المیزان جلد۱۰ بخش۶
پس روشن شد که نظريه آن مفسر درست نيست ، و همچنين نظريه بعضى ديگر که گفته اند «منظور شرکاء اين است که شما مشرکين تنها ما بتها را نمى پرستيديد، بلکه هواها و شهوات و شيطانهايتان را نيز مى پرستيديد، همان شيطان هائى که شما را اغواء کردند - چون همان طور که اعمال عبادتى بت پرستان مصداق بت پرستى است ، همان اعمال مصداق پيروى هواها و شيطان ها و پرستش آنها است - و به عبارتى ديگر:
اعمالى که مشرکين داشتند از آن جهت که پيروى هوى و شيطان بود پرستش هوى و شيطان بر آن اعمال صادق بود، ولى اين صادق بودن باعث آن نمى شود که پرستش بت بر آن اعمال صادق نباشد، همچنانکه خداى تعالى هر سه جهت را در کلام مجيدش تصديق نموده ، يکجا در باره بت پرستى مى فرمايد: «و يعبدون من دون اللّه ما لا يضرهم و لا ينفعهم».
و در جاى ديگر در باره هوى پرستى مى فرمايد: افرايت من اتخذ الهه هواه» و در باره شيطان پرستى مى فرمايد: «ان لا تعبدوا الشيطان انه لکم عدو مبين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۵
وجه نادرستى اين توجيه اين است که ما مى دانيم شرکاء در مقام استدلال بر اين هستند که معبود مشرکين نبودند. نه در اين مقام که اثبات کنند هوى و شيطان دو معبود آنان بودند، چون معبود بودن هوى و شيطان براى مشرکين به هيچ وجه سودى و ربطى به حال شرکاء ندارد، و بلکه به ضرر آنها تمام مى شود، چون شرکاء براى تبرئه خود گفتند «ما از عبادت مشرکين غافل بوديم و بنا به توجيه اين مفسر اين تبرئه لغو مى شود، زيرا هواى نفس مشرکين نيز غافل از عبادت آنان بوده و اصلا آن را درک نمى کرد. و خلاصه ، در اين غفلت و نداشتن درک هيچ فرقى بين شرکاء که اجسامى مرده و بى شعورند، و بين هواى نفس مشرکين نيست.
و شايد مفسر مزبور در اين نظريه اش اعتماد کرده به حصرى که از جمله «ما کنتم ايانا تعبدون» استفاده مى شود، و فکر کرده تقديم مفعول - ايانا - بر فعل - تعبدون» - حصر را افاده مى کند، در حالى که ظاهر آن مى رساند که قصر قلب است ، يعنى معبود بودن را از خود نفى و براى غير خود اثبات مى کنند، نه اينکه اصل عبادت را نفى کنند، چون از جمله «عن عبادتکم» به دست مى آيد که شرکاء منکر اصل عبادت نيستند، زيرا اضافه مصدر به معمولش مفيد ثبوت است.
ليکن حق مطلب اين است که اگر اين شرکاء به مشرکين مى گويند: «ما کنتم ايانا تعبدون» در مقابل و در پاسخ مطلبى بود که مشرکين گفتند، و خداى تعالى گفته آنان را چنين حکايت کرده: «ربنا هؤلاء شرکاونا الذين کنا ندعوا من دونک» که در اين گفتار عبادت خود را از خداى سبحان نفى ، و براى شرکاء اثبات کردند، و معلوم است که شرکاء وقتى مى توانند اين تهمت را از خود دور کنند که عبادت آنان را از خود نفى کنند و اما اينکه عبادت آنان براى چه کسى واقع شده ربطى به کار شرکاء ندارد، و نمى تواند متعلق غرض آنها واقع شود.
همه هم شرکاء اين است که خود را از دعوى شرکت منزه بدارند، و همين کار را کرده اند، چون در گفتار خود احتجاج کرده اند به اثبات غفلت خود از عبادت آنان ، و اگر متوجه عبادت آنان مى بودند و ايشان هم آنها را پرستيده بودند، بايد به دعوى شرکت ملتزم شوند.
«فَکَفَى بِاللَّهِ شهِيدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَکُمْ ...»:
معناى اين آيه با بيان گذشته ما روشن شد، تنها مطلبى که باقى مانده اين است که حرف «فاء» در آغاز جمله تعليل را مى رساند، و تعليل کردن با حرف «فاء» در کلام شايع و رائج است ، مثل اينکه مى گوئيم: «اعبد اللّه فهو ربک - خدا را عبادت کن چون که او پروردگار تو است».
