المیزان جلد۳ بخش۲
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۶
از همينجا روشن مى شود، روشى که قرآن در مساءله سعادت و شقاوت طى کرده غير از آن روشى است که ماديين پيش گرفته اند، و انسان فرو رفته در ماديات هم اگر بخواهد زندگيش گوارا شود بايد از مکتبى پيروى کند که سعادت حقيقى را سعادت بداند، و شقاوت حقيقى را شقاوت بداند، چون قرآن آنچه واقعا سعادت است سعادت مى داند، و آنچه براستى شقاوت است شقاوت مى خواند.
قرآن به پيروان خود تلقين مى کند که دل ، به غير خدا نبندند، و به آنان اين باور را مى دهد که تنها مالکى که مالک حقيقى هر چيز است خدا است ، هيچ چيزى جز بوسيله خدا روى پاى خود نمى ايستد، (چنين کسى اگر دوا مى خورد دواى خدا را مى خورد، و اگر غذا مى خورد غذاى او را مى خورد، براى دوا و غذا و هيچ چيز استقلال در تاءثير قائل نيست «مترجم » و نيز چنين کسى هيچ هدفى را جز براى او دنبال نمى کند.
و چنين انسانى در دنيا چيزى بجز سعادت براى خود نمى بيند، آنچه مى بيند يا سعادت روح و جسم او هر دو است ، و يا تنها سعادت روح او است ، و غير اين دو چيز را عذاب و دردسر مى داند، بخلاف انسان دل بسته به ماديات و هواى نفس که چنين فردى چه بسا خيال کند آن اموال و ثروتى که براى خود جمع آورى کرده مايه خير و سعادت او است ، ولى به زودى بر خبط و گمراهى خود واقف مى شود، و همان سعادت خيالى تبديل به شقاوت يقينى مى شود چنانکه خداوند فرموده : «فذرهم يخوضوا و يلعبوا حتى يلاقوا يومهم الذى يوعدون ».
و نيز فرموده : «لقد کنت فى غفله من هذا فکشفنا عنک غطاءک فبصرک اليوم حديد».
و نيز فرموده : فاعرض عن من تولى عن ذکرنا، و لم يرد الا الحيوة الدنيا، ذلک مبلغهم من العلم.
علاوه بر اينکه در هيچ جاى دنيا و نزد هيچ يک از دنياپرستان مادى ، نعمتى که لذت خالص باشد وجود ندارد، بلکه اگر از نعمتى لذتى مى برند همان لذت توام با غم واندوه است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷
غم و اندوهى که خوشى آنان را تيره و تار مى سازد.
از اينجا روشن مى شود که درک و طرز فکرى که در انسانهاى موحد و مخصوصا در اهل قرآن است غير درک و طرز فکرى است که ديگران دارند، با اينکه هر دو طايفه از يک نوع هستند، يعنى هر دو انسانند، البته بين دو نقطه نهايى اين دو طرز تفکر مراتب بسيارى هست ، که صاحبان آن اهل ايمان هستند اما طايفه ديگر بخاطر نرسيدن به کمال تربيت و تعليم الهى ، کم و زياد و يا زيادتر گرفتار انحراف فکرى مى شوند.
اين بود آنچه ما مى توانستيم از کلام خداى تعالى درباره مساءله عذاب استفاده کنيم ، ليکن در عين اينکه گفتيم کلمه عذاب در اصطلاح قرآن به معناى عذاب روحى تنها و يا روحى و جسمى است ، چنان هم نيست که از استعمال اين کلمه در مورد ناملايمات جسمانى فقط، امتناع بورزد، و آنرا عذاب نداند، بلکه اين کلمه را در آن مورد نيز بکار برده ، از آن جمله ، از ايوب حکايت کرده که گفت : «انى مسنى الشيطان بنصب و عذاب ».
و نيز فرموده : «و اذ انجيناکم من آل فرعون يسومونکم سوء العذاب ...» که عذابهاى فرعون به بنى اسرائيل را از طرف خدا امتحان و از طرف فرعون و فى نفسه عذاب خوانده و نفرموده آنچه از ناحيه فرعون به شما بنى اسرائيل رسيد عذاب خدا بود
«إِنَّ اللَّهَ لا يخْفَى عَلَيْهِ شىْءٌ فى الاَرْضِ وَ لا فى السمَاءِ»:
در آيه قبلى، عذاب کفار و منکرين آيات خدا را، اين چنين تعليل کرد: «زيرا خدا عزيز و داراى انتقام است» وليکن چون اين تعليل احتياج به ضميمه اى داشت که به وسيله آن مطلب تمام شود زيرا ممکن است کسى عزيز و داراى انتقام باشد ليکن کفر بعضى از کفاربرايش پنهان مانده باشد، و در اثر بى خبرى از آن، کفار نامبرده را عذاب نکند به همين جهت و براى اينکه بفهماند هيچ چيزى بر خدا پوشيده نيست ، جمله مورد بحث را اضافه کرد، و فهماند که به همان جهت که عزيز است چيزى بر او پوشيده نيست ، نه از محسوسات و نه از معنويات غايب از حس.
