تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً «11» وَ جَعَلْتُ لَهُ مالاً مَمْدُوداً «12» وَ بَنِينَ شُهُوداً «13» وَ مَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيداً «14» ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ «15» کَلاَّ إِنَّهُ کانَ لِآياتِنا عَنِيداً «16» سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً «17» إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ «18» فَقُتِلَ کَيْفَ قَدَّرَ «19» ثُمَّ قُتِلَ کَيْفَ قَدَّرَ «20» ثُمَّ نَظَرَ «21» ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ «22» ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ «23» فَقالَ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ «24» إِنْ هذا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ «25» سَأُصْلِيهِ سَقَرَ «26» وَ ما أَدْراکَ ما سَقَرُ «27» لا تُبْقِي وَ لا تَذَرُ «28» لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ «29» عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ (30) وَ ما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِکَةً وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذِينَ کَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ يَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَ لا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکافِرُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً کَذلِکَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاَّ هُوَ وَ ما هِيَ إِلاَّ ذِکْرى‌ لِلْبَشَرِ (31) جلد 5 صفحه 300 ترجمه‌ واگذار مرا با کسيکه آفريدم او را تنها و قرار دادم برايش مالى ممتدّ و پهناور و پسرانى حاضر در خدمت‌ و آماده نمودم براى او آماده نمودنى‌ پس طمع دارد که زياد نمايم‌ نه چنين است همانا او با آيات ما دشمنى ورزيد در آتيه وادار ميکنم او را ببر آمدن در گردنه سختى از کوه‌ همانا او فکر کرد و تعيين نمود پس هلاک باد چگونه تعيين نمود باز هلاک باد چگونه تعيين نمود نظر کرد پس رو ترش کرد و چهره در هم کشيد پس روى گرداند و سر کشى کرد پس گفت نيست اين مگر جادوئى که نقل ميشود نيست اين مگر سخن آدمى‌ زود است که داخل کنم او را در دوزخ‌ و چه ميدانى تو که چيست دوزخ‌ نه باقى ميگذارد و نه رها ميکند بسيار سياه کننده است پوست روى را بر آن نوزده تن موکّلند و قرار نداديم ملازمان آتش را مگر فرشتگانى و قرار نداديم عددشانرا مگر ابتلا و محنت و عذاب براى آنانکه کافر شدند تا يقين نمايند آنانکه داده شد آنها را کتاب و افزون نمايند آنانکه ايمان آوردند ايمانرا و شک ننمايند آنانکه داده شد بآنها کتاب و گروندگان و تا بگويند آنانکه در دلهاشان مرضى است و کافران چه چيز اراده نموده است خدا باين که مثل باشد اينچنين گمراه ميکند خدا هر که را بخواهد و راهنمائى ميفرمايد هر که را بخواهد و نميداند لشگرهاى پروردگار تو را مگر او و نيست آن مگر پندى براى انسان. تفسير مستفاد از نقل قمّى ره در اينمقام آنستکه اين آيات در باره وليد بن مغيره عموى ابو جهل نازل شده و او از بزرگان و رؤساء قريش و مردان کار آزموده و سياستمداران عرب بوده و از کسانيکه استهزاء مينمودند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را و يک روز که آنحضرت مشغول بقرائت قرآن بود قريش نزد او آمدند و سؤال نمودند از او که آيا اين که محمد ميخواند شعر است يا خطبه يا غيب گوئى او گفت صبر کنيد من بيايم کلام او را بشنوم و خدمت حضرت رسيد و عرضه داشت شعر خود را براى من بخوان او جواب فرمود آن شعر نيست کلام خدا است که بر پيغمبر او جلد 5 صفحه 301 نازل شده عرضه داشت قدرى از آن براى من تلاوت نما و حضرت سوره حم سجده