«هُنَالِک تَبْلُوا کلُّ نَفْسٍ مَّا أَسلَفَت ...»:
کلمه «بلاء» که فعل «تبلوا» از آن گرفته شده به معناى امتحان است، و کلمه «هنالک» اشاره به آن موقف و محلى دارد که در فرمان : «مکانکم انتم و شرکاؤکم فزيلنا بينهم» نام برده شد.
پس معلوم مى شود اين فرمان که: «شما و شرکائتان بر جاى باشيد» براى اين است که در آنجا که جاى اختيار و امتحان است ، امتحان شوند. مشرکين و شرکاء و هر انسان ديگر آنچه را که در دنيا کرده امتحان شوند تا حقيقت کرده هايش برايش منکشف و روشن شود، و حقيقت هر عملى را که کرده به عيان مشاهده کند، نه اينکه صرفا برايش بشمارند و بيان کنند که تو چنين و چنان کرده اى ، بلکه عمل خود را مجسم مى بيند و با مشاهده حق از هر چيزى ، اين معنا برايش منکشف مى شود که مولاى حقيقى ، تنها خداى سبحان است و همه اوهام ساقط و منهدم مى گردد، و اثرى از آن دعويها که بشر به اوهام و هواهاى خود بر حق مى بست باقى نمى ماند.
آرى ، همه اين افتراءها و ادعاها از ناحيه روابطى ناشى شده که ما انسانها در اين دنيا بين اسباب و مسببات برقرار نموده و به آن اسباب استقلال و مولويت مى دهيم ، با اينکه غير از خداى سبحان نه معبودى حقيقى هست و نه مولائى ، و اين معنا وقتى واضح و منجلى مى شود و ابر اوهام و حجاب دعاوى کنار مى رود که عالم اسباب و مسببات فرو ريزد و عالم آخرت بر پا شود، آن وقت است که همه آلهه و معبودهائى که دست افتراى بشر آنها را ساخته و پرداخته بود باطل گشته ، تمامى اعمال به غير از آنچه به عنوان عبادت خداى سبحان - البته عبادت به معناى حقيقى کلمه - انجام شده باشد حبط و بى اثر مى گردد.
پس فقرات سه گانه از آيه شريفه ، يعنى جمله «هنالک تبلوا کل نفس...» و «ردوا الى اللّه...» و «و ضل عنهم ...» هر يک آن دو جمله ديگر را در افاده حقيقت معنايش کمک مى کند، و حاصل مفاد مجموع آنها اين است که : در آن روز حقيقت ولايت الهى بطور عيان ظهور پيدا مى کند و خلق به عيان لمس مى کنند که غير از خداى تعالى به جز فقر و مملوکيت محض چيزى ندارند، در اين هنگام است که هر دعوى باطلى باطل و بنيان هر موهومى منهدم مى گردد.
همچنانکه آيات زير به آن اشاره نموده مى فرمايد: «هنالک الولاية لله الحق» و «يوم هم بارزون لا يخفى على اللّه منهم شى ء لمن الملک اليوم لله الواحد القهار» و «و الامر يومئذ لله» و آياتى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه
بحث روایتی: (چند روايت در باره پاداش نیکوکاران و عذاب بدکاران)
شيخ مفيد در کتاب امالى به سند خود از ابى اسحاق همدانى از امير المؤ منين (صلوات اللّه عليه) روايت کرده که در ضمن نامهاى که براى محمد بن ابى بکر در هنگام اعزامش به ولايت مصر نوشت و به وى دستور داد آن نامه را براى مردم مصر بخواند، نوشته: خداى تعالى مى فرمايد: «للذين احسنوا الحسنى و زيادة» و «حسنى» عبارت است از بهشت و «زيادت» عبارت است از دنيا.
و در تفسير قمى در روايتى که از ابى الجارود از امام باقر (عليه السلام ) در تفسير اين آيه نقل کرده آمده: و اما «حسنى» عبارت است از بهشت ، و اما «زيادت» عبارت است از دنيا، چون خداى تعالى نعمت هائى را هم که در دنيا به نيکوکاران مى دهد در آخرت به حساب مى آورد، و در نتيجه هم پاداش دنيوى به آنان مى دهد و هم پاداش اخروى - تا آخر حديث.