ممکن هم هست مراد از جمله : «شى ء فى الارض و لا فى السماء» اعمال بدنى و قلبى باشد، بهمان توجيهى که در آيه شريفه : «للّه ما فى السموات و الارض و ان تبدوا ما فى انفسکم او تخفوه يحاسبکم به اللّه گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۸
کيفر کافران، از حکم قضا و قدر و مشيت الهى خارج نيست
«هُوَ الَّذِى يُصوِّرُکمْ فى الاَرْحَامِ کَيْف يَشاءُ»:
کلمه ((تصوير» به معناى انداختن عکس چيزى يا کسى است ، ولى کلمه «صورت » اعم از آنست و شامل تمامى چيزهاى سايه دار و بى سايه مى شود.
و کلمه «ارحام » جمع رحم است ، و رحم زنان همانجايى است که نطفه و جنين در آنجا قرار مى گيرد.
اين آيه شريفه در معناى بالا بردن مطلب دو آيه قبل است ، چون آن دو آيه مى گفتند: خدا کسانى را که به آياتش کفر بورزند عذاب مى کند، براى اينکه عزيز و منتقم است ، و براى اينکه به اسرار و علتها آگاه است، پس او در کارش به هيچ وجه شکست نمى خورد.
در اين آيه مى فرمايد: بلکه مطلب از اين هم مهمتر است ، و آن کس که به آيات خدا کفر مى ورزد، خوارتر و پست تر از آن است که با استقلال خودش و بدون اينکه خداى سبحان هيچ دخالتى داشته باشد بتواند به آيات خدا کفر بورزد، و در اين کار به قدرت خود متکى باشد بدون اينکه خدا در اين باره اذنى داده باشد تا در نتيجه او بر خدا غالب آمده باشد، و نظام عالم را که زيباترين نظام است بر هم بزند، و نيز بتواند اراده خود را بر اراده خدا تحميل کند، بلکه اگر هم به آيات خدا کفر مى ورزد، باز به خاطر اين است که خدا به او چنين اذنى داده است يعنى خداى سبحان امورى را تنظيم کرده و آن امور تنظيم شده که همان عالم دنيا است ، طورى تنظيم شده که نتيجه اش پديد آمدن موجوداتى داراى اختيار و به نام انسان باشد، تا زمينه آزمايش و امتحان ، فراهم گردد، و هر کس بخواهد به اختيار خود ايمان آورد، و هرکس خواست به اختيار خودش کفر بورزد، پس هر دو طايفه هر چه بخواهند وقتى مى خواهند که خداى رب العالمين هم خواسته باشد.
بنابراين هيچ کفرى و ايمانى و هيچ سرنوشت ديگرى نيست مگر آنکه با تقدير الهى است ، و خلاصه حساب و کتابى دارد، و اين خداى تعالى است که اشيا را طورى رديف کرده که هر چيزى بتواند به هدفى که با اعمالش آن را دنبال مى کند برسد، نخست آن هدف را به صورت خاص خودش يا به صورتى که راه رسيدن به آن برايش فراهم شده تصور بکند، و سپس با تلاش پى گيرش به آن هدف برسد.
پس خداى سبحان يگانه کسى است که همواره غالب بر امر خود، و قاهر در اراده خود، و مسلط بر خلق خويش است .
انسانهاى گمراه خيال مى کنند که هر چه مى کنند تنها به اراده خود مى کنند، و هر تصرفى را که در هر چيز مى کنند تنها بخواست خود مى کنند، و اين خودشان هستند که با اعمال خويش نظام متصل و به هم پيوسته خلقت را بر هم مى زنند، و به گمان خود از قضا و قدر الهى پيشى مى گيرند، غافل از اينکه خود اين نيز، قدر الهى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۹
مراد از جمله : «يصورکم فى الارحام کيف يشاء» هم همين است ، يعنى مى خواهد بفرمايد: خداى سبحان اجزاى وجود شما را در آغاز خلقت به نحوى قرار داده که در آخر هر مسيرى شما را به آنچه مى خواهيد برساند، و خواستن شما به مقدار اذن او دخالت دارد، نه اينکه علت حتمى رسيدن به هدف باشد.
