تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (36) وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (37) حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ (38) وَ لَنْ يَنْفَعَکُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ (39) أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ مَنْ کانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (40)
ترجمه
و هر کس چشم بپوشد از ياد خداى بخشنده آماده ميکنيم براى او شيطانى را پس او برايش همنشين است
و همانا آنها باز ميدارندشان از راه و گمان ميکنند که آنها هدايت يافتگانند
تا چون آيد نزد ما گويد ايکاش بود ميان من و تو فاصله مشرق و مغرب پس چه بد همنشينى هستى
و هرگز سود ندهد شما را امروز چون ستم کرديد آنکه در عذاب با يکديگر شرکت دارانيد
آيا پس تو ميشنوانى کران را يا راه مينمائى کوران را و کسى را که باشد در گمراهى آشکار.
تفسير
هر کس در تحصيل لذّات دنيا کوشيد و از ياد خدا و نظر در آيات او چشم پوشيد خداوند شيطانى را از جنس جن يا انس آماده و مهيّا ميفرمايد براى گمراه کردن او باين معنى که واميگذارد او را باختيار شيطان و مانع نميشود از نفوذ اراده آن ملعون در او و دور نميکند او را از آن شخص منغمر در لذّات براى آنکه اين شخص باختيار خود خود را از قابليّت عنايت الهى انداخته و در نتيجه شياطين با اين اشخاص نزديک و مأنوس و همدم و همنشين ميشوند و آنها را
جلد 4 صفحه 604
به وساوس و حيل از راه حق و حقيقت باز ميدارند بطوريکه در عين ضلالت و گمراهى خودشان را مهتدى و راه يافته بحق و حقيقت ميدانند و آن شياطين با اين گمشدگان هميشه هستند تا آن گم‌گشته يا او با شيطانش چون جاءانا بصيغه تثنيه نيز قرائت شده است در محضر عدل الهى و موقف حشر حاضر ميگردند آنوقت آن بيچاره متنبّه ميشود که چه بد رفيق و مصاحبى داشته و آرزو ميکند که بين او و رفيقش فاصله ميان مشرق و مغرب بود چون مشرقين از باب تغليب اراده مشرق و مغرب از آن ميشود و اين آرزو را برفيقش اظهار مينمايد و ميگويد چه بد رفيقى بودى او هم لابد جواب ميگويد من تو را مجبور ننمودم تو خودت بد جنس بودى که سخن خدا و پيغمبر را نشنيدى و بحرف من گوش دادى ولى خداوند اينجا ذکر نفرموده فقط ميفرمايد هر دو بايد بسوزيد و اينکه با يکديگر ميسوزيد براى شما نفعى ندارد و تسلّاى خاطرى از تعميم عذاب براى شما حاصل نميشود چون کفر که بدترين ظلم است عذابش هم شديدترين عذاب‌ها است که مافوق ندارد و در روايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام اين دو آيه با اوّلى و دوّمى و تبرّى يکى از آن دو از ديگرى و حکم خداوند باشتراک آن دو و اتباعشان در عذاب براى ظلم بآل محمد صلى اللّه عليه و اله تطبيق شده است و در آيه اخيره خداوند حبيب خود را مخاطب فرموده بر سبيل تعجّب ميفرمايد آيا کسى را که بواسطه اعراض از استماع کلام حقّ کر شده و ديگر حرف حساب بگوشش فرو نميرود تو ميتوانى شنوا نمائى يا کسيرا که براى منصرف شدن از فکر و ذکر خدا کور شده و در وادى حيرت و ضلالت واضح و آشکار ميگردد تو ميتوانى راهنمائى نمائى بيش از اين خود را بزحمت مينداز که ما هر کار بخواهيم بکنيم ميتوانيم و ميکنيم وظيفه تو فقط ابلاغ است که عمل مينمائى ديگر مسئوليّتى براى تو نخواهد بود.