مؤلف: اين دو روايت ناظر است به معناى اولى که در بيان قبلى آورديم . و در معناى روايت دوم، طبرسى روايتى از امام باقر (عليه السلام) در مجمع البيان آورده است .
و در تفسير برهان مى گويد: صاحب نهج البيان از على بن ابراهيم روايت کرده که گفت امام فرمود: زيادت بخششى است . از ناحيه خداى عزوجل.
و در الدر المنثور است که دار قطنى و ابن مردويه در تفسير اين آيه از صهيب نقل کرده اند که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) فرمود: زيادت عبارتست از نظر کردن به وجه اللّه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۸
مؤلف: اين معنا به چند طريق از طرق اهل سنت از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نقل شده و ما در تفسير آيه «رب ارنى انظر اليک» در جلد هشتم اين کتاب بيانى داشتيم که اين حديث را توضيح مى دهد.
و در کافى به سند خود از ابى بصير از امام صادق (عليه السلام) روايت کرده که در تفسير جمله «کانما اغشيت وجوههم قطعا من الليل مظلما» فرمود: (سياهى ، شدت و ضعف دارد) همانطور که مى بينى در شب تاريک، داخل اطاق تاريکتر از فضاى بيرون است همچنين وجوه مشرکين سياهيشان زياد مى باشد.
مؤلف: اين روايت را عياشى نيز از ابى بصير از آن جناب نقل کرده ، و گويا امام (عليه السلام ) خواسته است که کلمه «قطعا من الليل » را که در آيه آمده تفسير کند.
و در الدر المنثور است که ابوالشيخ از سدى روايت کرده که در ذيل جمله «و ردوا الى اللّه موليهم الحق» گفته: اين جمله را آيه «اللّه مولى الذين آمنوا و ان الکافرين لا مولى لهم» نسخ کرده است.
مؤلف: اين سخن از سخيف ترين سخنان است ، چون هر يک از دو آيه شريفه ناظر به يک جهت از معنا است، يکى ناظر به مولاى ظاهرى است ، و ديگرى به مولاى باطنى (آن آيه که مى فرمايد: کفار مولى ندارند، منظورش مولاى ظاهرى است که در دنيا دل به آن بسته بودند، و هر سنگ و چوبى را مولى و شفيع خود مى پنداشتند، و اين آيه به معناى باطنى و حقيقى مولى نظر دارد، مى فرمايد: مولاى حقيقى کل عالم خداى تعالى است ، و کفار نيز به سوى او برگشت داده مى شوند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۶۹
آيات ۳۱ - ۳۶ سوره يونس
قُلْ مَن يَرْزُقُکُم مِّنَ السمَاءِ وَ الاَرْضِ أَمَّن يَمْلِک السمْعَ وَ الاَبْصارَ وَ مَن يخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يخْرِجُ الْمَيِّت مِنَ الْحَىِّ وَ مَن يُدَبِّرُ الاَمْرَ فَسيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ(۳۱)
فَذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمُ الحَْقُّ فَمَا ذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضلَالُ فَأَنى تُصرَفُونَ(۳۲)
کَذَلِک حَقَّت کلِمَت رَبِّک عَلى الَّذِينَ فَسقُوا أَنهُمْ لا يُؤْمِنُونَ(۳۳)
قُلْ هَلْ مِن شرَکائکم مَّن يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثمَّ يُعِيدُهُ فَأَنى تُؤْفَکُونَ(۳۴)
قُلْ هَلْ مِن شرَکائکم مَّن يهْدِى إِلى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يهْدِى لِلْحَقِّ أَ فَمَن يهْدِى إِلى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لا يهِدِّى إِلا أَن يهْدَى فَمَا لَکمْ کَيْف تحْکُمُونَ(۳۵)
وَ مَا يَتَّبِعُ أَکْثرُهُمْ إِلا ظناًّ إِنَّ الظنَّ لا يُغْنى مِنَ الحَْقِّ شيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمُ بِمَا يَفْعَلُونَ(۳۶)
«ترجمه آیات»
بگو چه کسى شما را از آسمان و از زمين روزى مى دهد؟ و يا چه کسى مالک چشم و گوشها است و يا کيست که زنده را از مرده ، و مرده را از زنده بيرون مى آورد؟ و يا کيست که امور عالم را تدبير مى کند؟ بزودى (خواهى شنيد که در پاسخت ) مى گويند: «اللّه». بگو: پس چرا از اين خدا پروا نداريد؟ (۳۱)
(پس از اين معنا غفلت مورزيد) که پروردگار به حق شما همين اللّه است ، و معلوم است که بعد از حق چيزى جز ضلالت نمى تواند باشد، پس از راه حق به کجا منحرف مى شويد؟ (۳۲)
(با وجود همه اين سخنان منطقى تبهکاران براه نمى آيند) چون خدائى که عالم هدايت کرده در باره فاسقان نيز اين قضاى حتمى را رانده که ايمان نياورند (۳۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۰
(به ايشان) بگو: آيا از شرکاى شما کسى هست که خلقت موجودى را آغاز کند و بار ديگر او را زنده بسازد؟ بگو تنها خدا است که خلق را مى آفريند و پس از مردن دوباره زنده مى کند، با اين حال چرا از حق رويگردان مى شويد(۳۴).
