سوره یوسف، آیه ۸۳ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۵
قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
(یعقوب) گفت: «(هوای) نفس شما، مسأله را چنین در نظرتان آراسته است! من صبر میکنم، صبری زیبا (و خالی از کفران)! امیدوارم خداوند همه آنها را به من بازگرداند؛ چرا که او دانا و حکیم است!
معنی کلمات و عبارات
«سَوَّلَتْ»: زینت داده است و آراسته و پیراسته کرده است (نگا: یوسف / ).
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- فرزندان یعقوب به کنعان بازگشتند و گزارش سفرشان را همان گونه که لاوى سفارش کرده بود ، براى پدرشان بیان کردند. «ارجعوا إلى أبیکم فقولوا یأبانا ... قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
از آن جا که مطالب آیه ۸۱ و ۸۲ سخنان لاوى در مصر است و جمله «بل سوّلت ...» پاسخ یعقوب در برابر آن گفته هاست، معلوم مى شود که اولاً: بخشى از داستان به خاطر اختصار آورده نشده است و آن اینکه: «فرجعوا إلى أبیهم و قالوا کذا و کذا». ثانیاً: فرزندان یعقوب همان سخنان لاوى را به همان گونه که وى سفارش کرده بود براى پدرشان گزارش کردند.
۲- یعقوب(ع) داستان سرقت بنیامین را داستانى ساختگى یافت و گفته هاى فرزندانش را باور نکرد. «قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
کلمه «بل» دلالت مى کند که یعقوب(ع) سخن فرزندانش را نپذیرفت.
۳- یعقوب(ع) ، فرزندانش را در گرفتارى بنیامین و باز نگشتن وى مقصر دانست. «قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
۴- یعقوب(ع) برخوردار از نگرشى عمیق و بهره مند از فراستى خاص در تحلیل حوادث و به دور از زودباورى «قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
۵- یعقوب(ع) ، ماجراى گرفتارى بنیامین را نتیجه توطئه اى برخاسته از جلوه پردازهاى نفس فرزندان خویش دانست. «قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
جمله «سوّلت لکم ...» ; یعنى ، نفس شما امر ناپسندى را براى شما زیبا جلوه داد و ارتکاب آن را براى شما آسان ساخت. این جمله حاکى از اطمینان یعقوب به توطئه فرزندانش است.
۶- آگاهى یعقوب به اینکه بازداشت بنیامین بر اساس کید و نقشه اى از طرف فرزندانش (یوسف ، بنیامین یا برادران دیگر) بوده است.* «قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
در اینکه چرا یعقوب(ع) گزارش فرزندانش را باور نکرد و آنان را على رغم داشتن شهود عینى - که جاى شک باقى نمى گذاشت - به تسویل کردن متهم ساخت، پاسخهایى ذکر کرده اند. آنچه به نظر روشن تر مى رسد این است که: ۱- یعقوب(ع) به فراست خاص خویش و اطمینانش به درست کارى بنیامین دریافته بود که گزارش یاد شده واقعیت ندارد. ۲- کید و نقشه اى براى گرفتار شدن بنیامین در کار بوده و به اصطلاح کاسه اى زیر نیم کاسه بوده است. ۳- این کید و نقشه از ناحیه فرزندانش اجرا شده است. اینها واقعیتهایى بود که یعقوب(ع) به فراست دریافت ; ولى نکته اى که براى او - پس از آنکه فهمیده بود نقشه گرفتارى بنیامین از ناحیه فرزندانش است - مجهول و مبهم مانده بود، این بود که متوجه نشد خود بنیامین و یوسف طرّاح و مجرى آن نقشه بودند.
۷- نفس آدمى بر آراستن کارهاى زشت و ناروا و واداشتن او به ارتکاب آنها تواناست. «قال بل سوّلت لکم أنفسکم أمرًا»
۸- یعقوب(ع) بر آن بود که در فراق فرزندانش (یوسف(ع) ، بنیامین و لاوى) صبرى نیکو و بدور از هر گونه جزع و شکایت پیشه کند. «فصبر جمیل»
صبر جمیل ، صبرى است که در آن جزع نباشد و از مصیبت رخ داده به مردم شکایت نشود(مجمع البیان).