و اگر فقط تقدير جارى در انسان را ذکر کرد، (نه تقدير عمومى که در سراسر عالم جارى است ) براى اين بوده که آن تقدير عمومى را فقط بر مورد انسان تطبيق دهد، و نيز براى اين بود تا همانطور که در سابق نيز اشاره کرديم کنايه و تعريضى بر مسيحيان باشد، که گفتند مسيح ، خدا است ، خواست تا درآخر آيات مورد بحث ، حق مطلب در مورد مسيح را بيان کند، چون نصارا نمى توانند اين معنا را انکار کنند که مسيح هم مانند ساير انسانها در رحم مادر خود تکون يافته ، و قبول دارند که آن حضرت خودش ، خود را خلق نکرده.
در اوايل آيات مورد بحث در جمله : «نزل عليک » خطاب را متوجه شخص رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) کرد، و در آخر اين آيه در جمله «يصورکم » خطاب را متوجه عموم مردم نمود، و اين عموميت دادن به کلام آنهم بعد از خصوص بودن آن براى اين است که دلالت کند بر اينکه ايمان مؤمنين هم مانند کفر کافران از حکم قضا و قدر الهى خارج نيست ، تا دلهاى مؤ منان از شنيدن اين مطلب خرسند گشته ، از اينکه مشمول رحمت خدا و موهبت الهيه او قرار گرفته و موفق به ايمان شده اند خوشحال گردند، و از شنيدن مساءله قدر و مساءله انتقام گيرى خدا از کفار دلهايشان از اين اندوه که چرا کفار کفر مى ورزند، تسلى پيدا کند، و بفهمند که همين کفر کفار هم چوب خدا است .
«لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ»:
در اين جمله به همان مطلبى برگشت شده که گفتار در اين آيات با آن مطلب آغاز شده بود، و آن مساءله توحيد بود و اين جمله جنبه خلاصه گيرى از آن مطلب است ، تا آنرا تاکيد کرده باشد. چون مسايل ذکر شده در اين آيات ، يعنى : هدايت خلق بعد از ايجاد آنها، و مساءله انزال کتاب و فرقان ، و مساءله متقن بودن تدبير الهى در عذاب کردن کفار، امورى است که بناچار بايد مستند به اله و معبودى باشد تا آن امور را تدبير کند، و از آنجا که هيچ معبودى به جز خداى تعالى وجود ندارد، پس تنها اوست که مردم را به سوى حق هدايت مى کند، و بناچار همواست که کتاب و فرقان نازل مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰
و همواست که کفار را با بلاهاى آسمانى و زمينى خود عذاب مى نمايد، و آن خدا اگر هدايت مى کند، و يا کتاب مى فرستد، و يا گروهى را عذاب مى کند، از روى حکمت و عزتش مى باشد.
بحث روایتی: روايتى در بارۀ مباهله رسول خدا «ص»، با سران مسیحیان نجران
در مجمع البيان ، از کلبى و محمد بن اسحاق و ربيع بن انس روايت کرده که گفته اند: اوايل اين سوره تا حدود هشتاد و چند آيه در مورد هيات اعزامى از نجران نازل شده ، که شصت نفر سواره بودند، و نزد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) آمدند، در حالى که چهارده نفرشان از اشراف ، و در بين آن چهارده نفر سه نفر پيشوا وجود داشت .
يکى به نام «عاقب » که امير آن قوم و طرف مشورتشان بود، وى کسى بود که بدون رايش هيچ کارى انجام نمى دادند. و نامش عبد المسيح بود.
دومى مردى ثروتمند بنام «ايهم » سيد و بزرگ قوم بود، که با پول او اين سفر را کرده بودند.
سومى مردى بنام «حارثه بن علقمه » کشيش و عالم دينى آنان و امام و مدرس مدارس آنان بود، و در ميان قوم نجران شرافت و احترام خاصى داشت ، کتب دينى را او به ايشان درس مى داد، و پادشاهان روم ، او را به رياست دينى برگزيده و پاس حرمتش مى داشتند، و به احترام او کليساها بنا نهاده بودند، چون مردى فاضل و مجتهد در دين بود.