را براى او خواند و چون رسيد بقول خداوند فان أعرضوا فقل انذرتکم صاعقة مثل صاعقة عاد و ثمود بدن آنملعون بلرزه در آمد و تمام موهاى سر و ريش او راست شد و رفت بمنزلش و ديگر بيرون نيامد و قريش نزد ابو جهل آمدند و گفتند عموى تو مايل بدين محمد شده و باين جهت نزد ما نميآيد و او نزد وليد رفت و گفت ما را سر شکسته و رسوا و مورد شماتت دشمنان نمودى و مايل بدين محمّد شدى او گفت من مايل بدين او نشدم ولى از او کلام سختى شنيدم که بدنم بلرزه آمد ابو جهل گفت خطبه بود گفت خير خطبه کلامى است متّصل بهم و شبيه بيکديگر و اين منثور بود و اجزايش شبيه بهم نبود ابو جهل گفت شعر بود گفت خير آيا نميدانى که من تمام انواع و اقسام اشعار عرب را شنيده و ميدانم ابو جهل گفت پس چه بود گفت صبر کن فکر کنم و جواب تو را بگويم تا فردا که ابو جهل او را ملاقات نمود و سؤال خود را تکرار کرد گفت بگو سحر است چون دل مردم را ميبرد پس اين آيات نازل شد و او را وحيد خواندند چون بقريش گفت يک سال من پيراهن بيت را ميدهم يک سال شما همگى و اموال بسيار و باغهاى زياد و ده پسر داشت که در مکّه بودند و ده غلام داشت که بهر يک هزار دينار داده بود براى او تجارت کنند و گفته‌اند محصول املاک او و ورود ثمرات تابستانى و زمستانى آن در تمام مدّت سال از طائف بمکّه قطع نميشد و اضافاتى بر نقل قمّى ره هم نقل نموده‌اند که مؤيّد و مؤکّد آنست و منافى با آن نيست بنابر اين مفاد آيات شريفه آنستکه اى پيغمبر واگذار مرا بتنهائى با کسيکه خلق نمودم او را تا بسزايش برسانم حاجت بمعارضه تو با او نيست يا واگذار مرا با کسيکه خلق نمودم او را با آنکه تنها و بى‌کس و بى‌مال بود و فعلا بقدرى متموّل شده که او را وحيد ميخوانند و باين بيان لطف کلام بر اهل ذوق پوشيده نيست و مقرّر داشتم براى او مالى را که در تمام ايّام سال ورودش بمکّه امتداد دارد و پسرانى را که براى بى‌نيازى از کسب و تجارت هميشه در مکّه نزد او براى انجام خدماتش حاضرند و بساط رياست و جاه و جلال را براى او گستردم گستردنى که ملقّب بريحانه قريش و وحيد عصر شد جلد 5 صفحه 302 باز هم طمع دارد که من بر مال و جاه او بيفزايم نه چنين است نخواهم افزود چون شکر نعمت مرا بجا نياورد و جاى تعجب است که با وصف اين بانگ هل من مزيد او بلند است گفته‌اند بعد از اين آيه روز بروز از مال و اولاد او کاسته شد تا مرد و سه پسرش مسلمان شدند و علاوه بر آنکه شکر ننمود با آيات ما عناد ورزيد و با آنکه دانست کلام بشر عادى نيست آنرا کلام بشر خواند و نسبت بسحر داد در آتيه او را ببالا رفتن از گردنه کوه سختى وادار مينمائيم و اين مثل است براى کسيکه در شدائد افتد و گفته‌اند صعود نام کوهى است از آتش در جهنّم که دائما بايد با مشقّت دسته‌ئى از آن بالا بروند و پائين بيايند همانا او فکر کرد و تعيين نمود نزد خود که چگونه آيات ما را تکذيب نمايد که مورد قبول واقع شود چون اگر ميگفت از قبيل خطبه و شعر و کهانت است مردم آنها را زياد ديده و شنيده بودند و ميديدند اين غير از آنها است کسى قبول نميکرد لذا گفت سحر است که آموخته و بآن ميان مرد و اهل و اولاد و مملوکهايش جدائى مى‌اندازد پس بهلاکت ابدى گرفتار گردد تعجب است چگونه فرض و تعيين نمود چيزى را که عوام بپسندند با آنکه خلاف واقع است چون اگر سحر بود ساحران ميتوانستند مانند آن بياورند و براى مبالغه و تأکيد اينجمله تکرار شده و کلمه ثمّ براى دلالت بر ابلغيّت لعن دوم از اوّل است پس باز تأمّل و نظر نمود که در باره قرآن چگونه سخنى گويد که کسانش بپسندند و کاملا از او راضى شوند پس از شدّت حسد و عداوت و حيرت در جواب قوم روى ترش نمود و پيشانى در هم کشيد و با آنکه حق را يافته بود بآن پشت کرد و تکبر ورزيد از متابعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پس تصريح