تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ «17» وَ لا يَسْتَثْنُونَ «18» فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نائِمُونَ «19» فَأَصْبَحَتْ کَالصَّرِيمِ «20» فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ «21»
أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صارِمِينَ «22» فَانْطَلَقُوا وَ هُمْ يَتَخافَتُونَ «23» أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْکُمْ مِسْکِينٌ «24» وَ غَدَوْا عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ «25» فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ «26»
بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ «27» قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ «28» قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِينَ «29» فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (30) قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا کُنَّا طاغِينَ (31)
عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ (32) کَذلِکَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (33)
ترجمه
همانا ما آزموديم آنها را همچنانکه آزموديم صاحبان آن باغ را
جلد 5 صفحه 250
هنگاميکه سوگند ياد کردند که به‌چينند ميوه آنرا البته با آنکه باشند صبح کنندگان
و انشاء اللّه نميگفتند
پس دور زد بر آن باغ بلاى دور زننده‌اى از جانب پروردگارت با آنکه بودند آنها خفتگان
پس گرديد مانند باغى که ميوه آن تمامى چيده شده
پس صدا کردند يکديگر را با آنکه بودند صبح کنندگان
که بامداد بيرون آئيد بر کشت خود اگر هستيد ميوه چينندگان
پس روان شدند با آنکه آنها آهسته سخن ميگفتند
که بايد وارد نشود در آن امروز بر شما فقيرى
و صبح روان شدند بقصد منع فقراء با آنکه بودند توانايان
پس چون ديدند آنرا گفتند همانا ما گمشدگانيم
بلکه ما بى‌بهرگانيم
گفت بهترين آنها آيا نگفتم بشما که چرا تسبيح نميکنيد
گفتند منزّه است پروردگار ما همانا ما بوديم ستمکاران
پس رو کردند بعضيشان به بعضى با آنکه ملامت ميکردند خودشان را
گفتند اى واى بر ما همانا ما بوديم سرکشى کنندگان
اميد است پروردگار ما عوض دهد بما بهتر از آنرا همانا ما بسوى پروردگارمان اميدوارانيم
اينچنين است عذاب اينجا و هر آينه عذاب آخرت بزرگتر است اگر بودند که ميدانستند.
تفسير
قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اهل مکّه مبتلا شدند بگرسنگى چنانچه مبتلا شدند صاحبان باغ و آن باغى بود در دنيا از باغات يمن که برضوان خوانده ميشد و فاصله آن از صنعاء نه ميل بود و نيز نقل نموده که از ابن عباس پرسيدند آيا گناه موجب محروميّت از روزى ميشود جواب گفت قسم بخدا اين واضح است خداوند آنرا در سوره ن و القلم ذکر فرموده و آن آنستکه مردى باغى داشت که حقوق فقرا را از محصول آن کاملا ميپرداخت و چون او فوت کرد آن باغ به پنج پسرش ارث رسيد و در آنسال که پدرشان از دنيا رفت آن باغ از هر سال بيشتر محصول داشت و پسرها خوشحال شدند يکروز بعد از نماز عصر که براى تفريح آنجا رفته بودند زيادى ميوجات آنرا مشاهده نمودند و موجب طغيان آنها شد و بعضى از آنها ببعض ديگر گفتند پدر ما پيرمرد و خرفت شده بود خوب است ما متعهّد شويم امسال چيزى بفقرا ندهيم تا مستغنى شويم و در سنوات آتيه برسم سابق عمل خواهيم نمود و چهار نفر از آنها باين امر راضى شدند و پنجمى که خداوند او را
جلد 5 صفحه 251