اين هيات با داشتن چنين مردانى در مدينه به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) وارد شده ، و داخل مسجد آنجناب گشتند در حالى که آن حضرت نماز عصر را خوانده بود، هيات اعزامى همه ، لباس رسمى کشيش ها در تن داشتند، جبه هايى قيمتى و رداهايى زيبا.
بعضى از صحابه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) همين که اين هيات را ديدند گفتند: ما تاکنون مردانى به اين وقار نديده بوديم ، اتفاقا وقتى وارد مسجد شدند هنگ ام نمازشان بود، طبق مراسم خود ناقوسى نواخته و برخاستند و در مسجد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به نماز ايستادند.
صحابه عرض کردند: يا رسول اللّه اينها دارند در مسجد تو نماز مى خوانند!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۱
حضرت فرمود: رهاشان کنيد و کارى به کارشان نداشته باشيد، آنان نمازشان را به طرف مشرق خواندند، پس از آن «ايهم » و «عاقب »با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) صحبت کردند. حضرت به ايشان فرمود: «بايد که اسلام آوريد».
عرض کردند ما که قبل از تو اسلام آورده ايم .
فرمود: شما دروغ مى گوييد، و تسليم دين خدا نيستيد، براى اينکه شما براى خدا فرزند قائل هستيد، و صليب را مى پرستيد، و گوشت خوک مى خوريد.
گفتند پس اگر مسيح پسر خدا نيست پدرش کيست ؟ و آنگاه همگى با آن حضرت بگو مگو راه انداختند.
رسول خدا به «ايهم » و «عاقب » فرمود: مگر شما نمى دانيد که هيچ فرزندى نيست مگر اينکه به پدرش شبيه است ، و مگر اين عقيده شما نيست ؟.
عرض کردند: چرا همينطور است . فرمود: مگر شما معتقد نيستيد که پروردگار ما زنده است و مرگ ندارد، و نيز مگر معتقد نيستيد که عيسى موجودى فانى است و دستخوش مرگ مى شود؟.
گفتند چرا همينطور است .
فرمود: مگر شما معتقد نيستيد که پروردگار ما قيم بر هر چيز است ، و هر موجودى را او حفظ مى کند، و روزى مى دهد؟ گفتند: بله همينطور است ، فرمود: آيا عيسى هيچ يک از اين صفات را دارد، آيا او هم قيم موجودات است ، و حى لا يموت است ، و حافظ و رازق عالم است ؟.
گفتند: نه فرمود: پس او نمى تواند معبود باشد. و آيا شما معتقد نيستيد که هيچ چيزى در آسمانها و زمين بر خدا پوشيده نيست ؟
گفتند: چرا همينطور معتقديم .
فرمود: حال بگوييد ببينيم عيسى هم همين علم را دارد، يا آن مقدارى را از علم دارد که خدا به او داده گفتند: نه ، عيسى چنان علمى ندارد.
فرمود: بله عيسى نمى تواند چنان علمى را داشته باشد، چون مخلوق است ، يک روزى اصلا وجود نداشت ، و روزى ديگرى خدا او را در رحم مادرش آنطور که خودش مى خواست صورتگرى کرد، او غذا مى خورد و آب مى نوشيد و فضولات بدن از او دفع مى شد، و خداى سبحان اينطور نيست .
گفتند: بله همينطور است ، فرمود: آيا شما معتقد نيستيد که عيسى روزگارى در شکم مادر بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲
و مادرش او را مانند ساير مادران حمل مى کرد، و پس از مدتى وضع حمل نمود، همانطور که ساير زنان فرزند خود را مى زايند و فرزند خود را شير و غذا داد، همانطور که هر مادرى فرزند خود را غذا مى دهد، و بعد از آنکه از شير گرفته شد خودش غذا مى خورد، و آب مى نوشيد و فضولاتش دفع مى شد؟
گفتند: بله همينطور بود، فرمود: پس چگونه چنين انسانى ، چنان موجودى مى شود که شما معتقد هستيد؟ مسيحيان از جواب عاجز ماندند: و خداى عزوجل آيات سوره آل عمران از اول تا هشتاد و چند آيه را در اين باره نازل کرد.
