسب وعده حتميّه الهيّه که حق است و تخلّف پذير نيست و خداوند توانا و غالب و قادر است کسى نمى‌تواند دست انتقام او را کوتاه کند يا مانع از انجاز وعده او شود و تمام کارهايش از روى حکمت و مصلحت و راستى و درستى است مى‌بينيد که آسمانها را بدون ستونى خلق فرموده يا بدون ستونى که به بينيد آنرا خلق فرموده چنانچه از حضرت رضا عليه السّلام روايت شده که ستونهائى دارند ولى شما نمى‌بينيد آنرا و ظاهرا آن قواء نگهدار آنها است از تفرّق و سقوط چون عمود چيزى است که نگهدار سقف باشد و عمد جمع آنست و خداوند براى استحکام زمين و حفظ آن از تمايل و تفرّق کوههاى ريشه‌دارى در آن افکنده بطوريکه در اعماق زمين جاى گرفته و نميگذارد زمين مردم را از جاى خودشان متمايل و متزلزل نمايد مگر وقتى که اراده فرمايد گوشمالى بآنها دهد که بزلزله مختصرى عالم را متزلزل خواهد فرمود و يکى از موجبات آن ربا خوارى است که نقل نموده‌اند در بلاديکه اخيرا مبتلا بآن شدند رواج داشته و نيز خداوند پراکنده فرمود در زمين از هر نوع حيوان جنبنده‌ئى که قابل خلعت هستى و وجود بود چون بخل در مبدء فيّاض نبوده و نيست و براى تهيّه معاش آنها باران رحمت خود را از آسمان نازل فرمود و رويانيد در زمين از هر صنف خوراکى و پوشاکى و ميوه و گل و گياه خوش و خوب و گوارا را
جلد 4 صفحه 271