تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
طس تِلْکَ آياتُ الْقُرْآنِ وَ کِتابٍ مُبِينٍ «1» هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ «2» الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ «3» إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ «4»
أُوْلئِکَ الَّذِينَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ «5» وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِيمٍ عَلِيمٍ «6» إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ ناراً سَآتِيکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ آتِيکُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ «7» فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِي النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ «8» يا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «9»
وَ أَلْقِ عَصاکَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ «10» إِلاَّ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ «11» وَ أَدْخِلْ يَدَکَ فِي جَيْبِکَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِينَ «12» فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ «13» وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ «14»
ترجمه
اين آيتهاى قرآن و کتاب بيان کننده است
که راهنما و مژده دهنده است مر اهل ايمانرا
آنانکه بر پا ميدارند نماز را و ميدهند زکوة را و ايشان بآخرت يقين ميدارند
همانا آنانکه ايمان نميآورند بآخرت زينت داديم براى آنها کارهاشانرا پس آنها در حيرت ميباشند
آنگروه آنانند که براى آنها است عذاب بدى و آنها در آخرت زيانکارترند
و همانا تو هر آينه القا کرده ميشوى قرآن را از نزد درست کردار دانا
هنگامى که گفت موسى به اهلش که همانا من ديدم آتشى را زود باشد که آورم براى شما از آن خبرى يا که آورم شعله آتش اخذ شده‌ئى شايد که شما گرم شويد
پس چون آمد آنرا ندا کرده شد که پر خير باد
جلد 4 صفحه 138
آنکه در مکان آتش است و آنکه باشد پيرامون آن و منزّه است خداوند پروردگار جهانيان
اى موسى همانا او منم خداى تواناى درست کردار
و بيند از عصايت را پس چون ديدش که حرکت ميکند گويا آن مارى است برگرديد به پشت گريزان و بازنگشت اى موسى مترس همانا من نميترسند نزدم فرستادگان
مگر آنکه ظلم کرد پس بدل نمود آنرا بخوبى بعد از بدى همانا من آمرزنده مهربانم
و داخل کن دستت را در گريبانت بيرون ميآيد سفيد نورانى بدون بدى بانه معجزه بسوى فرعون و قومش همانا آنهايند گروهى متمرّدان
پس چون آمد آنها را آيتهاى ما که بينا کننده است گفتند اين جادوى آشکارى است
و انکار کردند آنرا با آنکه يقين داشتند خودشان از راه ستم و جاه طلبى پس بنگر چگونه بود انجام کار فساد کنندگان.
تفسير
در معانى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اماطس پس معناى آن منم طالب سميع ميباشد و تحقيق فواتح السّور بطور کلّى در اول سوره بقره بعمل آمد و زينت دادن خداوند اعمال کفار را براى آنها بآنستکه مشتهيات نفسانيّه آنها را ملايم با طبايعشان قرار داد براى اداره امور مادّى و تقويت نفرمود قوّه عاقله آنانرا تا متوجه بقبح اعمال خود شوند چون بکار نبرده بودند آن قوه را در ادراک معارف حقه و خارج شده بودند از قابليت افاضه لذا کارهاى ناشايسته خودشان را خوب مى‌پنداشتند و در وادى جهل و نادانى سر گشته و حيران بودند و البته اين اشخاص در دنيا بعذاب ناگوار مکافات دنيوى از قبيل قتل و غارت و اسارت در جنگهاى با