۹- یعقوب(ع) ، پیامبرى صبور و بردبار بود. «فصبر جمیل»
۱۰- صبر و شکیبایى در برابر مشکلات و حوادث تلخ ، خصلتى زیباست. «فصبر جمیل»
برداشت فوق، بر اساس این احتمال است که «صبر» مبتدا و «جمیل» خبر آن باشد. احتمال دیگر در ترکیب «فصبر جمیل» این است که «صبر» خبر براىمبتدایى محذوف و جمیل صفت براى «صبر» باشد ; یعنى، [امرى] صبر جمیل و یا [صبرى] صبر جمیل و یا ... .
۱۱- یعقوب(ع) به زنده بودن یوسف(ع) ، بنیامین و لاوى ، اطمینان داشت. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
مراد از ضمیر جمع در «بهم» یوسف(ع) ، بنیامین و لاوى است.
۱۲- یعقوب(ع) به مراجعت سه فرزندش ، یوسف(ع) ، بنیامین و لاوى و ملاقات با آنان امیدوار بود. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۳- یعقوب(ع) براى مراجعت فرزندانش به یارى خداوند دل بسته بود و به کمک او امید داشت. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۴- یعقوب(ع)، صبورانه از پى گیرى ماجراى اتهام سرقت بنیامین چشم پوشید و به امدادهاى الهى دل بست. «فصبر جمیل عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۵- یعقوب(ع) پیشه ساختن صبر و بردبارى را زمینه ساز یارى خداوند در رفع مشکلات مى دانست. «فصبر جمیل عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۶- امیدواران به امدادهاى الهى ، انسانهایى صبور و مقاومند. «فصبر جمیل عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۷- تدبیر امور انسانها ، در اختیار خداوند است. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۸- لزوم اتکا به خداوند و امید داشتن به او ، براى دستیابى به خواسته ها و رهایى از دشواریها «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا»
۱۹- تنها خداوند ، علیم و حکیم است. «إنه هو العلیم الحکیم»
ضمیر فصل (هو) و نیز معرفه بودن خبر دلالت بر حصر دارد.
۲۰- اعتقاد و باور یعقوب(ع) به علم و حکمت الهى ، موجب اتکا و امید آن حضرت به یارى خداوند بود. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا إنه هو العلیم الحکیم»
جمله «إنه هو ...» تعلیل براى «عسى الله ...» مى باشد.
۲۱- باور به علم خدا و حکیمانه بودن افعال او ، زمینه ساز امید و اتکا به اوست. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا إنه هو العلیم الحکیم»
۲۲- باور و توجه به انحصار علم و حکمت در خداوند ، زمینه ساز قطع امید از غیر اوست. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا إنه هو العلیم الحکیم»
هر چند جمله «عسى الله ...» حاوى حصر نیست، ولى مى توان گفت حصرى که از تعلیل (إنه هو ...) استفاده مى شود به آن جمله نیز سرایت مى کند. بنابراین مفاد (عسى الله ...) چنین مى شود: من تنها به خدا امید دارم و به غیر او امیدى ندارم ; زیرا تنها او دانا و حکیم مطلق است.
۲۳- ستایش خداوند پس از اظهار امید به یارى و کمک او ، از آداب پسندیده و نیکوست. «عسى الله أن یأتینى بهم جمیعًا إنه هو العلیم الحکیم»
۲۴- باور یعقوب(ع) به علم و حکمت خداوند ، موجب بهره مندى وى از صبر و شکیبایى بود. «فصبر جمیل ... إنه هو العلیم الحکیم»
جمله «إنه هو...» علاوه بر اینکه تعلیل براى «عسى الله ...» است مى تواند بیان علت براى «فصبر جمیل» نیز باشد. برداشت فوق ، ناظر به این احتمال است.
