تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ إِنْ سَأَلْتُکَ عَنْ شَيْ‌ءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (76) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (77) قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَ بَيْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (78) أَمَّا السَّفِينَةُ فَکانَتْ لِمَساکِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ يَأْخُذُ کُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (79) وَ أَمَّا الْغُلامُ فَکانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَ کُفْراً (80)
فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَکاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً (81) وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَ يَسْتَخْرِجا کَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ ما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِکَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (82)
ترجمه
گفت اگر بپرسم تو را از چيزى بعد از اين پس مرافقت مکن با من بتحقيق رسيدى از جانب من بعذرى
پس رفتند تا وقتى که رسيدند باهل آبادى‌ء خواستند طعام از اهل آن پس ابا نمودند که مهمانى کنند آن دو را پس يافتند در آن ديوارى را که ميخواست فرود آيد پس بر پا داشت آنرا گفت اگر ميخواستى هر آينه ميگرفتى براى آن مزدى
گفت اين وقت جدائى ميان من و ميان تو است اکنون خبر دهم تو را به بيان حقيقت آنچه را نتوانستى بر آن صبر نمودن
امّا کشتى پس بود مال حاجتمندانى که کار ميکردند در دريا پس خواستم که معيوب کنم آنرا و بود در پيش راه آنها پادشاهى که ميگرفت هر کشتى بى‌عيبى را بغصب
و امّا پسر پس بودند پدر و مادرش دو مؤمن پس ترسيديم که بيفکند آن دو را در سرکشى و کفر
پس خواستيم که عوض دهد آن دو را پروردگارشان بهتر از او در پاکى و نزديکتر در مهربانى
و امّا ديوار پس بود مال دو پسر يتيم در آن شهر و بود در زير آن گنجى از آن دو و بود پدر آن دو، نيکوکار پس خواست پروردگار تو که برسند بحدّ رشدشان و بيرون آورند گنجشان را براى مهربانى از پروردگارت و بجا نياوردم آنرا از رأى خود اين است بيان حقيقت آنچه نتوانستى بر آن صبر نمودن.
تفسير
پس از آنکه دو مرتبه از حضرت موسى تخلّف از قرار ظاهر گرديد بتقريبى که در آيات سابقه بيان شد آنحضرت براى آنکه حضرت خضر فعلا خاتمه بمصاحبت او ندهد و آنچه تاکنون روى داده نديده پندارد گفت اگر بعد از اين از من اشکال و اعتراضى بکار خود مشاهده نمودى حقّ دارى مصاحبت مرا ترک نمائى و عذر شما در اين منارکه موجّه خواهد بود چون تقصير از طرف من بوده که سه مرتبه بر خلاف قرار داد عمل نمودم و حضرت خضر قبول فرمود از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده است که خدا رحمت کند برادرم موسى را خجلت کشيد و اين سخن را گفت اگر بمصاحبت خود با خضر ادامه ميداد هر آينه ميديد عجيب‌ترين عجائب را پس با يکديگر سير نمودند تا رسيدند در وقت شام بروايت علل و عيّاشى ره از امام
جلد 3 صفحه 443
صادق عليه السّلام و نقل قمّى ره بقريه ناصره که نصارى منسوب بآنند و چون توشه راهشان تمام شده بود خواستند مهمان يکى از اهل آن قريه شوند و طعامى از آنها براى آن دو مهيّا شود که صرف نمايند هيچکس حاضر براى پذيرائى ايشان نشد از امام صادق عليه السّلام روايت شده که آنها هرگز کسيرا مهمان نکرده بودند و تا روز قيامت هم مهمان نخواهند نمود ناگاه حضرت خضر نظرش بديوارى افتاد که مشرف بخرابى بود دست بر آن نهاد و فرمود بايست باذن خدا ديوار راست شد و حضرت موسى با آن سابقه تعجّب کرد