مسلمانان از قبيل بدر و غيره دچار ميشوند و در آخرت بخسارت زيادترى از ساير خلق که فوت ثواب و استحقاق عقاب دائم است و اصل خواهند شد و تکرار کلمه هم براى تأکيد اختصاص اينمعنى بآنها است نه غير آنها و جبرئيل عليه السّلام القاء مينمود قرآن را به پيغمبر اکرم و آنحضرت القاء کرده ميشد بوحى از جانب خداوندى که احکامش از روى حکمت و کمال دانش است و پيغمبر صلى اللّه عليه و اله تلقّى ميفرمود آنرا چون تلقيه بمعناى القاء نمودن است و تلقّى بمعناى فرا گرفتن و يکى از قضاياى مهمّه که بوحى الهى بر پيغمبر اکرم القاء شده و حکمت در تکرار آنست چون دلالتش بر وحدت و قدرت و سلطنت مطلقه الهيه واضح و روشن است و مقبوليّت
جلد 4 صفحه 139
عامّه دارد و داراى نکات حسّاسى است که جلب توجه ميکند قصه حضرت موسى عليه السّلام است لذا باز خداوند آنرا تذکر داده ميفرمايد ياد کن وقتى را که موسى عليه السّلام از مدين مراجعت مينمود با عيال خود دختر حضرت شعيب و عازم مصر بودند و راه را گم کرده در تاريکى و هواى سرد بهمراهان خود فرمود شما باشيد اينجا من از دور احساس شعله آتشى نمودم ميروم شايد در اطراف آن آتش کسانى باشند که از راه خبر داشته باشند و در مراجعت از آن آتش يا خبرى از راه ميآورم يا اقلا شعله‌ئى از آتش ميگيرم و ميآورم که شما بآن گرم شويد و بعضى شهاب قبس بطور اضافه قرائت نموده‌اند چون شهاب شعله آتش و قبس بمعناى مقبوس و مأخوذ و نيز بمعناى پاره‌اى از آتش است و اين هر دو وعده بر سبيل اميدوارى بفضل الهى بوده نه بطور يقين و لذا در سوره طه فرموده لعلّى آتيکم منها بقبس او أجد على النّار هدى و چون نزديک بآن شديد درختى سبز و خرّم است که آتش از آن شعله‌ور شده و بهيچ وجه در درخت و برگهايش مؤثر نيست که آنرا بسوزاند نارى است مانند نور و نورى است مانند نار لذا تعجّب و توقف نمود ناگاه نداى روح افزايى بگوشش رسيد که پر خير و برکت باد آنکس که در سرزمينى است که در آن آتش است و کسانيکه در زمينهاى اطراف آنند که مراد از آنسرزمين وادى ايمن و مراد از زمينهاى اطرافش اراضى شام است يا ندائى بگوشش رسيد که پر خير و برکت شد آنکس که ظاهر نمود قدرت خود را در نارى مانند نور و کسانيکه در اطراف آنند از انبياء عظام و ملائکه رحمت خلاصه آنکه تحيّت و خير مقدم و تبريک ورودى از محبوب حقيقى شنيد و پس از آن براى رفع شبهه تشبيه و تجسّم خداوند تنزيه فرمود خود را از مکان و زمان و عوارض امکان بقول خود و سبحان اللّه رب العالمين و بعدا فرمود همانا آنکس که با تو سخن گفت منم خداوند قادر تواناى ارجمندى که ميتواند عصا را اژدها نمايد و تمام افعال و احکامش موافق با حکمت و مصلحت است و فرمود بيند از عصايت را و انداخت پس چون ديد آنرا که با اضطراب حرکت مى‌کند گويا آن مار پرجست و خيز تندروى است پشت بمار و رو بفرار نهاد و برنگشت که عصاى خود را بر دارد چون تعقيب رجوع بکار زار است بعد از فرار و خطاب مستطاب رسيد که اى موسى مترس از چيزى با آنکه در پناه منى اينجا
جلد 4 صفحه 140
جاى ترس نيست اينجا مقام انس و وادى ايمن است پيغمبران در پيشگاه من از چيزى نمى‌ترسند مگر کسيکه تجاوزى نموده باشد اگر چه خطائى باشد پس بدل نموده باشد آنرا بعمل خوبى که توبه باشد بعد از آن تجاوز که مشمول مغفرت و رحمت من شده و خواهد شد ولى اثر وضعى آن باقى ميماند که با بودن در پيشگاه من از چيزى ميترسد با آنکه نبايد بترسد تا اشاره باشد بمشت زدن آن حضرت بشخص قبطى و مردن او که قتل خطائى بود و با خوف و توبه مقرون شده بود و بنابراين استثناء متّصل است و بعضى استثناء را منقطع گرفته‌اند