(و نيز) از ايشان بپرس آيا از شرکاى شما کسى هست که به سوى حق هدايت کند؟ بگو که تنها خدا به سوى حق هدايت مى کند، آيا با اين حال ، کسى که به سوى حق هدايت مى کند سزاوارتر است که مردم پيرويش کنند، و يا کسى که خودش راه به جائى نمى برد مگر آنکه ديگرى هدايتش کند. پس شما را چه شده و چگونه حکم مى کنيد؟ (۳۵)
بيشترشان جز خيال و پندار را پيروى نمى کنند، با اينکه پندار به هيچ وجه حق را اثبات نمى کند، (پس بدانند که) خدا بدانچه مى کنند دانا است (۳۶)
سه حجت قاطع بر ربوبيت خداوند متعال عليه مشرکان
«بیان آیات»
اين آيات حجت هائى است قاطع بر ربوبيت خداى تعالى، و رسول گرامى خود را دستور مى دهد که اين حجت ها را عليه مشرکين اقامه نمايد. و اين حجت ها سه حجت است که از نظر دقت و متانت داراى ترتيب اند:
حجت اول از راهى اقامه شده که وثنى ها و بت پرستان آن را معتبر مى دانستند، چون بت پرستان با پرستش بتها ارباب بتها را مى پرستيدند، که به عقيده آنان مدبر عالم کون بودند و هر يک از آن رب هاى گوناگون را به خاطر تدبير خاصى که آن رب دارد مى پرستيدند تا رضايت او را جلب نموده ، از برکات مخصوصى که آن رب داشت بهره مند شده ، از خشم و عقوبتش ايمن گردند، مثلا ساکنان لب درياها رب دريا را مى پرستيدند و ساکنان کوهستان ها رب کوهها را و ساکنان بيابانها رب بيابان ها را، و همچنين اهل هر رشته از علوم و صناعات و اهل جنگ و غارت و هر طائفه اى ديگر رب آنها را مى پرستيدند که تدبير آن رب با هدفى که آنان از عبادت داشتند تناسب داشت ، تا آن رب از پرستنده خود راضى شود و با رضايت خود برکاتش را بر او ارزانى داشته خشم و غضبش را از او باز دارد.
و حجتى که عليه اين عقيده خرافى اقامه شده اين است که تدبير عالم انسانى و ساير موجودات همه و همه به دست خداى سبحان است ، نه به دست غير او، و مشرکين اعتراف دارند که خالق کل عالم خدا است و بس.
پس بايد بپذيرند که همو مدبر کل عالم است، (و او است که هر چيزى را در جاى خود آفريده پس واجب است تنها او را يگانه در ربوبيت دانسته غير او را نپرستند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۱
و حجت دوم از راهى اقامه شده که عامه مؤمنين آن را معتبر مى دانند. مومنين در بسيارى موارد توجهى به لذائذ مادى زخارف اين نشاه ندارند، و بيشتر اعتنايشان به زندگى اخروى است که سعادت و شقاوت آن ، جزاى اعمال ايشان است ، و وقتى بينه و دليل عقلى بر قطعى بودن معادى همانند آغاز خلقت قائم شود قهرا بر هر مؤمن واجب مى شود که به غير خداى سبحان کسى را نپرستد، و به جز او به طمع پاداش و ترس از عقاب، اربابى اتخاذ نکند.