مؤلف: اين معنا را سيوطى در الدرالمنثور از ابى اسحاق ، و ابن جرير و ابن منذر، از محمد بن جعفر بن زبير، و از ابن اسحاق از محمد بن سهل بن ابى امامه نقل کرده و اما اصل قصه را ما بزودى نقل خواهيم کرد، ليکن نازل شدن آيات اول سوره آل عمران درباره اين قصه گويا اجتهادى از صحابه بوده ، و ما قبلا هم گفتيم که از سبک آيات سوره پيدا است که يکباره نازل شده.
از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روايت شده که فرمود: شقى آنکسى است که در شکم مادرش شقى شده باشد، و سعيد کسى است که در شکم مادرش سعيد شده باشد.
روايتى درباره خلقت جنين و سرنوشت او...
و در کافى از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که گفت : خداى تعالى هر وقت اراده کند نطفه اى را که قبلا در صلب آدم بوده و از او پيمان گرفته ، بيافريند، و آنچه در ازل در صلب آدم براى آن نطفه نوشته است به مرحله ظهور برساند، مرد را تحريک مى کند تا به جماع بپردازد و به رحم زن وحى مى کند که خود را براى فرو رفتن نطفه در درونت باز کن ، تا قضا و قدر نافذ من در تو تحقق يابد، رحم دهانه خود را باز مى کند، و نطفه به رحم مى رسد، و چهل روز در رحم تردد مى کند، و مى چرخد تا به صورت «علقه » در آيد، چهل روز هم به اين صورت مى ماند، بعد «مضغه » مى شود، و پس از چهل روز گوشتى مى شود که لابلاى آن رگهايى چون تورى بافته شده پيدا مى شود.
آنگاه خداى تعالى دو فرشته که کارشان خلقت است و در رحم زنان هر چه را خدا بخواهد خلق مى کنند، مى فرستد، تا از راه دهان زن وارد شکم او شوند، و خود را به رحم زن که روح قديم انتقال يافته از پشت پدران و رحم زنان در آنجا است برسانند، و روح حيات و بقا را به اذن خدا در آن گوشت بدمند، و برايش سوراخ گوش و چشم و نيز دست و پا و جوارح و اعضاى بيرونى و درونى يک انسان را درست کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲
آنگاه خداى عزوجل به آن دو فرشته وحى مى فرستد و دستور مى دهد که قضا و قدرى که من براى اين کودک معين کرده ام و امرى که در باره اش صادر نموده ام بنويسيد، و در عين حال جا براى بدا يعنى تغيير آن قضا و قدرها و امرها برايم بگذاريد.
مى پرسند: پروردگارا ما نمى دانيم چه قضا و قدرى براى او معين کرده اى ، خودت بفرما تا ما بنويسيم؟
خداى تعالى مى فرمايد: سر خود را بلند کنيد و به سر مادرش نگاه کنيد، چون نگاه مى کنند لوحى مى بينند که به پيشانى مادر کودک آويزان است ، و در آن چيزهايى نوشته شده ، از آن جمله صورت و زينت و اجل و ميثاق و سعادت يا شقاوت کودک و تمامى خصوصيات او است . يکى از آن دو فرشته آن لوح را مى خواند، و ديگرى براى کودک مى نويسد. و در هر يک از آن خصوصيات ، بدا را براى خدا شرط مى کند، يعنى جاى تغيير و تبديل را براى خدا مى گذارد. آنگاه نوشته خود را مهر نموده و بين دو چشم کودک جاى مى دهند، و سپس در شکم مادر او را سر پا نگه داشته بعد رها مى کنند.
بسيار مى شود که کودک مى لغزد و پشت و رو مى شود، و اين تنها در مورد افراد طغيان گر و يا سرکش است .
و چون هنگام ولادت کودک مى رسد چه در مورد کودک تام الخلقه و چه کودکى که خلقتش تمام نيست به رحم وحى مى کند که دهانه خود را باز کن تا مخلوق من بزمين بيفتد، و مقدرات من در مورد او تحقق يابد، که اينک هنگام بيرون شدنش رسيده ، پس رحم دهانه خود را باز مى کند، و در آن هنگام کودک زير و رو شده پاهايش بالا و سرش پايين شکم مادر قرار مى گيرد، تا هم مادر آسانتر بزايد، و هر فرزند آسانتر پا به دنيا بگذارد.
آنگاه خداى عزوجل فرشته اى را که نامش زاجر است مى فرستد تا کودک را زجرى دهد، واز آن زجر به اضطراب و فزع در آيد و اگر باز هم به دنيا نيامد بار ديگر او را زجرمى دهد تا به فزع و اضطراب در آمده از شکم مادر به زمين بيفتد، در حالى که از آن زجر مشغول گريه باشد.
