تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ کَالْفَخَّارِ «14» وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ «15» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «16» رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ «17» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «18» مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ «19» بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ «20» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «21» يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ «22» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «23» وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ کَالْأَعْلامِ «24» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «25» کُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ «26» وَ يَبْقى‌ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ «27» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ «28» يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ «29» فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (30) ترجمه‌ خداوند آفريد انسان را از گل خشکيده مانند خزف شده‌ و آفريد جن را از شعله بيدودى از آتش‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد پروردگار دو مشرق و پروردگار دو مغرب‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد روان ساخت دو دريا را که بهم ميرسند ميانشان حائلى است که بيکديگر تجاوز نميکنند پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد بيرون ميآيد از آندو مرواريد و مرجان‌ پس بکدام يک از نعمتهاى‌ جلد 5 صفحه 113 پروردگارتان انکار ميورزيد و براى او است کشتيهاى روان افراشته بادبان در دريا چون کوهها پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد هر که بر زمين قرار دارد نابود شونده است‌ و باقى ميماند ذات پروردگار تو صاحب بزرگى تامّ و تفضّل عام‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد طلب ميکند از او هر که در آسمانها و زمين است هر روز او در کارى است‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد. تفسير خداوند آدم ابو البشر را خلق فرمود از خاک بعد از آنکه آن را گل فرمود و رنگ و بوى آن تغيير يافت و خشک شد مانند خزف و سفال که صدا ميکند چون چيزى بآن رسد لذا از مبدء خلق گاهى بخاک و گاهى بحمأ مسنون و اينجا بصلصال کالفخّار تعبير فرموده و منافى با يکديگر نيست و خلق فرمود پدر اجنّه را که در سوره حجر ذکر شد از شعله جوّاله صافى و بدون دودى از آتش چون اصل مارج بمعناى مضطرب است و اينجا بصافى از دود تفسير شده پس بکدام يک از نعم الهى که اعظم آنها نعمت وجود است جن و انس کفر ميورزند و کفران مينمايند با آنکه هر يک از آن دو دسته از پدر اصلى خودشان بوجود آمده‌اند و همه مخلوق حقّند و دولت حيات از او بآن دو رسيده او است که مقرّر و مقدّر فرموده در هر يک از تابستان و زمستان براى آفتاب مشرق و مغربى را در آسمان که آن دو مشرق و دو مغرب تفاوت مهمّى در قرب و بعد زمين از آفتاب دارند و اختلاف فصول از آن حاصل و منافع آن بجنّ و انس و اصل است و در عين حال هر روز مشرق و مغرب جداگانه دارد لذا در جاى ديگر فرموده ربّ المشارق و المغارب چون بتدريج در شش ماه تفاوت کلى پيدا ميکند روز از شعاع آفتاب بهره‌بردارى ميشود و شب از تاريکى عالم آسايش حاصل ميگردد پس کدام يک از نعمتهاى الهى را ميتوان انکار نمود و خداوند واگذاشته دو دريا و مجمع آب شيرين و شور را بحال جريان طبيعى خود و ميل باختلاط با يکديگر که با هم تلاقى مينمايند و متّصل بيکديگر ميشوند ولى بين آن دو حائل و مانعى بقدرت خود قرار داده که تجاوز و تعدّى از آن نمينمايند لذا مدّتها يا هميشه هر يک از آن دو باوصاف خود جلد 