تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ (31) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (32) يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ (33) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (34) يُرْسَلُ عَلَيْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ (35)
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (36) فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهانِ (37) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (38) فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ (39) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (40)
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَ الْأَقْدامِ (41) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (42) هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (43) يَطُوفُونَ بَيْنَها وَ بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (44) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (45)
جلد 5 صفحه 116
ترجمه
زود باشد که بپردازيم بحساب شما اى دو گروه جنّ و انس
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد
اى گروه جنيان و آدميان اگر ميتوانيد که بگريزيد از اطراف آسمانها و زمين پس بگريزيد بيرون نميرويد مگر با قدرتيکه نداريد آنرا
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد
فرستاده ميشود براى شما شعله خالصى از آتش و مس گداخته پس دفع نتوانيد کرد
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد
پس چون شکافته شود آسمان پس بگردد گلگون مانند روغنهاى گوناگون
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد
پس در چنين روز سؤال نميشود از گناهش انسانى و نه جنّى
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد
شناخته ميشوند گناهکاران بعلامتشان پس گرفته ميشوند بموهاى پيشانى و قدمها
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد
اينست دوزخى که تکذيب ميکردند آنرا گناهکاران
ميگردند ميان آن و ميان آب گرم جوشان
پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد.
تفسير
گفته‌اند فراغ در لغت بدو معنى آمده يکى بمعناى قصد چنانچه گفته ميشود فارغ ميشوم براى فلان امر يعنى قصد ميکنم آنرا و ديگر بمعناى بيرون آمدن از کارى براى پرداختن بکار ديگر و اين معنى در باره خداوند معقول نيست چون مشغول نميکند و باز نميدارد او را کارى از کارى پس معناى اوّل متعيّن است و مراد آنست که در آتيه قصد ميکنيم براى رسيدگى بحساب شما اى دو گروه سنگين از بار تکليف يا و زين و مهمّ در روى زمين که جن و انسيد و محتمل است مراد آن باشد که در آتيه فارغ ميشوم از اداره معاش شما در دنيا و ميپردازم بحساب و جزاى اعمال شما در آخرت بر سبيل تمثيل و تشبيه بحال کسيکه خود را مجرّد براى انجام امرى نموده که بهتر ميتواند بآن رسيدگى نمايد تا بيشتر موجب تهديد و تخويف باشد و قمّى ره نقل فرموده که مراد از ثقلان کتاب خدا و عترت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم است با تمسّک بحديث مشهور انّى تارک فيکم الثّقلين کتاب اللّه و عترتى و بنابراين شايد مراد کشيدن انتقام
جلد 5 صفحه 117
از ستمکاران بآن دو باشد و در هر حال حساب و جزا و انتقام هر چه از حق صادر شود چون براى انتظام امور خلق و بصلاح آنها است لطف و نعمت است خصوصا براى اهل ايمان از جن و انس پس نبايد منکر هيچ يک از نعم الهى شوند و مؤيّد معناى سابق- الذکر و آنکه نقل قمّى ره بر سبيل تأويل بوده خطاب خداوند بجن و انس است و تهديد آن دو گروه بآنکه قدرت نداريد از تحت اراده و حيطه تصرف من خارج شويد بنفوذ و فرار از جوانب و اطراف ملک من چون اگر بخواهيد فرار کنيد بايد با قدرتيکه من بشما بدهم بکنيد و چنين قدرتى من بشما ندادم يا اگر ميتوانيد نفوذ نمائيد در اقطار آسمانها و زمين براى علم باوضاع و احوال آنها نفوذ نمائيد و مطلع شويد ولى نميتوانيد مگر من دليلى براى شما اقامه نمايم و بواسطه آن عالم شويد چون سلطان بر قدرت و قوّت و حجّت اطلاق ميشود و در صورت اول مراد بيان