مؤلف: اينکه امام فرمود: «وقتى خدا بخواهد نطفه را خلق کند» منظورش اين است : وقتى که خدا بخواهد نطفه را انسانى تام الخلقه کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴
و اينکه فرمود: «آن انسانى که در ازل از او ميثاق گرفته شده » اشاره است به مطلبى که بيانش به زودى مى آيد، و خلاصه اش اين است که انسان قبل از اينکه در اين خلقت و به دنيا آمدن حالات و صفاتى پيدا کند، هم خودش و هم حالاتش قبل از دنيا در عالم رحم وجود داشته و احوال دنيائيش مطابق حالاتى است که در آن عالم داشته ، و آن عالم همان عالمى است که در لسان اخبار بعالم «ذر» و عالم «ميثاق » تعبير شده است.
آنچه که در عالم ميثاق سپرده به ناچار در اين عالم دنيوى محقق مى شود، و همچنين آنچه در اين عالم موجود شده چيزى است که در عالم ميثاق داده ، بدون اين که کمترين تغيير و تبديلى پيش بيايد، پس آنچه در عالم «ذر» تقدير شده ، قضائى است حتمى و بهمين جهت امام (عليه السلام ) در آغاز کلام ميان اين گونه انسانها و انسانهايى که مشمول بدا مى شوند ترديد انداخت درباره دسته اول فرمود خلقتشان تمام مى شود. درباره دسته دوم فرمود خلقتشان تمام نشده سقط مى شوند، معلوم مى شود دسته اول دستخوش بدا نمى شوند، و «جمله آنرا در رحم قرار مى دهد» عطف است بر جمله: «نطفه را خلق کند».
و اينکه فرمود، «تا از راه دهان زن وارد شکم او شوند» بعيد نيست که کلام امام نباشد، بلکه گفتارى باشد که راوى از پيش خود به روايت اضافه کرده ، مويد اين احتمال اين است که اگر کلام امام بود بايد فرموده باشد «يقتحمان فى بطن المراه من فمها» نه اينکه دوباره کلمه «مراءة » را تکرار کند، و بفرمايد «يقتحمان فى بطن المراءة من فم المراءة ». پس معلوم مى شود کلمه «من فم المراءة » جزء کلام امام نيست.
و به فرض که جمله نامبرده هم ، کلام امام (عليه السلام ) باشد، حديث دليل بر اين مى شود که داخل شدن فرشتگان در رحم زنان از باب داخل شدن جسمى در جسم ديگر نيست براى اينکه از دهان زن هيچ راهى به رحم او وجود ندارد، تنهاراهى که به رحم زن وجود دارد مجراى تناسلى اوست .
بله راههاى ديگرى هست و آن عبارتست از رگهايى که خون حيض از آنها به داخل رحم وارد مى شود، که داخل شدن از اين مجارى آسانتر از آن نيست که فرشته از ديواره رحم وارد آن شود پس معلوم مى شود که اين داخل شدن غير از داخل شدن جسمى در جسم ديگر است ، و داخل شدن از دهان زن علتى ديگر دارد، نه گشادى راه و سهولت عمل ، و اين معنا بسيار روشن است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵
و اينکه فرمود: «روح قديم انتقال يافته از پشت پدران و رحم مادران در آن جاست ...» گويا منظور از اين روح قديم روح نباتى است که مبداء تغذى و نمو هر جاندار است.
و اينکه فرمود: «و روح حيات و بقا را در آن بدمند» ظاهرا ضمير (در آن ) به روح قديم بر مى گردد، پس معناى عبارت اين مى شود که «دو فرشته روح » «حيات » و «بقا» را در روح نباتى بدمند، و بفرض هم که ضمير مثلا به کلمه «مضغه » برگردد قهرا به کلمه «مضغه زنده به روح نباتى » بر مى گردد. و در «مضغه زنده به روح نباتى »، مى دمند.
و به هر حال ، کلام امام (عليه السلام ) به ما مى فهماند که نفخ روح انسانى ، براى روح نباتى يکنوع تکامل و ترقى است ، و همان روح نباتى است که وقتى رشد مى کند قوت و شدت يافته ، مبدل به روح انسانى مى شود، (و اين همان حقيقتى است که حرکت جوهريه اقتضاى آن را دارد «مترجم »).