و حجت سوم حجتى است که قلوب خاصه از مؤمنين متمايل بدان است ، و آن اين است که در نظر عقل تنها چيزى که بايد پيروى شود حق است ، و از آنجا که يگانه راهنماى به سوى حق خداى سبحان است نه آن ربهاى دروغينى که مشرکين به جاى خداى سبحان مى پرستند پس ، به حکم عقل تنها معبودى که بايد پيروى شود خداى تعالى است ، نه آن اربابى که مشرکين آنها را خدا مى خوانند، و بزودى در تفسير آيات مورد بحث بيانى که اين حجتهاى سه گانه را توضيح داده بيش از اين روشن سازد خواهد آمد - ان شاء اللّه تعالى.
و اگر اين نکته اى که گفتيم در کار نبود، به حسب ظاهر جا داشت اول حجت دوم ، يعنى آيه «قل هل من شرکائکم ...» ذکر گردد، بعد حجت سوم در مرحله دوم قرار گيرد و سپس حجت اول ، چون دومى متعرض توحيد و سومى متعرض نبوت و اولى متعرض معاد است.
و يا ابتدا حجت دومى ذکر شود و سپس بين اولى و سومى جمع گردد و بعد از آن قرار داده شود.
معناى رزاق بودن خداوند از آسمان و زمين، و منظور از ملکيت گوش ها و چشم ها
«قُلْ مَن يَرْزُقُکُم مِّنَ السمَاءِ وَ الاَرْضِ أَمَّن يَمْلِک السمْعَ وَ الاَبْصارَ ...»:
کلمه «رزق» به معناى عطائى است جارى و هميشگى، و رزق دادن خداى تعالى عالم بشريت را از آسمان، عبارت است از فرستادن باران و برف و امثال آن. و رزق دادنش از زمين عبارت است از روياندن گياهان و تربيت دام ها، البته گياهان و دامهائى که بشر از آنها ارتزاق مى کند، و به برکت اين نعمت هاى الهى است که نوع بشر باقى مى ماند و نسلش منقرض نمى گردد.
و اما اينکه فرمود: «امن يملک السمع و الابصار» منظور از ملکيت گوشها و چشمها اين است که خداى تعالى در حواس انسانى تصرف مى کند و انسانها با آن حواس، انواع استفاده از ارزاق مختلفش را تنظيم مى کنند، و معين مى سازند که از ميان ارزاقى که خداى تعالى حلالش کرده و اجازه بهره ورى از آنها را داده کدام يک مفيد و کدام غير مفيد است.
آرى ، انسان براى مشخص کردن آنچه را که مى خواهد از آنچه که نمى خواهد گوش و چشم و حس لامسه و ذائقه و شامه خود را به کار مى اندازد، و به سوى آنچه که به وسيله اين حواس ، مفيد تشخيص داده به راه مى افتد و از طلب آنچه غير مفيدش تشخيص داده متوقف مى شود، و يا از آنچه کراهت دارد مى گريزد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۲
پس حواس انسان ابزارى است که به وسيله آنها فائده نعمتهاى الهى و رزق او تمام مى شود. و اگر در بين حواس پنجگانه فقط گوش و چشم را نام برد براى اين است که آثار اين دو حس در اعمال زندگى بيشتر از ساير حواس مى باشد، و خداى سبحان مالک آن دو و متصرف در آن دو است ، که يا مى دهد و يا دريغ مى نمايد، يا زياد مى دهد و يا ناقص.
«و من يخرج الحى من الميت و يخرج الميت من الحى » - حيات در انسان در نظر سطحى و بدوى مبدئى است که به وسيله آن علم و قدرت در هر کارى پيدا مى شود، و آدمى اعمال خود را مادام که زنده است از روى علم و بوسيله قدرت انجام مى دهد، و وقتى حيات باطل شود قهرا صدور اعمال نيز متوقف مى گردد. ولى از طريق نظر علمى کشف شده که اين حيات آنطور که در نظر بدوى به ذهن مى رسيد مختص به اقسام حيوانات نيست ، براى اينکه آن ملاکى که حيوان را داراى حيات کرده در گياهان نيز هست، و آن عبارت است از اينکه موجود جاندار داراى نفس و جانى مى باشد که از آن جان اعمال مختلفى صادر مى شود، آن هم نه به يک گونه و بطور طبيعى ، بلکه به انحاى گوناگون ، مثل حرکت به سوى جهات مختلف و با حرکاتى مختلف ، و مثل سکون و بى حرکت ماندن که همه اينها در گياهان نيز هست.