قدرت تامّه الهيّه و عجز مخلوق از خروج از تحت سلطنت او است و در صورت دوم مراد بيان انحصار علم است بمبدء فيّاض و آنچه از او بخلق افاضه شود و در هر حال اين معنى از ادله توحيد و موجب ترغيب بطاعت و بعد از معصيت است و نعمتى است از نعم الهيّه که نبايد آن را انکار نمود و مستفاد از بعضى روايات آنست که چون قيامت بر پا شود خداوند جن و انس را يکجا مجتمع فرمايد پس ملائکه هفت آسمان نازل و مرتّبا بر آنها احاطه نمايند مانند هفت خيمه و منادى الهى آنها را باين آيه مخاطب نمايد و آنها خودشان را محاط بحلقه‌هائى از ملائکه ببينند و راه گريز نداشته باشند و در بعضى ذکر شده که شعله‌ئى از آتش هم بر آنها احاطه مينمايد و اين آيه تا شواظ من نار بآنها ندا ميشود در هر حال آن شعله و زبانه آتش با دود يا بيدود و مس گداخته که بفرق آنها ريخته ميشود باختلاف تفاسير بمنزله تشريفات ورودى آنها است بجهنّم که براى آنان قبلا ارسال ميشود و اين عذاب و ساير عذابهائى که بعدا بيان ميشود هر يک نعمتى است از خدا براى خلق چون افعال او تماما موافق با صلاح عامّه و حفظ انتظامات امور دنيوى آنها بآن ميشود و اخبار خداوند از آن موجب اجتناب آنان از معاصى و مضارّ و افعال ناشايسته و قبيح است پس مناسب است بعد از ذکر آنها گفته شود پس کدام يک از نعمتهاى الهى را انکار مينمائيد
جلد 5 صفحه 118
اين بيان مفسّرين است که براى وجه مناسبت اين آيه با آيات عذاب فرموده‌اند ولى بنظر حقير لازم نيست بتکلّف عذاب را نعمت قلمداد کرد چون مفاد اصلى اين آيه تخويف از کفران نعمت است و بعد از بيان پاره‌اى از نعم بى‌پايان الهى و ذکر بعضى از عذابها مناسب است گفته شود پس بکدام يک از نعمتهاى خدا انکار ميورزيد تا باين عذاب و امثال آن گرفتار گرديد خصوصا با بودن اهل ايمان و مظلومين در ضمن مخاطبين که اين عذابها براى انتقام آنها است و نعمت بودنش براى آنان واضح است و چون روز قيامت آسمان شکافته گردد براى نزول ملائکه و عدم حاجت بآن از حرارت آتش جهنّم در بدو امر گلگون شود و بعد مانند روغنهاى گوناگون که همه از حرارت آتش آب ميشوند مضمحل و نابود ميگردد يا مانند روغن ماليدنى که بمالش تمام ميشود فانى ميگردد چون دهان جمع دهن است و بر روغن ماليدنى هم اطلاق ميشود و ورده اگر چه واحد ورد است و بر هر گلى اطلاق ميشود ولى بيشتر استعمال آن در گل سرخ است که اينجا اراده شده و از مفسّرين تفسيراتى براى ورده و دهان و وجه شبه در اين مقام نقل شده که حقير چون نپسنديدم ذکر ننمودم و در آنروز از هيچ يک از جن و انس سؤال نميشود که چه گناهى در دنيا نموديد ولى سؤال ميشود که چرا گناه کرديد چون خدا فرموده آنها مسئولند و بسيما شناخته ميشوند و خداوند عالم است احتياج بسئوال براى تحصيل علم ندارد سؤال خدا براى توبيخ و ملامت است و بعضى گفته‌اند در وقت حشر سؤال نشود چون همه واله و سرگردانند سؤال در موقف حساب است و از روايات ائمه اطهار استفاده ميشود که از شيعيان سؤال نميشود چون عذاب آنها در برزخ تمام ميشود و بى‌گناه وارد محشر ميگردند و بنا بر اين شايد خداوند غير شيعيان از جن و انس را چون از فطرت اصليّه خودشان خارج شده‌اند داخل در نوع ندانسته و حساب نفرموده که فرموده سؤال نميشود از گناه او در آن روز انسى و جنّى و جانّ بر بنى جانّ اطلاق ميشود چنانچه آدم بر بنى آدم گفته ميشود و گناهکاران رو سياه و سر شکسته و محزون و مغموم وارد محشر ميگردند و مأمورين الهى که ملائکه دوزخند باين علائم آنها را شناخته بعضى را بموى سر و بعضى را بپاها گرفته بر زمين محشر ميکشند و بجهنّم ميبرند و بعضى
جلد 5 صفحه 119
گفته‌اند جمع مينمايند موى سر و پاهاشان را در غل و بدوزخ ميکشند و مى‌اندازند در آتش و در هر حال بآنها بعد از وصول بجهنّم براى مزيد خفّت و خوارى و سرزنش گفته ميشود اين جهنمى است که شما در دنيا منکر آن بوديد و آنها گردش ميکنند در ميان جهنّم بحرکت آتش و دور ميزنند در ميان آب جوشى که بسرشان ريخته ميشود از شدّت سوزش وقتى که طلب تخفيف عذاب يا جرعه آب مينمايند چون آنى بمعناى بالغ بمنتهاى حرارت است پس چرا بايد بعضى از نعمتهاى پروردگارشان را منکر شوند که بچنين عذابى مبتلا گردند.