۲۵- یعقوب(ع) گرفتار شدن به فراق فرزندانش (یوسف(ع) ، بنیامین و لاوى) را حاوى حکمت و مصلحتى الهى مى دید. «فصبر جمیل ... إنه هو العلیم الحکیم»
۲۶- باور و توجه به عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهى ، آدمى را به صبر و شکیبایى در تنگناها و حوادث دشوار ، وامى دارد. «فصبر جمیل ... إنه هو العلیم الحکیم»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۹۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۳–۹۲ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۸۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۸۳ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۸۳ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۸۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۸۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۸۱–۸۷ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۸۳
روایات و احادیث
۲۷- «عن الصادق(ع) فى قوله عزوجل فى قول یعقوب: «فصبر جمیل» قال: بلاشکوى ; [منبع: أمالى شیخ طوسى ، ج ۱ ، ص ۳۰۰ ; نورالثقلین ، ج ۲ ، ص ۴۵۲ ، ح ۱۴۷.] از امام صادق(ع) درباره سخن خدا از قول یعقوب: «فصبر جمیل» روایت شده است که فرمود: مراد صبر بدون گِله است».
احادیث مرتبط (بر اساس موضوع)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
یآثار توطئه برادران یوسفآثار صبر در سختیآداب پسندیدهامیدواران به امدادهای خدااهتمام یعقوب به صبراهمیت توسل بر خداایمان به اختصاصات خداایمان یعقوبتقصیر برادران یوسفحکمت در فراق بنیامینحکمت در فراق لاویحکمت در فراق یوسفدانش تحلیل حوادث یعقوبذکر علم خدا سختزمینه یأس از غیر خداقدرت نفس انسانمراد از صبر جمیلمنشأ بازداشت بنیامینهواپرستی برادران یوسفهوشیاری یعقوبیعقوب در فراق لاوییعقوب و اتهام دزدی به بنیامینیعقوب و بازگشت بنیامینیعقوب و بازگشت لاوییعقوب و بازگشت یوسفیعقوب و حیات لاوییعقوب و ملاقات با بنیامینیعقوب و ملاقات با لاویآگاهی یعقوبتصمیم یعقوبصبر یعقوبتوکل یعقوبموجبات توکل بر خداامیدواری یعقوبزمینه تحصیل خواسته هایعقوب در فراق بنیامینیعقوب و بازداشت بنیامینیعقوب و حیات بنیامینیعقوب و ملاقات با یوسفایمان به حکمت خداگزارش برادران یوسف به یعقوبذکر حکمت خدازمینه نجات از سختیصابرانبینش یعقوبیعقوب و حیات یوسفامیدواری به امدادهای خداامیدواری به خدااطمینان یعقوبمکر برادران یوسفبازگشت برادران یوسف به کنعاناهمیت امیدواری به خدایعقوب در فراق یوسفعوامل صبرایمان به علم خدازمینه توکل بر خدایعقوب و برادران یوسفتزیین عمل ناپسندزمینه امدادهای خدافضایل یعقوبمدبر انسان هاقصه یعقوباهمیت توکل بر خداصبر در سختیصفات پسندیدهاختیارات خداحمد خداحکمت خداحکیمقصه یوسفاختیار انسانعلیمآثار ایماناختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۷)
- امید به حمایت الهی، سبب صبری نیکو
- اعتقاد به خدا و صفات او، مایه امیدواری به رحمت الهی+۲ آیه
- امیدواری یعقوب(علیه السلام) به بازگشت فرزندانش (یوسف، بنیامین و یهودا) و دیدار با انان