5 صفحه 114 باقى ميماند يعنى آب گوارا و شيرين بحال خود باقى و آب شور و ناگوار طعم و خاصيّت خود را از دست نميدهد با آنکه لؤلؤ و مرجان گفته‌اند از اختلاط آن دو بيکديگر توليد و از محل تلاقى دو آب بيرون ميآيد و اين معنى در ورود دجله بدريا مشهود ميشود و شمّه‌ئى از اين مقال در سوره فرقان گذشت و اين از بزرگترين آيات قدرت الهى است ولى در قرب الاسناد از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که لؤلؤ از آب آسمان و آب دريا توليد ميشود چون وقتى باران ميآيد صدفها دهانهاى خودشان را در دريا باز ميکنند پس قطرات باران در آنها جاى ميگيرند و از قطره بزرگ لؤلؤ بزرگ و از قطره کوچک لؤلؤ کوچک بعمل ميآيد شيخ شيرازى در باب تواضع و فروتنى فرموده: يکى قطره باران ز ابرى چکيد* خجل شد چو پهناى دريا بديد که جائيکه دريا است من چيستم* گر او هست حقّا که من نيستم چو خود را بچشم حقارت بديد* صدف در کنارش بجان پروريد سپهرش بجائى رسانيد کار* که شد نامور لؤلؤ شاهوار بلندى از آن يافت کو پست شد* در نيستى کوفت تا هست شد و الحق بسيار خوب گفته غفر اللّه له و اين مؤيّد قول بعضى از مفسّرين است که گفته‌اند مراد از دو دريا درياى آسمانى و زمينى است که با يکديگر تلاقى مينمايند بنزول باران در وقتى که خدا بخواهد و بين آن دو مانعى است که نميگذارد درياى آسمان بزمين نزول و درياى زمين بآسمان صعود نمايد و مرجان لؤلؤ کوچک است ولى بعضى آن را بشبه سرخ تفسير نموده‌اند که آن شاخ درخت دريائى است و در بعضى از روايات بحرين بعلى و فاطمه عليهما السلام و لؤلؤ و مرجان بحسن و حسين سلام اللّه عليهما تأويل شده و در بعضى علاوه شده که برزخ محمد صلى اللّه عليه و آله و سلّم ميباشد و در هر حال هيچ يک از نعمتهاى الهى قابل انکار نيست و يکى از نعمتهاى بزرگ الهى کشتيهاى جارى در دريا است که داراى بادبانهاى بلند و مانند کوههاى طولانى سيّارند و آنها وسائل حمل و نقل مسافرين و مال التجاره‌ها ببلاد بعيده‌اند و تمام لوازم آن را از اجزاء مادّى و آرامش آب و جريان باد و غيرها خداوند فراهم فرموده پس‌ جلد 5 صفحه 115 چگونه اين نعمت و ساير نعم الهى را ميتوان انکار نمود و هر چه بر زمين قرار دارد فانى و نابود خواهد شد چون ظاهرا مرجع ضمير عليها ارض است که در آيات سابقه ذکر شده ولى فنا اختصاص باهل زمين ندارد اهل آسمانها هم ميميرند و اختصاص آنها بذکر براى تذکر آنان است بدار بقاء و چيزيکه در عالم باقى ميماند وجه اللّه است که آن صرف الوجود است که بحقيقت آن کسى پى نبرده و نميبرد و قمّى ره نقل فرموده که آن دين پروردگار است و در بعضى از روايات بذوات مقدسه ائمه اطهار تفسير شده و بعضى از مفسرين آن را بعبادات و اطاعات مقرّبه بخدا تفسير نموده‌اند و بعضى گفته‌اند مراد از وجه شى‌ء خود و ذات آنست چون عرب از خود چيزى بوجه آن تعبير ميکند و ميگويد وجه الرّأى و وجه التّدبير و اراده ميکند رأى و تدبير را و بعضى آن را ادله و آيات حق دانسته‌اند که بزرگترين نعم الهيّه ميباشند براى آنکه سعادت جن و انس بآنها حاصل ميشود پس کدام يک از نعمتهاى خدا را آن دو دسته انکار ميکنند و تمام موجودات آسمانى و زمينى در ذات و صفات و مقاصد محتاج بحق ميباشند و همه بلسان حال و مقال از خدا سؤال ميکنند و گدايان ملازم آن درگاهند و خداوند هم هر روز و هر آن بکارسازى و کارپردازى آنها اشتغال دارد و جواب آنها را ميدهد و قمّى ره نقل فرموده که زنده ميکند و ميميراند و زياد ميکند و کم مينمايد و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده در اين آيه که از شأن او آنست که بيامرزد گناهى را و بگشايد مشکلى را و بالا ببرد قومى را و پائين بياورد ديگران را و بعضى گفته‌اند اين آيه در ردّ يهود است که گفتند خدا روز شنبه کارى ندارد و فارغ از امر شده و در هر حال نعمتهاى الهى قابل انکار نيست و جن و انس و دوست و دشمن و سعيد و شقى بايد معترف بآن باشند.