اوسط خوانده غضب نمود پرسيدند که اوسط آنها در سن بود گفت خير کوچکتر از همه بود بر حسب سنّ و بزرگتر بحسب عقل و اوسط قوم بهتر آنان است و او برادران خود را نصيحت نمود که بطريقه پدرتان باقى باشيد بهتر است و آنها دست تعدّى بسوى او دراز نمودند و زدند او را بحدّيکه يقين کرد اراده کشتن او را دارند ناچار تمکين نمود پس رفتند در منازلشان و قسم خوردند که صبح بروند و محصول باغ را برداشت نمايند و کلمه انشاء اللّه تعالى را که مشتمل بر استثناء است بر زبان جارى ننمودند پس خدا مبتلاشان نمود باين گناه و حائل شد ميان آنها و آن رزق و اين آيات را تلاوت نمود تا فأصبحت کالصّريم و آنرا تفسير نمود بمحترق اوّلا و بشب تار که ابدا روشنى در آن يافت نشود ثانيا باز آيات بعد را تلاوت نمود تا رسيد به و هم يتخافتون پرسيدند مراد از تخافت چيست جواب داد آهسته صحبت کردن است که کسى نشنود اين خلاصه منقول از ابن عباس است و تتمّه مختصرى دارد که ذکر نشد و بنابراين مفاد آيات شريفه آنستکه خداوند مبتلا فرمود اهل مکّه را چنانچه مبتلا فرمود صاحبان باغ معهود را وقتى که قسم ياد نمودند که بچينند ميوجات آنرا در صبحگاه و انشاء اللّه نگفتند پس آفتى بر آن باغ رسيد از جانب پروردگار تو اى پيغمبر در وقتى که صاحبان آن در خواب بودند پس گرديد آن باغ مانند آنکه ميوجات آن چيده شده بطوريکه چيزى از آن باقى نمانده يا گرديد مانند شب تاريک بسوختن و سياه شدن پس صاحبان باغ يکديگر را صبح خبر کردند که بيائيد برويم سر محصول خودمان آنرا برداشت نمائيم اگر عازم اين کار هستيد پس رفتند و محرمانه با هم صحبت مينمودند که نبايد امروز احدى از فقراء را در باغ راه داد و صبح آنروز که وارد باغ شدند عازم بر محروم نمودن فقراء بودند بطوريکه گويا جز بر محروم نمودن قدرت ندارند يا تصميم داشتند که تمام قدرت خودشان را در منع آنها اعمال نمايند و وسائل آنرا آماده نموده بودند غافل از آنکه قدرت خداوند فوق قدرتها است و زمينه اعمال قدرت آنها را از بين برده و محصول باغ از دست رفته و جز حرمان نصيبى براى آنها نمانده است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه صبح بباغ آمدند با عزم بر منع فقرا بگمان
جلد 5 صفحه 252
آنکه قادرند بر برداشت تمام محصول خودشان و ممکن است اينمعنى از ذيل منقول از ابن عباس که ذکر نشد استفاده شود در هر حال اوّلى که باغ را ديدند نشناختند و گفتند ما راه را گم کرديم و بعد از تأمّل فهميدند که گم نکردند بلکه باغ سوخته و گفتند ما محروم شديم از منافع باغ براى قصد خيانت بفقراء و اعقل و اعدل و بهتر از همه آنها گفت من نگفتم چرا تسبيح و تنزيه نميکنيد خدا را از خلف وعده چون او ضامن روزى بندگان شده و وعده داده که هيچ کس را بى‌رزق نگذارد و شما از خوف فقر قصد منع فقرا را از حقوق خودشان نموديد يا چرا ياد خدا نمينمائيد بشکر و صبر بر سهم خودتان از باغ و اداء حق فقرا و آنها تنزيه خدا و اقرار بظلم خودشان کردند و يکديگر را ملامت نمودند چون بعضى آمر و بعضى مؤيّد و بعضى راضى بودند و يکنفر ناراضى در اين امر بود و در خاتمه همگى با تضرّع و زارى روى نياز بدرگاه کارساز آورده خودشان را ملامت بر تجاوز و تعدّى از حق و طغيان و سرکشى از امر خدا نموده و او را مبرّى از جور و ستم دانسته توبه جدّى کردند و از خدا خواستند که عوض آن باغ باغ بهترى بآنها عنايت فرمايد با آنکه اميدوار بودند بکرم او و راغب بودند باطاعت اوامرش و گفته‌اند خداوند توبه آنها را قبول و باغ بمراتب بهترى عوض بآنان کرم فرمود در اسرع اوقات که منتظر آن نبودند و از امام باقر عليه السّلام روايت شده که گناه بنده موجب دفع رزق ميشود و باين آيات استشهاد فرموده خدا ميفرمايد اين عذاب و امثال آن عذاب دنيوى خدا است در مقابل تخلّف از اوامر او و عذاب آخرت بمراتب شديدتر است اگر بدانند شدّت و حدّت آنرا و آنکه عذاب دنيا در برابر آن هر چه باشد هيچ است و نميدانند مردم که چه قدر مهمّ است و الا معصيت خدا را کمتر مينمايند معصيت کاران.