بحثهائى هم که در زيست شناسى جديد شده به همين نتيجه رسيده است که حيات ، اختصاصى به حيوانات ندارد، زيرا جرثومه حيات که در حيوانات وجود دارد و باعث شده که حيوانات کارهائى انجام دهند و آنچه انجام مى دهند منتهى و مستند به اين جرثومه ها است نظير آن در نباتات نيز هست ، پس گياهان نيز مانند حيوانات داراى حياتند، در نتيجه بايد گفت نظر علمى چه قديمش و چه جديدش بر خلاف آن نظر بدوى که گذشت ما را به سوى حياتى عمومى هدايت مى کند، حياتى که هم در حيوانات هست و هم در گياهان.
حال ببينيم حيات به چه معنا است؟ حيات که در مقابل موت يعنى باطل شدن مبدا اعمال حياتى قرار دارد، برگشت معنايش بر حسب تحليل به اين است که موجود داراى حيات داراى چيزيست که بوسيله آن ، آثار مطلوب از آن موجود مترتب بر آن موجود مى شود، همچنان که موت عبارت است از اينکه آثار مطلوب از آن موجود بر آن موجود مترتب نشود، پس زنده شدن زمين به معناى آن است که زمين گياه خود را بروياند و سرسبز گردد، بر خلاف زمين مرده که اين اثر بر آن مترتب نمى شود.
و زنده بودن عمل عبارت است از اينکه عمل طورى باشد که غرضى که بخاطر آن غرض آن عمل انجام شده از آن عمل حاصل شود، و عمل مرده عبارتست از عملى که اينطور نباشد، و همچنين زنده بودن سخن به اين است که سخن اثر مطلوب را در شنونده بگذارد و سخن مرده آن سخنى است که چنين نباشد. و زنده بودن انسان عبارت است از اينکه در مجرائى قرار داشته باشد که فطرت ، او را بسوى آن مجرى هدايت مى کند، مثل اينکه داراى عقلى سليم و نفسى زکيه و مهذب باشد، و بهمين جهت است که قرآن شريف دين را حيات بشر خوانده ، چون قرآن دين حق را که همان اسلام است ، عبارت مى داند از فطرت الهى.
معنای اين که خداوند، زنده را از مرده و مرده را از زنده بيرون مى آورد؟
حال که اين معنا روشن شد، واضح مى گردد که خروج زنده از مرده و خروج مرده از زنده معنايش به حسب اختلاف مراد از حيات و موت مختلف مى شود، تا ببينى منظور از حيات و موت چه باشد.
بنابر دو نظريه اول که در يکى منظور از حيات جان حيوانى ، و در دومى جان نباتى بود، منظور از بيرون آمدن زنده از مرده و مرده از زنده اين است که حيوان - بر حسب نظريه اول - و يا حيوان و نبات - بر حسب نظريه دوم - از غير خودش تکون مى يابد، مثلا حيوان از نطفه و يا تخم پديد مى آيد، و گياه از دانه ، چون هيچ يک از اين دو وجود بى نهايت ندارند، نه از طرف آينده و نه از طرف گذشته ، هر حيوان و گياهى که زنده فرض شود از طرف گذشته به زمانى منتهى مى شود که در آن زمان نبوده ، و از سوى آينده نيز به زمانى منتهى مى شود که در آن ظرف زمان وجود نخواهد داشت ، و هيچ راهى به اثبات حيات ازلى آن نيست.
پس خداى تعالى است که هر موجود زنده را از موجود مرده که همان نطفه و دانه باشد بيرون مى آورد، و موجودات مرده اى چون فضولات و منى و دانه را از موجود زنده خارج مى سازد.
اين بر حسب دو نظريه اول و دوم بود، و اما بر حسب نظريه سوم (که حاصلش اين بود که حيات هر چيزى عبارت از اين است که آثار مطلوبش بر آن مترتب شود، و موت هر چيز به اين معنا است که آن چيز اثرى را که بايد بروز دهد بروز ندهد) قهرا معناى خارج شدن حى از ميت اين است که از امورى که در بابى از ابواب هيچ فائدهاى ندارند، فردى به کينونت و تولد خارج شود که در آن باب مفيد باشد، مثل خارج شدن انسان و حيوان و نبات زنده از خاک مرده و بعکس ، و باز مثل خارج شدن مؤ من از کافر و کافر از مؤمن.
