تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ «11» ذلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ يُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْکَبِيرِ «12» هُوَ الَّذِي يُرِيکُمْ آياتِهِ وَ يُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ رِزْقاً وَ ما يَتَذَکَّرُ إِلاَّ مَنْ يُنِيبُ «13» فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ «14» رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاقِ «15»
يَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْ‌ءٌ لِمَنِ الْمُلْکُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ «16» الْيَوْمَ تُجْزى کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ «17»
ترجمه
گفتند پروردگارا ميراندى ما را دوبار و زنده گرداندى ما را دوبار پس اعتراف کرديم بگناهانمان پس آيا بسوى بيرون رفتن راهى هست
اين براى آنست که چون خوانده ميشد خدا بتنهائى کفر ميورزيديد و اگر شرک آورده ميشد باو ميگرويديد پس حکم براى خداى بلند مرتبه بزرگ است
او است کسيکه مينمايد بشما آيتهايش را و ميفرستد براى شما از آسمان روزى را و پند نميگيرد مگر کسيکه بازگشت مينمايد
پس بخوانيد خدا را با آنکه خالص کنندگان باشيد براى او دين را و اگر چه ناخوش داشته باشند کافران
او بلند کننده رتبه‌ها داراى مقرّ سلطنت است القاء ميکند روان را از امر خود بر هر که ميخواهد از بندگانش تا بيم دهد از روز ملاقات
روز که آنان ظاهر شوندگانند پوشيده نميباشد بر خدا از آنان چيزى براى کيست پادشاهى آنروز براى خداوند يکتاى داراى قهر و غلبه است
آنروز جزا داده ميشود هر کس بآنچه کسب کرد نيست ستمى در آنروز همانا خداوند زود حساب است.
تفسير
خداوند سبحان نقل فرموده کلام کفار سابق الذّکر را بعد از ورود
جلد 4 صفحه 519
در جهنّم که عرضه ميدارند پروردگارا دو مرتبه ما را ميراندى يکمرتبه در دنيا و يکمرتبه در قبر و دو مرتبه زنده نمودى يکمرتبه در قبر و يکمرتبه در قيامت چون براى سؤال قبر مردم زنده ميشوند و بعد از آن ميميرند و پس از اين اظهار اقرار مينمايند بگناهان خودشان و از خداوند درخواست مينمايند که آنها را از جهنّم اخراج فرمايد و بدنيا برگرداند تا مردمان خوبى شوند ولى افسوس که ديگر محلّى براى اجابت اين درخواست باقى نمانده چون دنيا تمام شده و نوبت بآخرت رسيده لذا خداوند از جواب آنها صرف نظر فرموده بيان تقصيرشان را ميفرمايد که اين عذاب شما براى آنستکه وقتى پيغمبر فرمود بگوئيد خدائى نيست جز خداى يگانه قبول ننموديد و منکر شديد و وقتى شياطين جنّى و انسى براى شما معبودهاى باطل را يادآورى مينمودند تصديق ميکرديد و امروز حکم و فصل خصومت و تميز بين حق و باطل با خداوند بلند مرتبه‌ئى است که احدى بمرتبه او نميرسد و بزرگ است بقدريکه بوصف نميگنجد و حکم فرموده بخلود شما در جهنّم و شريک و عديل و معارضى ندارد که بتواند حکم او را تغيير دهد و پس از اين مقال خداوند متعال دليل توحيد خود را يادآورى فرموده که آيات و نشانه‌هاى آن در تمام عالم ظاهر و هويدا است و از آن جمله نزول موجبات روزى بندگان است از آسمان و متذکر و متنبّه بوجود خداوند يگانه قادر کريم رحيم نميشود مگر کسيکه از وادى غفلت پاى بيرون نهد و در درياى فکرت غوطه‌ور گردد و رجوع نمايد از خلق بحق تا بشناسد او را و شکر نعمتش را بجا آورد پس بخوانيد خدا را و خالص کنيد دين خود را از شرک براى او اگر چه مخالف رأى و دلخواه کفّار و مشرکين باشد و بدانيد که خداوند مرتبه و درجه بندگانرا هر قدر قابل و لايق باشند بلند ميکند تا ميرساند بمقام قاب قوسين او أدنى و القاء ميکند روح ايمان کامل و مقدّس را از عالم امر که فوق عالم خلق است بر کسانيکه بخواهد از بندگان خود مانند اوّل شخص عالم امکان و خاندان عظيم الشّأن او چنانچه قمّى ره نقل فرموده آن روح القدس است که اختصاص به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و ائمه اطهار دارد براى آنکه بترسانند مردم را از عذاب روز قيامت که روز ملاقات خلق اولين و آخرين است با يکديگر و روز ملاقات آنها است نتيجه اعمالشانرا و قمّى ره نقل فرموده که روز ملاقات اهل آسمان و زمين
جلد 4 صفحه 520
است با يکديگر و منافات با آنچه ذکر شد ندارد و محتمل است مراد از رفيع الدّرجات بودن خداوند در اعلى درجات جمال و جلال و صفات کمال باشد و مراد از عرش مکرّر ذکر شده است و در روز قيامت تمام مردم از قبرها ظاهر و بارز شوند و تمام اسرار و ضمائرشان آشکار گردد و با زيادى و کثرتى که دارند کوچکترين چيزى از ذوات و احوال و اعمال و اوصاف آنها بر خدا مخفى و پوشيده نيست و در آنروز تمام قدرتها و سلطنت‌هاى ظاهرى نابود است لذا وقتى از مردم سؤال ميشود که امروز سلطنت با چه کس است همه يکمرتبه بلسان حال و مقال از صميم قلب جواب ميدهند از آن خداوند يگانه قهّار است و از روايت علوى در توحيد استفاده ميشود که خدا سؤال ميکند و انبيا و حجج جواب ميدهند و هر کس بجزاى عملش ميرسد و بکسى ظلم نميشود که از ميزان استحقاقش کمتر اجر ببرد يا بيشتر معذّب گردد و هيچ کارى خدا را از کار ديگر باز نميدارد لذا در يک چشم بهم زدن بحساب تمام خلق رسيدگى ميفرمايد و ظاهرا اين سؤال و جواب يکمرتبه ديگر از خداوند با خودش بتنهائى واقع ميشود و آن بين نفخه اوّل و دوم است که در بعضى از روايات ذکر شده است