با اين بيان روشن مى شود که انتقال روح قديمه ، از اصلاب مردان و ارحام زنان چه معنا دارد، و معلوم مى شود که روح به وجهى متحد الوجود با بدن يعنى با نطفه است ، البته نطفه به ضميمه خون هاى حيض که به تدريج جزء آن مى شود و مضغه و خون حيض هر دو با بدن پدر و مادر متحد است ، و پدر و مادر با نطفه اتحاد دارند، و اين اتحاد طرفين همواره ادامه دارد پس مى توان گفت آنچه در اين عالم بر وجود انسان عارض مى شود فى الجمله و تا حدى در وجود پدران و مادران معين شده بوده ، و فهرست کتاب هستى انسان ، از پيش در کتاب هستى پدران و مادران نوشته شده.
با اين بيان ، معناى کلام امام بهتر معلوم مى شود که فرمود: «خداى عزوجل مى فرمايد سر خود بلند کنيد و به سر مادرش بنگريد» و اگر در اين عبارت پدر را شرکت نداد، و نفرمود به سر پدر و مادرش بنگريد، براى اين بود که قضا و قدرى که نطفه از ناحيه پدر دارد با جدا شدنش از پدر منقطع شده ، هر چه بوده (چه خوب و چه بد) گذشته ، ديگر نوشتن ندارد، آنچه که فعلا يعنى در شکم مادر، اتصال و بستگى به آن دارد قضا و قدر مادر است ، اين است که فعلا همين بايد در پيشانى کودک نوشته شود و لذا فرمود: «چون نگاه مى کنند لوحى مى بينند که به پيشانى مادر کودک آويزان است ».
و اگر لوح را آويزان بر پيشانى مادر دانست براى اين است که پيشانى محل اجتماع حواس آدمى و طليعه سيماى اوست ، ملائکه به پيشانى مادر نگاه مى کنند و آن لوح را مى خوانند و مى بينند که در آن ، صورت کودک و زيبايى او و مدت زندگيش و ميثاقش و اينکه آيا سعيد است يا شقى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶
و نيز ساير خصوصيات وجوديش نوشته شده يکى از آن دو فرشته آن سرنوشت را مى خواند، و ديگرى در پيشانى کودک مى نويسد، پس نسبت اين دو فرشته هم چيزى نظير نسبت فاعل با قابل است.
و اينکه فرمود: «و در هر يک از آن خصوصيات ، بدا را براى خدا شرط مى کنند...» جهتش اين است که صورتى که جنين در رحم دارد مشتمل بر تمامى علل حوادث آينده او نيست ، چون صورت هر چند مبداء تمامى احوال و حوادث و جرياناتى هست که بعدها در مورد اين کودک رخ مى دهد، و ليکن تنها مبداء آنها نيست بلکه مبادى ديگرى نيز دارد، و آن مبادى عبارتند از امور و حوادثى که خارج از وجود کودک است و در حوادث وى دخالت دارند، و بدين جهت است که آن حوادثى که حتمى الوقوع نيست در معرض بداء است.
اين را هم بايد دانست که اگر در اين روايت ، جزئيات مساءله ولادت را به تحريک خداى سبحان و وحى او به رحم و فرستادن دو فرشته «خلاق » و فرشته «زاجر» و امورى از اين قبيل دانسته ، مناف اتى با اين معنا ندارد که اين امور و مخصوصا اصل ولادت مستند به عواملى طبيعى باشد، براى اينکه اين دو قسم از عوامل يعنى عوامل «معنوى » و عوامل «مادى » در عرض هم قرار ندارند، تا بگوئى ولادت و جزئياتش يا مستند به آن است و يا به اين ، و نمى شود مستند به هر دو باشد، بلکه در طول هم قرار دارند، نه اين آنرا باطل مى کند و نه آن اين را، و نه هر دو يکديگر را، و نه علت ولادت ، چيزى است که مرکب از هر دو عامل باشد، بلکه هر يک در مرتبه خود علت تامه است جداى از ديگرى.
و معلوم است کسى که خداى عزوجل او را ماءمور کرده تا مردم را به سوى سعادت معنويشان هدايت و به سوى رضايت او رهنمون باشد - يعنى سلسله جليله انبيا (عليهم السلام ) بادر نظر داشتن اينکه طريق هدايت طريق باطن است - چنين کسانى وظيفه دارند در تمامى بيانات خود با مردم به زبانى سخن بگويند که ايشان را به سوى باطن راه ببرد، و مقام پروردگارشان را بيادشان بيندازد، و آن زبان همين است که ملائکه خدا را واسطه بين خدا و حوادث قرار داده ، حوادث عالم را مستند به اعمال ملائکه کرده ، سعادت بشر را مستند به تاءييد ملائکه ، و شقاوت او را مستند به شياطين و وسوسه هاى آنها کنند، و از سوى ديگر همه حوادث را (چه خوبش را و چه بدش را) مستند به خدا کنند، البته با زبانى که لايق ساحت قدس او و حضرت ربوبيتش باشد، تا از اين طرز گفتار نتيجه بگيرند که هدايت و ربح چيست ، و ضلالت و خسران کدام است.
