تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (51) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ (52) قالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (53) قالَ أَ بَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (54) قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (55)
قالَ وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (56) قالَ فَما خَطْبُکُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (57) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (58) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (59) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (60)
ترجمه
و خبر ده ايشانرا از مهمانان ابراهيم
هنگاميکه داخل شدند بر او پس گفتند سلام گفت همانا ما از شما ترسانيم
گفتند نترس همانا ما مژده ميدهيم تو را به پسرى دانا
گفت آيا مژده داديد مرا در حاليکه رسيد مرا پيرى پس بچه مژده ميدهيد
مرا گفتند مژده داديم تو را براستى پس مباش از نااميدان
گفت و کيست که نااميد شود از رحمت پروردگارش مگر گمراهان
گفت پس چيست کار شما اى فرستادگان
گفتند همانا ما فرستاده شديم بسوى گروهى گناه‌کاران
مگر
جلد 3 صفحه 257
خانواده لوط همانا ما نجات دهندگانيم ايشانرا تمامى
مگر زنش را که تقدير نموديم همانا او باشد از بازماندگان.
تفسير
ضيف در اصل مصدر بوده و بمعناى وصف استعمال ميشود در واحد و کثير و گاهى باضياف جمع بسته ميشود و اينجا مراد ملائکه‌اند که بر حضرت ابراهيم عليه السّلام برسم ميهمانى وارد شدند و چون از طعامى که براى ايشان حاضر فرموده بود تناول ننمودند آنحضرت خائف شد که مبادا قصد سوئى داشته باشند چون در پيش آنها اين رسم بود و کلمه سلاما ظاهرا منصوب بفعل مقدّر است يعنى گفتند نسلّم عليک سلاما و حضرت جواب فرمود چنانچه در سوره هود ذکر شده و تفصيل اين قصه آنجا گذشت و تکرار نميشود فقط نکته قابل ذکر اين است که اينجا عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از غلام عليم اسمعيل است از هاجرو از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ابراهيم عليه السّلام سه سال بعد از بشارت مکث فرمود پس بشارت ديگرى آمد از طرف خداوند براى او باسماعيل و آنجا در قرآن تصريح شده بود که بشارت باسحاق داده شد لذا در منهج و غيره اين بشارت را باسحاق راجع نموده‌اند بدون نقل خلاف و تحقيق آنست که دو بشارت بوده يکى بحضرت ابراهيم که در اين آيه ذکر شده راجع بولادت حضرت اسمعيل براى او و ديگر بساره خاتون زوجه معقوده آنحضرت راجع بولادت حضرت اسحق براى او در سوره هود لذا آنجا حضرت ساره تعجّب کرد و اينجا حضرت ابراهيم چون بسن پيرى رسيده بود و اولادش نشده بود و از روى تعجّب فرمود بچه بشارت ميدهيد مرا تا معلوم شود بنحو حقيقت است يا مجاز و از پيش خود ميگويند يا از جانب خدا و آنها عرضه داشتند بنحو حقّ و حقيقت و راستى و درستى از جانب پروردگار پس مباش از نااميدان و مأيوسان از رحمت حق و اگر اين بشارت راجع بولادت حضرت اسحق بود جاى تعجّب و يأس آنحضرت نبود چون او حضرت اسمعيل را داشت و مرديکه خداوند باو اولادى داده از ولد ديگرى که باو عنايت شود تعجّب نميکند و مأيوس نميشود در هر حال حضرت ابراهيم در جواب ملائکه فرمود که من مأيوس از رحمت خدا نيستم بر حسب اسباب ظاهرى نااميد شده بودم و اکنون اميدوار شدم چون مأيوس نميشوند از رحمت خدا مگر گمراهان و ظاهرا اين يک قصّه است که خداوند در دو جا بمناسبت
جلد 3 صفحه 258
ذکر فرموده اينجا ظاهرا براى بيان رحمت بر دوستان و غضب بر دشمنان است و اوّلا بشارت بحضرت ابراهيم داده‌اند و بعدا براى رفع نگرانى حضرت ساره باو نيز بشارت داده شده و هر جا قسمتى از اين قصّه ذکر شده چنانچه در کلام الهى معمول است و جمله على ان مسّنى الکبر ظاهرا حاليّه است يعنى با حال اصابت پيرى بمن و مراد از گمراهى خطاء در طريق معرفت خدا و وسعت رحمت و عموم قدرت او است و پس از وصول بشارت و حصول اطمينان حضرت ابراهيم از ملائکه سؤال نمود که شما براى چه کار نازل شديد عرضه داشتند ما فرستاده شديم براى عذاب قوم لوط که اهل فسق و فجورند مگر خانواده او که ايشانرا تمامى نجات خواهيم داد جز زنش را که مقدّر نموديم ما بامر خداوند که باقى باشد با قوم و هلاک شود و در علل از امام باقر عليه السّلام روايت نموده که هميشه حضرت لوط و ابراهيم عليه السّلام منتظر نزول عذاب بر قوم لوط بودند و خداوند براى منزلت و مقام آن دو بزرگوار در عذاب تأخير ميفرمود و چون خداوند اراده فرمود آنها را عذاب فرمايد مقدّر فرمود که عوض دهد بحضرت ابراهيم از عذاب قوم لوط غلام عليم را تا موجب تسلّى خاطر او شود از مصيبتش بهلاک قوم پس مبعوث فرمود فرستادگانى را بسوى آنحضرت که بشارت دهند او را باسماعيل از هاجر و غلام عليم او است و قرابت نسبى و سببى حضرت لوط با حضرت ابراهيم عليه السّلام و علاقمندى آنحضرت باو و کسانش در سوره اعراف و هود گذشت و مؤکّد مضمون اين روايت و روايت عيّاشى از آنحضرت که قريب باين معنى است ميباشد و شايد تکرار بشارت اسماعيل عليه السّلام براى ظهور حضرت ختمى مرتبت از او باشد.