و ظاهر آيه کريمه با در نظر گرفتن زمينه گفتار و مقام مخاطبه در آن ، اين است که منظور از خارج ساختن خدا زنده را از مرده و مرده را از زنده همين معناى اخير باشد، براى اينکه آيه شريفه در اين صدد است که عليه مشرکين اقامه حجت کند، حجتى از همان راه که خود آنان در اتخاذ آلهه مختلف به آن حجت احتجاج مى کردند و آن حجت اين است که عالم مشهود و مادى مجموعه اى است از موجودات مختلف و گوناگون، موجوداتى آسمانى و زمينى ، که موجودات زمينى آن عبارتند از انسان، حيوان، نبات، دريا، خشکى و امور بسيار زياد ديگر و هر يک از اين موجودات براى خود نظامى دارد و قهرا در تحت تدبيرى وجود يافته و بقاء مى يابد، پس براى هر يک مدبرى است شفيع و واسطه بين او و خداى تعالى و ما آن مدبرها را مى پرستيم،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۴
و چون خود آنها را نمى بينيم به دست خود بتهائى که از نظر قيافه نمايشگر صفات آن مدبرها باشد مى تراشيم و آنها را عبادت مى کنيم تا رب و مدبرهائى که اين بتها سنبل آنهايند ما را به درگاه خدا نزديک سازند.
و کوتاه سخن ، منطق مشرکين اين است که منتهى شدن تدبيرهاى مختلف به مدبرهاى گوناگون ايجاب مى کند که غير خداى تعالى ارباب گوناگون بسيارى وجود داشته باشد. و آيه شريفه اين حجت مشرکين را از اين راه رد مى کند که همه تدبيرهاى مختلف به خداى تعالى منتهى مى شود، (و به جاى اينکه وجود اين تدبيرها دلالت کند بر وجود مدبرهاى مختلف ، بر عکس) دلالت مى کند بر وحدت مدبر، و اينکه رب همه چيزها و مدبر کل جهان خداى سبحان است ، (چون وجود مدبرهاى مختلف باعث اختلال تدبير همه آنها و در آخر انهدام نظام عالم است).
پس آيه شريفه مشرکين را خطاب مى کند به اينکه خود شما اعتراف داريد به اينکه آنچه از تدبير که مختص به عالم انسانى است و آنچه از تدبير که عمومى است ، هم عالم شما انسانها را شامل است و هم کل جهان را و بالاخره منتهى به خداى سبحان است، پس بايد قبول کنيد که مدبر امر شما و امر کل جهان نيز همو است، پس هيچ ربى سواى او وجود ندارد.
خداى تعالى در اين احتجاج نخست به تدابير خاص عالم انسانى اشاره نموده و فرموده : «قل من يرزقکم من السماء و الارض» و آنگاه به شمردن تدابير عمومى و عالمى ختم نموده ، مى فرمايد: «و من يدبر الامر». و از ظاهر سياق بر مى آيد که منظور از جمله «امن يملک السمع و الابصار و من يخرج الحى من الميت»، تدبير خاص به عالم انسانى باشد که در اين صورت مقصود مالکيت سمع و ابصارى خواهد بود که افراد انسان داراى آنند.
و همچنين مقصود از اخراج زنده ، اخراج انسان زنده از انسان مرده و به عکس خواهد بود، و ما قبلا بيان کرديم که حيات مخصوص به انسان عبارت است از اينکه انسان ، داراى نعمت عقل و دين باشد، پس منظور از اخراج انسان زنده از مرده و به عکس اين است که خداى تعالى از انسانى بى عقل و دين انسانى داراى عقل و دين و داراى سعادت انسانيت خارج مى کند، و به عکس از انسانى داراى سعادت انسانيت انسانى خارج مى سازد که فاقد آن است.