- نیکو جلوه دادن بدیها به وسیله نفس انسان+۲ آیه
- نپذیرفتن گفته فرزندان، در مورد سرقت بنیامین، از سوی یعقوب(علیه السلام)+۱ آیه
- مقصر دانستن یعقوب(علیه السلام) فرزندان خود را در گرفتاری بنیامین و بازنگشتن وی از مصر
- صبر و بردباری یعقوب(علیه السلام) در فراق یوسف(علیه السلام) و بنیامین و امیدواری وی به مراجعتشان
- نسبت سرقت به بنیامین از سوی فرزندان یعقوب امری جلوه داده شده از نفس انان در دیدگاه یعقوب(علیه السلام)+۱ آیه
- هوای نفس، از عوامل تزیین اعمال زشت برای انسان+۲ آیه
- منافات نداشتن حزن، با صبر+۱ آیه
- تشدید اندوه یعقوب(علیه السلام)، در فراق یوسف(علیه السلام)، پس از جریان بنیامین+۱ آیه
- شکایت یعقوب(علیه السلام) در پیشگاه خداوند از غم و اندوه جانکاه خود، در فراق یوسف(علیه السلام)، در عین صبر و شکیبایی و فروخوردن خشم خود+۳ آیه
- لزوم صبر و تحمّل، در برابر مشکلات و مصایب+۱ آیه
- حکمت خداوند، امیخته با علم او
- حکیمانه بودن افعال خداوند، زمینه ساز اتکا و امید به او در دشواریها
- اطمینان یعقوب(علیه السلام) به حیات یوسف(علیه السلام)، بنیامین و لاوی
- هوای نفس، از زیبا جلوه دهندگان اعمال زشت برای انسان+۲ آیه
- صبر بدون شکوه، در برابر حوادث ناگوار خصلتی زیبا+۲ آیه
- صبر زیبای یعقوب(علیه السلام)، هنگام فقدان یوسف(علیه السلام) و برادرش، همراه با امید و اتکّای وی به خدا
- توکّل به خداوند، عامل تقویت کننده روح انسان، در موقعیّتهای سخت
- منافات نداشتن صبر، با شِکوه بردن به درگاه خداوند+۱ آیه
- تزیین و تسویلات نفسانی، مانع شناخت و موجب گمراهی+۴ آیه
- صبر خالصانه یعقوب(علیه السلام) در فراق فرزندانش+۳ آیه
- صبر در برابر حوادث و مشکلات خصلتی نیکو، زیبا و ارجمند+۱ آیه
- صبر دارای دو نوع نیکو و به جا و ناپسند و نابه جا+۲ آیه
- باور یعقوب(علیه السلام) به علم و حکمت خداوند موجب صبر وی در برابر حوادث+۱ آیه
- صبر یعقوب(علیه السلام) در فراق فرزندانش (یوسف(علیه السلام)، بنیامین و لاوی) صبری نیکو+۱ آیه
- پیشه ساختن صبر نیکو از سوی یعقوب(علیه السلام) در فراق فرزندانش (یوسف، بنیامین و یهودا)+۱ آیه
- منافات نداشتن اندوه شدید با صبر جمیل+۱ آیه
- اندوه شدید یعقوب(علیه السلام) در فراق یوسف(علیه السلام)در عین صبر و شکیبایی+۱ آیه
- منافات نداشتن صبر جمیل با شکوه بردن به درگاه خداوند+۲ آیه
- صبر جمیل یعقوب(علیه السلام) در فراق یوسف(علیه السلام)همراه با شکوه او به پیشگاه خدا+۲ آیه
- منافات نداشتن شکیبایی با گریه+۱ آیه
- صبر و گریه یعقوب(علیه السلام) در فراق یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
- امید به خدا و یاری او زمینه صبر در برابر شداید
- صبر یعقوب(علیه السلام) در برابر مشکل فراق فرزندانش در سایه امید به خدا
- باور و توجّه به عالمانه و حکیمانه بودن افعال الهی عامل شکیبایی ادمی در تنگناها و حوادث
- باور و توجّه به علم خداوند، زمینه ساز امید و اتّکا به او
- توجّه به علم خدا، زمینه صبر در برابر ناگواریها
- علم خداوند به دروغگویان+۲ آیه