و فرموده‌اند مراد آنستکه پيغمبران چون معصومند ترسى ندارند ولى کسانيکه ستم نمودند و بعد توبه کردند و عمل خير بجا آوردند براى تدارک از ساير خلق ميترسند از آنکه توبه آنها قبول نشود ولى خداوند چون آمرزنده و مهربان است توبه آنها را قبول خواهد فرمود و مجوّز انقطاع را اشتراک در تکليف دانسته‌اند و بعضى گفته‌اند پيغمبران چون معصومند ترسى ندارند مگر کسانيکه ترک اولى از آنها صادر شده مانند حضرت موسى و آدم و يونس و امثال ايشان که ميترسند از نقصان درجه خودشان ولى چون توبه و تدارک نمودند و خدا آمرزنده و مهربان است چيزى از مقام آنها کاسته نخواهد شد و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه پيغمبران وقتى که محو در جلال و جمال الهى ميباشند خوفى بخاطرشان خطور نميکند و در ساير اوقات از همه بيشتر ميترسند و بنظر حقير مراد خوف نداشتن پيغمبران از غير خدا است با آنکه در بساط قربند نه از خدا تا مناسب شود با نهى حضرت موسى از خوف آن مار و مربوط شود صدر و ذيل کلام و حفظ اين ارتباط و ظهور استثناء در اتّصال از حيث افراد مستثنى منه و متعلّق حکم موقوف بمعناى اول است که بيان شد و متعرّض آن نشدند گويا تحاشى فرمودند از نسبت ظلم به پيغمبر مرسل با آنکه خودش فرموده رب انّى ظلمت نفسى فاغفر لي فغفر له انّه هو الغفور الرّحيم و بعضى براى حفظ ظهور الا در استثناء متّصل گفته‌اند تقدير کلام آنستکه و ميترسند ستمکاران مگر کسيکه ستم نمود و توبه کرد که او نميترسد چون خدا آمرزنده و مهربان است و توبه گنه‌کاران را قبول ميفرمايد و اين وجه از وجوه سابقه موهون‌تر است چون اصل
جلد 4 صفحه 141
عدم تقدير و خوف از خدا در هر حال مطلوب است و وجه اوّل متعيّن است و منافات با آنکه مراد از ظلم ترک اولى باشد ندارد و بعد از اين خطاب محبّت‌آميز فرمود دستت را در گريبانت کن بيرون ميآيد سفيد نورانى بدون آفتى از پيسى و غيره و برو با اين دو معجز در ضمن نه معجز يا برو با نه معجز که اين دو در ضمن آنها است يا با نه معجز ديگر غير از اين دو معجز بسوى فرعون و ساير قبطيان چون آنها از اوامر الهى تمرّد نمودند و سرکشى کردند و اين براى آنستکه بعضى کلمه فى را در فى تسع آيات بظاهر خود باقى گذاردند و آيا ترا همان معجزات معروفه که در سور سابقه بيان شد دانسته‌اند که آنها عصا و يد بيضا و شکافتن دريا و طوفان و جراد و قمّل و ضفادع و خون و هلاکت است و بعضى فى را بمعناى مع دانسته‌اند و معجزا ترا نه عدد ولى شکافتن دريا را حساب ننموده‌اند بملاحظه آنکه براى ارشاد فرعون نبوده و بجاى آن خشکى و قحطى را ذکر کرده‌اند و بعضى نه معجزه ديگر غير از عصا و يد بيضا ذکر کرده و خشکى اراضى و نقص ثمرات را به معجزات معروفه افزوده‌اند و چون اين معجزات بيّنات که بينا کننده خلق بود و موجب معرفت آنها به پيغمبرشان يا از شدّت وضوح گويا بينا بود که خودش را ميديد براى فرعون و فرعونيان آشکار گرديد از فرط عناد و لجاج گفتند اينچيزهائى که موسى ارائه ميدهد سحرى است واضح و اين انکار و کفرشان زبانى بود که ميخواستند زير بار حق نروند ولى باطنا يقين داشتند که معجزات باهرات است و آن ظلمى بود که بخودشان نمودند و از منافع ايمان در دنيا و آخرت محروم شدند و براى اين بود که ميخواستند رياست و تکبّر کنند در دنيا و تمکين ننمايند از احکام خدا و پيغمبر و عاقبت در دنيا بغرق و در آخرت بحرق گرفتار شدند و نام آنها ببدى در روزگار باقى ماند و هر کس در دنيا ظلم و ستم نمايد و فتنه و فساد کند بعواقب و خيمه آن مانند قوم فرعون و ساير اقوام ماضيه گرفتار خواهد شد.
جلد 4 صفحه 142