«نجد» به معناى مکان بلند، در برابر «تهامه» به معناى گود است. به فرموده امام صادق عليه السلام به راه خير و شر، نجدين مى‌گويند. «1»
تشبيه راه خير و شر به راهى که در ارتفاعات است. شايد براى آن باشد که پيمودن راه خير
«1». کافى، ج 1، ص 163.
جلد 10 - صفحه 486
بخاطر مبارزه با هوسها و پيمودن راه شر به علّت عواقب تلخ آن. همچون عبور از راه مرتفع است، و براى هر عاقلى مسئله خير و شر مثل زمين بلند روشن و برجسته است.
«عقبة» به معناى گردنه و گذرگاه باريک و سخت است و «اقتحام» به معناى خود را به سختى انداختن است. «مَسْغَبَةٍ» به معناى گرسنگى، «مَقْرَبَةٍ» به معناى خويشاوندى و «مَتْرَبَةٍ» از تراب به معناى خاک نشينى است.
در حديثى مى‌خوانيم که امام رضا عليه السلام هنگام غذا خوردن، سينى بزرگى کنار سفره‌اش قرار مى‌داد و از هر چه در سفره بود بهترينش را در آن مى‌گذاشت و براى فقرا مى‌فرستاد و آيه «أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ» را تلاوت کرده و مى‌فرمود: خداوند مى‌داند همه مردم توان آزاد کردن برده را ندارند، لذا راه ديگرى را براى بهشت رفتن مردم باز کرد. «1»
در آيه قبل خوانديم: آيا انسان گمان مى‌کند که احدى او را نمى‌بيند؟ در اين آيه مى‌فرمايد:
آيا ما براى او دو چشم قرار نداديم؟ چگونه انسان مى‌بيند؟ ولى خيال مى‌کند خدا او را نمى‌بيند؟
خداوند براى چشم، چند محافظ قرار داده است:
جايگاه آن را در ميان گودالى از استخوان‌ها قرار داده و چون چشم از پيه ساخته شده، آن را با اشک شور مخلوط کرده است تا فاسد نشود.
مژه، دربان و پلک، پوشش چشم است. ابرو، سايبان و خطوط پيشانى براى انحراف عرق به دو سوى صورت است.
هر شبانه روز دهها هزار عکس رنگى مى‌گيرد، بدون آنکه به فيلم و يا تنظيمِ خاصى نياز داشته باشد. راستى آيا وجود دوربينى که از پيه ساخته شده و دهها سال عکسبردارى و فيلمبردارى مى‌کند، نشانه قدرت معجزه‌گر الهى نيست؟!!
چشم، مظهر عاطفه و غضب و مظهر تعجب و ادب و مظهر زيبائى و عشق است.
چشم، رابط انسان با جهان خارج و زبان، وسيله ارتباط انسان با ديگر انسانها و بهترين و
«1». تفسير نور الثقلين.
جلد 10 - صفحه 487
ارزان‌ترين و ساده‌ترين و عمومى‌ترين وسيله مبادلات علمى و فرهنگى و اجتماعى است.
شايد تأکيد قرآن بر دو چشم، به خاطر آن باشد که تخمين مسافت و فاصله و عمق اشيا با يک چشم امکان‌پذير نيست.
بگذريم که چشم نقش ويژه‌اى در زيبائى افراد دارد و يکى از راه‌هاى شناحت افراد است. اگر گوش يا دهان افراد پوشيده باشد به راحتى مى‌توان آنان را شناخت در حالى که اگر چشم بسته باشد، شناخته نمى‌شوند.
چشم، دريچه دل و عشق است. شاعر مى‌گويد:
زدست ديده و دل هر دو فرياد
که هر چه ديده بيند دل کند ياد
بسازم خنجرى نيشش ز فولاد
زنم بر ديده تا دل گردد آزاد
چشم، راه نفوذ در ديگران است. تفاوت شاگردى که استاد را ببيند و در چشم او نگاه کند با شاگردى که از طريق بلندگو يا نوار سخنى را بشنود، بسيار است.
زبان و لب، با هم کلمه را مى‌سازند و بدون همکارى آنها بسيارى از حروف ساخته نمى‌شوند.
انواع زبان‌ها و لهجه‌ها، از آثار قدرت خداست. انسان در آفريدن کلمات و جملات محدوديّتى ندارد. زبان همچنين وسيله چشيدن و تشخيص مزه‌هاست. جالب آنکه هر گوشه‌اى از زبان براى تشخيص نوعى از مزه‌هاست و با قدرت الهى مقدار آبى که نياز دارد در درون دهان توليد مى‌شود، زبان غذا را به زير دندان‌ها هل مى‌دهد بدون آنکه خودش آسيب ببيند، زبان لقمه‌ها را بازرسى مى‌کند که اگر استخوان و يا موئى در آن باشد شناسائى کند و در پايان، دهان را جاروب مى‌نمايد. از طريق همين شکاف ساده‌اى که ما آن را لب مى‌ناميم، مکيدن، فوت کردن، جويدن، چشيدن و سخن گفتن صورت مى‌گيرد.
چشم و زبان و لب، هم مى‌توانند ابزار خير باشند و هم ابزار شرّ، لذا خداوند هر دو راه را به ما نشان داده است.
نجات ديگران از فقر و اسارت، لازم است، حتّى اگر کافر باشند. لذا در آيه، شرط آزاد کردن برده و سير کردن فقير، ايمان داشتن برده و فقير نيست.
جلد 10 - صفحه 488
شرايط زمانى و مکانى و خصوصيات افراد ارزش کارها را تغيير مى‌دهد:
اطعام ارزش دارد، ولى در زمان قحطى ارزش بيشترى دارد. «فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ»
يتيم نوازى با ارزش است، ولى يتيمى که فاميل باشد اولويّت بيشترى دارد. «ذا مَقْرَبَةٍ»
رسيدگى به فقرا مهم است، به خصوص آنانکه از شدّت فقر خاک‌نشين هستند. «ذا مَتْرَبَةٍ»
دل کندن از مال به نفع فقرا همچون عبور از گردنه‌هاست، و راه بهشت از ميان اين گردنه‌ها مى‌گذرد.
شايد بتوان براى اين آيات، مصاديق معنوى در نظر گرفت و گفت: مراد از «فَکُّ رَقَبَةٍ» آزاد کردن مردم از آتش دوزخ، با هدايت است و مراد از اطعام «أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ» اطعام روحى نيازمندان به وسيله تعليم و ارشاد است و مراد از «يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ» ايتام آل‌محمّد صلى الله عليه و آله هستند و مراد از «مِسْکِيناً ذا مَتْرَبَةٍ»، نيازمندان به هدايت هستند.
ناگفته نماند که براى تأکيد اين معانى، در حديث مى‌خوانيم: مراد از آيه «فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ» «1» نظر به علمى است که انسان مى‌آموزد که طعام معنوى است. «2»
در حديثى مى‌خوانيم که رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: «عتق رقبه» آن است که شخصى خودش به تنهائى برده‌اى را آزاد کند، ولى «فکّ رقبه» آن است که به آزاد کردن برده‌اى کمک کند. «3»