- علیم / اسماوصفات
- نفس، تزیین دهنده اعمال زشت برای ادمی+۲ آیه
- نسبت سرقت به بنیامین از ناحیه فرزندان یعقوب، تزیین و فریبکاری نفس انان، در دیدگاه یعقوب(علیه السلام)+۱ آیه
- خبر بازداشت بنیامین و یاد فقدان یوسف(علیه السلام)، موجب خشم یعقوب(علیه السلام)+۲ آیه
- نفس ادمی توانا بر اراستن کارهای زشت
- توانایی نفس ادمی بر اراستن کارهای زشت و ناروا، و واداشتن وی به ارتکاب انها
- نسبت سرقت به بنیامین از سوی فرزندان یعقوب، کاری جلوه داده شده از نفس انان، در دیدگاه یعقوب علیه السلام+۱ آیه
- نیکو جلوه دادن بدیها، به وسیله نفس انسان+۲ آیه
- توانایی نفس ادمی بر اراستن کارهای زشت و ناروا، و وادار کردن او به ارتکاب انها
- زیبا جلوه دادن امور ناپسند، از کارهای نفس مسوله+۳ آیه
- توانایی نفس ادمی بر عصیان، با اراستن کارهای زشت و ناروا و واداشتن وی به ارتکاب انها
- وسوسه شدن ادمی، از سوی نفس خویش+۴ آیه
- نسبت سرقت به بنیامین از سوی برادران یوسف، برخاسته از وسوسههای نفسانی انان، از دیدگاه پدرشان یعقوب علیه السلام+۲ آیه
- امیدواری یعقوب علیه السلام به بازگشت فرزندانش به وطن
- امید یعقوب علیه السلام به وصال یوسف علیه السلام+۳ آیه
- خشم یعقوب علیه السلام نسبت به فرزندان، هنگام شنیدن جریان بنیامین+۲ آیه
- ماجرای گرفتاری بنیامین، نتیجه جلوه پردازیهای نفسانی از سوی فرزندان، از دیدگاه یعقوب علیه السلام+۱ آیه
- امیدواری یعقوب علیه السلام به خداوند، برای بازگشت فرزندانش
- علم یعقوب علیه السلام به خدا و صفات او، مایه امیدواری ان جناب به مراجعت فرزندانش+۲ آیه
- توکّل یعقوب علیه السلام به خداوند، در مورد یوسف علیه السلام و بنیامین و فرزند بزرگ خویش
- یعقوب علیه السلام، شخصیّتی صبور و شکیبا+۴ آیه
- صبر بدون گلایه یعقوب علیه السلام در فراق بنیامین
- صبر یعقوب علیه السلام در فراق بنیامین، ستودنی و درخور تحسین
- پیشه ساختن صبر و بردباری، زمینهساز یاری خداوند از دیدگاه یعقوب علیه السلام+۲ آیه
- باور یعقوب علیه السلام به علم و حکمت خداوند، موجب بهرهمندی وی از صبر و شکیبایی
- اگاهی یعقوب علیه السلام به حیات یوسف علیه السلام+۵ آیه
- اطمینان یعقوب علیه السلام به زنده بودن یوسف علیه السلام بنیامین و فرزند بزرگش
- ادّعا و تاکید برادران بر راستگویی خویش در داستان سرقت بنیامین+۱ آیه
- غیر واقعی بودن نسبت سرقت به بنیامین به واسطه برادران، از دیدگاه یعقوب علیه السلام+۱ آیه
- بیاعتمادی یعقوب علیه السلام به برادران، درباره باز نگرداندن بنیامین و اتّهام دزدی به وی+۱ آیه
- پذیرفته نبودن عذر برادران یوسف، در نزد پدر+۳ آیه
- فریفتگی برادران یوسف، ناشی از جلوهپردازی نفس انان+۲ آیه
- گزارش برادران به پدر- درباره علّتِ نبودن بنیامین به همراه انان- بر طبق سفارش برادر بزرگتر+۲ آیه
- یعقوب علیه السلام، پدر یوسف علیه السلام+۶ آیه
- شکیبایی یعقوب علیه السلام، در فراق یوسف علیه السلام+۲ آیه
- امید یعقوب علیه السلام به وصال یوسف علیه السلام
- نقشه یوسف علیه السلام برای اوردن بنیامین به مصر+۱۲ آیه