و سخن کوتاه آنکه : از آن طرز بيان نتيجه بگيرند که هدايت دنيا در آخرت به چه شکلى مجسم مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷
و چه ربحى مى دهد و ضلالت در آن عالم چه شکلى دارد، و چه خسرانى ببار مى آورد، و در عين اينکه با اين زبان سخن مى گويند مساءله اسباب طبيعى را هم مهمل و هيچکاره ندانند، و حق آنها را هم ادا کنند، چون عوامل طبيعى نيز يکى از ارکان حيات انسان است ، و اصولا اساسى است که حيات دنيا مستند به آن است ، و انسان بايد اطلاعاتى از آن عوامل داشته باشد و متوجه آنها بشود همچنان که بايد از عوامل معنوى نيز سر در آورد، تا بطور کامل ، خود را بشناسد، و در نتيجه به پروردگار خود هم معرفت پيدا کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸
آيات ۹ - ۷ سوره آل عمران
هُوَ الَّذِى أَنزَلَ عَلَيْک الْکِتَاب مِنْهُ آيَاتٌ محْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشبِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشبَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فى الْعِلْمِ يَقُولُونَ امَنَّا بِهِ کلُّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَ مَا يَذَّکَّرُ إِلا أُولُوا الاَلْبَابِ(۷)
رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَب لَنَا مِن لَّدُنک رَحْمَةً إِنَّک أَنت الْوَهَّاب (۸)
رَبَّنَا إِنَّک جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لا رَيْب فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِف الْمِيعَادَ(۹)
«ترجمه آیات»
و او کسى است که کتاب را بر تو نازل کرد، بعضى از آيات آن ، آيات محکم است که اصل کتابند، و بعضى ديگر آيات متشابهند، اما آن کسانى که در دلهايشان انحراف است تنها آيات متشابه را پيروى مى کنند تا به اين وسيله فتنه به پا کنند و به همين منظور آن آيات را به دلخواه خود تاءويل مى کنند، در حالى که تاءويل آن را نمى دانند مگر خدا و راسخين در علم ، مى گويند به همه قرآن ايمان داريم که همه اش از ناحيه پروردگار ما است و به جز خردمندان از آن آيات پند نمى گيرند (۷)
پروردگارا، دلهاى ما را بعد از آنکه هدايت کردى منحرف مساز و از ناحيه خود رحمتى به ما عطا کن که تنها تو بخشنده اى (۸)
پروردگارا، تو در روزى که شکى در آمدنش نيست مردم را يکجا جمع خواهى کرد، آرى خدا خلف وع ده نمى کند (۹).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹
«بیان آیات»
منظور از محکم بودن بعضى آيات قرآن و متشابه بودن بعضى ديگر
«هُوَ الَّذِى أَنزَلَ عَلَيْک الْکِتَاب»:
خداى تعالى در اين آيه فرستادن کتاب بر خاتم الانبيا (صلى اللّه عليه و آله ) را انزال خوانده ، نه تنزيل و با در نظر داشتن اينکه بارها گفته ايم : انزال به معناى فرو فرستادن يکپارچه است ، و تنزيل فرو فرستادن تدريجى، مى گوييم:
علت اين تعبير اين بوده که مقصود، بيان پاره اى از اوصاف و خواص مجموع کتاب نازل است نه اوصاف اجزاى آن ، و يکى از اوصاف مجموع کتاب اين است که اين کتاب مشتمل است بر آيات محکم و آيات متشابه، که برگشت قسمت دوم (متشابهات ) به قسمت اول (محکمات ) است ، و به وسيله آنها، آيات متشابه شرح و تبيين مى شود، پس کتاب از اين نظر چيز واحدى تصور شده ، نه چيزى که داراى اجزايى متعدد و بسيار است ، و در چنين مقامى مناسب آن است که از فرو فرستادن آن با انزال تعبير شود نه تنزيل .
رده:تفسیر المیزان