و با لحن ايراد گفت خوب بود قدرى نان از صاحب ديوار بعنوان اجرت کارت ميگرفتى که با هم بخوريم حضرت خضر فرمود اين ايراد موجب يا اين زمان وقت مفارقت ميان من و تو است چون سؤال و اشکال از تو بحدّ کمال رسيد و خودت مرا در متارکه معذور داشتى حال براى تو اسرار کارهاى خودم را که تو نتوانستى بر مشاهده آنها صبر کنى بيان مينمايم امّا کشتى پس بود مال چند نفر فقير که در دريا کار ميکردند و امرار معاش مينمودند و در برابر و مسير آنها پادشاهى بود که هر کشتى بى‌عيبى را ميگرفت و غصب ميکرد و اگر معيوب بود متعرّض آن نميشد و در چند روايت از ائمه اطهار نقل شده که قرائت فرمودند کلّ سفينة صالحة يعنى هر کشتى سالمى را و شايد بعنوان تفسير بوده و امّا پسر مقتول، کافرى بود که هيچگاه هدايت نميشد و پدر و مادرش هر دو مؤمن پاک ساده بودند پس ما کارکنان عالم غيب ترسيديم از آنکه آن پسر بيندازد پدر و مادر خود را در وادى کفر و ضلالت و سرکشى و غوايت و در امثال اين موارد بر ما کارکنان است که چنين پسرى را بکشيم و خداوند در عوض آن پسر بپدر و مادر او فرزند صالحى عطا خواهد فرمود که جبران کدورت خاطر آن دو را بنمايد و پاک باشد از گناه و اخلاق بدو عطوف و مهربان باشد بپدر و مادر خود و تصوّر نشود که پسر نابالغ چگونه کافر ميشود و کشتن آن جائز ميگردد چون اطلاق پسر بر بالغ هم ميشود و غير بالغ هم اگر مميّز باشد و منکر گردد کافر ميشود و قتل نابالغ براى ما مأمورين بظاهر جائز نيست ولى کارکنان عالم غيب کارشان کار خدا است خدا هر کس از بندگان را بخواهد ميميراند و ميکشد و بخير و صلاحشان ميرساند و بهتر بودن فرزند جديدى که خدا بپدر و مادر آن پسر مقتول عطا فرمود از او ظاهرا بمناسبت
جلد 3 صفحه 444
خيريّت خيالى و حيوانى آن پسر است و الا خيريّت عقلى و واقعى در او نبوده تا فرزند جديد بهتر از او باشد مگر باعتبار اصل وجود که خير است در کافى و فقيه و مجمع از امام صادق عليه السّلام و عيّاشى از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده که خداوند عوض آن پسر مقتول دخترى بآن دو عنايت فرمود که هفتاد پيغمبر از او بوجود آمد و امّا ديوار مال دو پسر يتيم بود در همان شهرى که اهلش حاضر براى اطعام و پذيرائى از ما نشدند و اينکه سابقا از آن آبادى تعبير بقريه شده بود براى آنستکه قريه در کلام عرب بر مطلق آبادى اعم از ده و شهر اطلاق ميشود و در زير آن ديوار گنجى بود مال آن دو يتيم و پدرشان مرد صالح نيکوکارى بود خداوند بملاحظه صلاح آن پدر خواست گنج آن دو پسر محفوظ بماند تا بحد بلوغ و رشد برسند و گنج خودشان را بيرون آورند و اين بمقتضاى رحمت رحمانيّه خداوند است بر بندگان و آنچه تاکنون از من صادر شد و مشاهده نمودى بجا نياوردم از پيش خود و برأى خويش بلکه تمام بدستور و امر و اراده الهيّه بوده است در معانى از امير المؤمنين عليه السّلام و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آن گنج لوحى از طلا بود که در آن نوشته شده بود بسم اللّه الرّحمن الرّحيم لا اله الا اللّه عجبت لمن يعلم أنّ الموت حقّ کيف يفرح عجبت لمن يؤمن بالقدر کيف يحزن عجبت لمن يذکر النّار کيف يضحک عجبت لمن يرى الدّنيا و تصرّف اهلها حالا بعد حال کيف يطمئنّ اليها يعنى تعجّب ميکنم از کسيکه ميداند مرگ حقّ است چگونه شاد ميشود تعجب ميکنم از کسيکه ايمان بمقدّر الهى دارد چگونه غمناک ميگردد تعجب ميکنم از کسيکه بياد آتش جهنم مى‌افتد چگونه ميخندد تعجّب ميکنم از کسيکه مى‌بيند دنيا و تغييرات گوناگون اهل آنرا چگونه بآن دلگرم ميگردد و قريب باين مضامين هم روايات ديگر چندى از ائمه اطهار نقل شده است با کم و زياد مختصرى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند حفظ ميفرمايد اولاد مرد مؤمن را تا هزار سال و آنکه ميان آن دو پسر و پدر صالح آن دو هفتصد سال فاصله بود و خداوند بملاحظه صلاح آن پدر گنج آن دو پسر را حفظ فرمود و در عوالى از آنحضرت نقل نموده که چون آنمرد عالم آن ديوار را بر پا داشت خداوند بحضرت موسى وحى فرمود که من جزا ميدهم به پسرها
