آیه ۱۱ سوره نور

«الإِفْکِ»: تهمت بزرگ. دروغ شاخدار (فرقان / . اشاره به تهمت عظیمی است که منافقان به امّ‌المؤمنین عائشه صدیقه، همسر پاک رسول خدا زدند، و نسبت زنا با یکی از اصحاب جلیل‌القدر به نام «صفوان بن معطّل» بدو دادند! چکیده داستان بدین قرار است که: در هر غزوه‌ای رسول خدا زنی را به قید قرعه از میان امهات‌المؤمنین با خود می‌برد. در غزوه بنی‌مصطلق قرعه به نام عائشه افتاد. در برگشت از غزوه، شب هنگام در مکانی، مختصر استراحتی کردند. عائشه صدیقه از کجاوه بیرون می‌آید و برای قضای حاجت از لشکرگاه دور می‌شود. وقتی که به کجاوه برمی‌گردد متوجّه می‌شود گردن‌بند او پاره شده است. به دنبال آن به محلّ قضای حاجت برمی‌گردد و برای یافتن گردن‌بند مدّتی معطّل می‌شود. بعد از برگشت می‌بیند لشکریان حرکت کرده‌اند. به امید این که طولی نمی‌کشد مسؤولان کجاوه متوجّه نبودن او در کجاوه می‌شوند، در جای خود به انتظار می‌نشیند، ولی تا صبح خبری از کسی نمی‌شود. عادت هم بر این بوده است که کسی از لشکریان موظّف بوده که در منزلگاه اتراق شبانه بماند و بعد از روشن شدن هوا، آنجا را نگاه کند و اسباب و اثاثیّه بجا مانده را جمع و به صاحبانش مستردّ دارد. عهده‌دار این وظیفه این بار صحابی مذکور بوده است. سحرگاهان متوجّه یک سیاهی در منزلگاه می‌شود. وقتی که نزدیک می‌گردد، چشمش به امّ المؤمنین می‌افتد. إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إلَیْهِ راجِعُونَ گویان شتر خود را می‌خواباند و مادر مؤمنان و عزیزه پیغمبر اسلام بر شتر سوار می‌گردد، و خویشتن را در راه به رسول خدا و اصحاب می‌رسانند. این منظره سبب می‌شود که گروهی به شایعه‌پردازی مشغول شوند. این شایعه توسّط سردسته منافقان «عبدالّله بن ابی بن سلول» در شهر مدینه می‌پیچد. این وضع همچنان ادامه پیدا می‌کند و پس از یک ماه و اندی آیات برائت نازل می‌گردد و به هر یک از تهمت‌زنندگان حد قذف، یعنی هشتاد تازیانه زده می‌شود. «عُصْبَةٌ»: گروه. دسته (نگا: یوسف / و ) «الَّذِی تَوَلّی»: کسی‌که رهبری کرد. کسی که انجام داد. مرادعبدالّله پسر ابیّ پسر سلول است. «کِبْرَهُ»: بیشتر آن را.

۱ - هم دستى و تشکل تنى چند از مردمان عصر بعثت، براى تهمت زنى و شایعه سازى علیه پیامبر(ص) و برخى از مؤمنان «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم» «عصبة» در لغت به معناى گروهى متشکل و پشتیبان هم است که از ده نفر تا چهل نفر باشند. آمدن فعل «مجىء» به صورت جمع نیز، مؤید این است که تهمت زنندگان به شکل دسته جمعى، به کار تهمت و شایعه سازى مى پرداختند. گفتنى است آیه شریفه - براساس تاریخ و شأن نزول آن - در باره خانواده پیامبر(ص) نازل شده است که مورد اتهام تنى چند از بدخواهان قرار گرفته بودند. ۲ - هم دستى و تشکل تنى چند از منافقان عصر بعثت، براى تهمت زنى و شایعه سازى علیه خانواده پیامبر(ص) «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم» بیشتر مفسران بر این باورند که گروه بهتان زننده (عصبة منکم) از منافقان بودند. ۳ - منافقان در عصر بعثت، داراى جمعیتى هم دست و متشکل براى توطئه علیه پیامبر(ص) و اسلام «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم» ۴ - منافقان عصر بعثت، با ظاهر سازى و نفوذ در میان صفوف مسلمانان، پنهان و ناشناخته بودند. «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم» برداشت یاد شده، از تعبیر «منکم» (از میان شما) ولحن افشاگرانه آیه شریفه، استفاده شده است. ۵ - انتشار وسیع ماجراى «افک»، در میان مسلمانان صدر اسلام «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» ۶ - احساس خطر و نگرانى شدید مسلمانان در پى انتشار شایعه «افک» در میان جامعه «إنّ الذین جاءو بالإفک ... لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» ۷ - خداوند، توطئه بدخواهان و منافقان علیه پیامبر(ص) (ماجراى افک) را افشا کرد. «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» ۸ - توطئه «افک»، در نهایت با افشا شدن نیت و انگیزه بدخواهان و برملا شدن چهره کریه آنان، به نفع مسلمانان به پایان رسید. «إنّ الذین جاءو بالإفک ... لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» ۹ - شایعه و وارونه جلوه دادن حقایق در جامعه اسلامى، هر چند در آغاز موجب نگرانى و احساس خطر مى شود; ولى در نهایت با افشا شدن انگیزه شایعه سازان، به نفع مسلمانان تمام خواهد شد. «إنّ الذین جاءو بالإفک عصبة منکم لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» ۱۰ - خداوند، برحذر دارنده مسلمانان از تحلیل و برخورد سطحى با رخدادهاى سیاسى و توطئه هاى دشمنان «إنّ الذین جاءو بالإفک... عصبة منکم لاتحسبوه شرًّا لکم» ۱۱ - آبرو و حیثیت رهبران جامعه اسلامى، جدا از آبرو و حیثیت اعضاى آن جامعه نیست. «إنّ الذین جاءو بالإفک ... لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» با آن که ماجراى «افک» مربوط به پیامبر(ص) و خانواده او است; ولى خداوند جامعه اسلامى را مخاطب قرار داده و بازتاب مثبت این ماجرا را، به آنان گوشزد کرده است (بل هو خیر لکم). این موضوع بیانگر این حقیقت است که آبرو و حیثیت رهبران جامعه اسلامىو مردم، به هم پیوسته است. ۱۲ - ایجاد امید در دل جامعه و بى تأثیر جلوه دادن تبلیغات بدخواهان و ضعیف نشان دادن آنان، شیوه اى مؤثر در جنگ روانى «إنّ الذین جاءو بالإفک ... لاتحسبوه شرًّا لکم بل هو خیر لکم» برداشت فوق از آنجاست که آیه شریفه درصدد افشاگرى و خنثى سازى توطئه دشمنان و بدخواهان و نیز دلدارى به مؤمنان است. ۱۳ - تهدید شدن توطئه گران «افک»، به انتقام و کیفر به میزان نقش آنان در این گناه از سوى خداوند. «إنّ الذین جاءو بالإفک ... لکلّ امرى منهم ما اکتسب من الإثم» ۱۴ - گردانندگان توطئه «افک» همگى از مردان بودند. «إنّ الذین جاءو بالإفک ...لکلّ امرى منهم ما اکتسب من الإثم» «مرء» در لغت هم به معناى انسان آمده و هم به معناى مرد; ولى به قرینه شأن نزول آیه شریفه، در این جا به معناى مرد است. ۱۵ - پیامد گناه هر کسى، گریبان گیر خود او است. «لکلّ امرى منهم ما اکتسب من الإثم» ۱۶ - خداوند، طراح و گرداننده اصلى ماجراى «افک» را به عذاب بزرگ تهدید کرد. «والذى تولّى کبره منهم له عذاب عظیم» «کبر» به معناى معظم شىء و قسمت عمده هر چیزى است و مرجع ضمیر «کبره»، «افک» است. بر این اساس معناى آیه چنین مى شود: «کسى که متولى و عهده دار قسمت عمده ماجراى افک مى باشد...» و مقصود از آن، عامل اصلى و طراح این ماجرا است. ۱۷ - طراح و گرداننده اصلى ماجراى «افک» یک تن بود. «والذى تولّى کبره منهم له عذاب عظیم» طبق نظر بیشتر مفسران، طراح و گرداننده اصلى ماجراى «افک»، فردى به نام عبداللّه بن ابى سلول بود (مجمع البیان). ۱۸ - در گناه گروهى و دسته جمعى، هر کس به قدر دخالتش در انجام آن، مورد مؤاخذه قرار خواهد گرفت. «لکلّ امرى منهم ما اکتسب من الإثم والذى تولّى کبره منهم له عذاب عظیم» ۱۹ - طراحان و عاملان اصلى گناه و توطئه، سزاوار کیفر و عقوبتى سخت تر و شدیدتر از دیگر گناه کاران و توطئه گران «لکلّ امرى منهم ما اکتسب من الإثم والذى تولّى کبره منهم له عذاب عظیم»