نمود که اين سحرى است که از سحره بابل آموخته و براى مردم نقل ميکند و نيست اين مگر کلام آدمى در آتيه او را داخل در جهنّم خواهم نمود چون سقر يکى از اسماء جهنّم يا يکى از درکات آنست و براى اهميّت و سختى عذاب آن فرموده تو چه ميدانى که سقر چيست نه باقى ميگذارد چيزى از پوست و گوشت و استخوان براى کسيکه داخل آن شود و نه بعد از سوزاندن و دو مرتبه خلق شدن دست از او برميدارد بسيار سياه کننده است پوست روى گنه‌کار را در جلد 5 صفحه 303 کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که سقر نام وادى خاصى است در جهنّم براى اهل تکبر شکايت نمود بخدا از شدّت حرارت خود و اجازه خواست که نفس بکشد و نفس کشيد پس سوزاند جهنّم را و ملائکه‌اى که متصدّى امور سقرند نوزده فرشته ميباشند که يکى از آنها نامش مالک و سمت رياست بر سايرين دارد و قمى ره نقل فرموده که هر مردى نوزده ملک موکّل عذاب دارد و اوصاف آنان از جهت قوّت و صلابت و شدّت و خشونت و غيره قبلا ذکر شده و معروف بزبانيه ميباشند و البته جعل اينعدد بر حسب حکمتى است که خدا ميداند آنرا و ما نميدانيم و نبايد بدانيم ولى محتمل است خداوند باين عدد که مشتمل بر اکثر آحاد و اقلّ عشرات است خواسته باشد اشاره فرمايد بآنکه از مراتب آحاد و عشرات بر حسب اقتضاء درکات و طبقات جهنّم و اهل آنها ما ملائکه بسيار داريم که موکّلين دوزخند و لذا ميفرمايد و قرار نداديم ما موکّلين آتش را مگر از جنس ملائکه تا بشر با آنها الفت نگيرند و آنها بر گناهکاران ترحّم ننمايند و ذکر ننموديم عدّه آنها را مگر براى فتنه و بلا و عذاب و امتحان کفّار که استهزاء نمايند و بگويند اين عدّه قليل چگونه از عهده خلق کثير جهنّم بر ميآيند چنانچه از ابو جهل نقل شده که بعد از نزول اين آيه بقريش گفت آيا هر ده نفر از شما پاى يکنفر از آنها را نميتوانيد بگيريد از جهنّم بيرون کنيد غافل از آنکه يک عزرائيل تمام مردم را قبض روح مينمايد و کسى نميتواند از چنگ او فرار کند و اگر بگويند او أعوان دارد خواهيم گفت آنها هم شايد اعوان داشته باشند و هر يک با اعوانشان مأمور بر دسته‌اى از گناهکاران يا درکه‌اى از درکات جحيم باشند و قرار داديم آنها را باين عدّه تا يقين کنند اهل کتاب که عدّه آنها را در کتب سماوى باين عدد ديده‌اند به نبوّت پيغمبر اسلام و صحت کتابش و نقل نمايند آنرا براى مسلمانان تا موجب مزيد ايمان آنان گردد بقرآن براى توافق آن با کتب آسمانى ديگر و هيچ شک و شبهه‌اى براى اهل کتاب و اهل ايمان در حقّ بودن اسلام پيدا نشود بعد از تدبّر و تفحّص در کتب سماوى و يافتن آنعدد را موافق با قرآن و اينجمله در واقع براى تأکيد يقين سابق و ابقاء آن و زائل نشدن بعروض شک‌ جلد 5 صفحه 304 و شبهه ذکر شده چون ميدانستند پيغمبر اسلام امّى است و درس نخوانده وقتى چنين خبرى دهد و در کتب سماوى يافت شود لابد بوحى الهى است و تا کسانيکه مبتلا بمرض نفاق و شک و شبهه در واضحاتند و کفّار عنود جحود که عمدا منکر حق ميشوند بگويند معلوم نيست خدا از اينعدد مرموز شگفت آور مانند مثل چه اراده نموده و استحقاقشان براى عذاب کامل گردد اينچنين خدا بشهود ميرساند گمراهى کسيرا که بخواهد رسوا کند او را بانتقام اعمالش و آشکار ميکند هدايت و درايت کسيرا که تأمّل مينمايد در آيات او و مى‌يابد مصدّق آنرا در کتب سماوى و حمل ميکند آنچه را ندانسته بر حکمت الهى و ميداند که نميداند عدد لشگر خدا را جز خدا و ذکر اين عده نيست مگر براى تذکّر مردم بآتش جهنّم و اوضاع آنعالم و الا عدد لشگريان خدا از جن و انس و ملائکه بى‌پايان و غير محصور است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه نيست سقر يا اينسوره مگر موجب تذکّر مردم و در کافى از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که مراد ولايت است و اللّه اعلم.