جلد 3 صفحه 445
بسعى پدرها اگر خوب باشد خوب و اگر بد باشد بد زنا نکنيد تا زنهاتان زنا ندهند کسيکه پا در بستر مسلمانى بگذارد پا در بستر او گذارده ميشود بهمان نحو که رفتار ميکنى جزا داده ميشوى و ظاهرا اينکه در ابتداء بيان اسرار حضرت خضر نسبت اراده معيوب نمودن کشتى را بخود داده براى آن بوده که در مقام عبوديّت مراعات ادب شده باشد و نقص را اگر چه در ظاهر باشد نسبت بخدا ندهد و اينکه در وسط کلام نسبت ترس را بخود و ايادى عالم غيب داده براى آن بوده که خداوند از ترس مبرّى است چون ميداند هر چه بخواهد ميشود ولى غير خدا احتمال حصول مانع را ميدهد و خواسته است اشاره بفرمايد که من برأى خود کار نکردم و مستقلّ باراده نيستم و حيثيّت خود را که مفهوم از نسبت اراده بخود شده بود کاسته نمايد و در عين حال نسبت ابدال بخير را بخدا داده براى آنکه معلوم شود همه کارکنان يک آمرند و معطى وجود او است و نسبت خير را بايد باو داد و اينکه در خاتمه کلام باز نسبت رحمت را بخدا داده و خود را صريحا از حيثيّت و کار خلع نموده و همه را مستند بامر خدا فرموده براى آنستکه معلوم شود مرجع تمام امور امر خدا است و مؤثرى در وجود جز او نيست و هر سير و سلوکى بايد باو منتهى شود هو الاوّل و الآخر و الظّاهر و الباطن و هو بکلّ شى‌ء عليم و باين معانى تقريبا در روايت علل از امام صادق عليه السّلام اشاره شده است و بعضى خشينا را در اينجا بمعناى علمنا و کرهنا گرفته‌اند و فاعل را اختصاص بخدا و حضرت خضر داده‌اند و اين خلاف ظاهر است و بنظر حقير داعى بارتکاب آن نيست چون مسلّم است که ايادى غيبيّه در اجراء امور بر طبق قضاى الهى مدخليّت دارد و اسناد خشيت بآنها و حضرت خضر مانعى ندارد با آنکه اسناد ضمير متکلّم مع الغير بواحد حقيقى براى تعظيم هم جائز است و تعدّد فاعل لازم نيست تا اسناد خشيت و ترس که مناسب با مقام ربوبى نيست بخدا داده شود و براى فرار از آن باراده علم و کراهت تأويل گردد که ظاهرا منظور نظر آن بعض در ارتکاب اين خلاف ظاهر است آنچه تاکنون بيان شد از اسرار افعال من تفسير و تأويل و کشف حقيقت و رمز طريقت و مرجع و مئال و نتيجه اعمالى است که تو توانائى صبر بر مشاهده آنها را نداشتى و در کلمه تسطع اخيرا تاء براى تخفيف از تستطع حذف شده گويا حضرت خضر تعجيل در مفارقت
جلد 3 صفحه 446
داشته و يک حرف را هم براى سرعت در غيبت غنيمت شمرده است و در نقل اين قصّه فوائد بيشمارى است که عمده آنها آنستکه انسان بهر مرتبه‌اى از علم برسد بايد مغرور نشود و باز حاضر براى تعلّم گردد و مراعات ادب را با معلم خود بنحو اکمل بنمايد و در فکر آن باشد که بهر نحو ممکن است کمکى با فقراء و ضعفاء و موارد قابل بنمايد و نفعى بآنها برساند و ضرر دينى يا دنيوى را از آنها دفع کند و اگر امر منکرى را از کسى مشاهده نمود فورا انکار نکند تا بباطن آن پى برد و از قبول ذلّت در مقام تحصيل علم استنکاف ننمايد و ادامه بتحصيل دهد و اگر خطائى از او سر زد اعتراف بجرم خود کند و اگر کسى از احسانى در باره او مضايقه نمود او از احسان خود در باره او امساک و خوددارى ننمايد و اگر خطائى از رفيقى سر زد او را متنبّه و آگاه نمايد و اگر معذرت خواست عذر او را بپذيرد و عفو کند تا بحدّ اصرار برسد و اگر بحدّ اصرار رسيد از او کناره‌گيرى کند و ديگر با او مصاحبت ننمايد ..