بنابراين خداى سبحان در اين آيه ، حجت بر توحيد خدا در ربوبيت را به رسول گرامى خود تلقين مى کند و دستور مى دهد که به صورت سوال به مشرکين بگويد: «من يرزقکم من السماء و الارض - کيست که شما را از آسمان و زمين روزى مى دهد» از آسمان (در تحت نظامى حيرت انگيز و تحت هزاران شرائط) باران مى فرستد، و از زمين (باز تحت هزاران شرائط و نظامى دقيق ) گياهان گوناگون مى آفريند، و مى روياند.
«امن يملک السمع و الابصار» - آيا اين چشم و گوش را خود براى خود درست کرده ايد؟ و يا اين بت هائى که مى پرستيد؟ و يا خداى تعالى ؟ او است که به منظور تماميت فائده رزق ، آنها را در اختيار شما قرار داد تا بوسيله آن دو، رزق طيب خود را تشخيص دهيد، چون اگر چشم و گوش نمى داشتيد موفق به اين تشخيص نمى شديد، و چيزى نمى گذشت که تا آخرين نفرتان فانى مى شد.
«و من يخرج الحى من الميت » و کيست که هر امر مفيد در باب خود را از غير مفيد خارج مى کند؟ «و من يخرج الميت من الحى »، و کيست که انسان سعيد را از انسان شقى ، و انسان شقى را از انسان سعيد خارج مى سازد؟ «و من يدبر الامر» و کيست که نظام جارى در تمامى خلق را تدبير مى کند؟
«فسيقولون اللّه » - به زودى خواهند گفت: او خداى تعالى است، و اعتراف خواهند کرد به اينکه همه تدبيرات جارى در انسان و غير انسان به او منتهى مى شود، چون وثنى مسلکان به اين معنا معتقدند. پس، رسول گرامى خود را ماءمور کرد به اينکه نخست آنان را توبيخ کند بر اينکه چرا تقواى الهى يعنى پرستش او را ترک کردند و غير او را پرستيدند، با اينکه حجت بر بطلان اين عمل بسيار روشن بود، و سپس از آن حجت نتيجه بگيرد که يکتاپرستى واجب است ، لذا در آغاز فرمود: «فقل افلا تتقون» و سپس فرمود: «فذلکم اللّه ربکم».
«فَذَلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمُ الحَْقُّ فَمَا ذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضلَالُ فَأَنى تُصرَفُونَ»:
جمله اول که مى فرمايد: «فذلکم اللّه ربکم الحق» - همانطور که گفتيم - نتيجه بحث قبلى است ، و در آن رب را به صفت حق توصيف کرده، تا هم براى مفاد حجت توضيحى باشد، و هم براى جمله بعدى که مى فرمايد: «فماذا بعد الحق الا الضلال» مقدمه و زمينه چينى باشد.
در جمله «فماذا بعد الحق الا الضلال» لازمه حجت قبلى را يادآور شد، تا از آن نتيجه گيرى کند که پس مشرکين در پرستش بتها در ضلالت اند، چون وقتى ربوبيت خداى تعالى ربوبيتى حق باشد، قهرا هدايت در پيروى آن ربوبيت و در پرستش آن مقام است ، زيرا هدايت تنها با حق است و نه غير آن ، پس در نزد غير حق که همان باطل باشد چيزى به جز ضلال نخواهد بود.
و بنابراين، جمله مورد بحث در تقدير چنين است: «فماذا بعد الحق الذى معه الهدى الا الباطل الذى معه الضلال - پس بعد از حق ، که هدايت گره خورده به آن است چيزى به جز باطل که ضلالت گره خورده به آن است وجود ندارد». پس ، بايد گفت از دو طرف کلام چيزى حذف شده ، و بقيه به جاى آن محذوف نشسته تا کلام مختصر باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۷۶
و به صورت «فماذا بعد الحق الا الضلال» در آيد، و لذا بعضى از مفسرين گفته اند در آيه شريفه «احتباک» - که يکى از محسنات بديعى کلام است - بکار رفته . و احتباک عبارت از اين است که دو چيز متقابل هم باشند و گوينده از هر يک از آن دو قسمتى را که لنگه ديگر بر آن دلالت دارد حذف کند.
در آيه شريفه تقدير کلام «فماذا بعد الحق الا الباطل و ماذا بعد الهدى الا الضلال - بعد از حق غير باطل چه چيزى مى تواند باشد، و بعد از هدايت به جز ضلالت چه چيزى مى تواند باشد بوده ، آنگاه از جمله اول کلمه «باطل» و از جمله دوم کلمه «هدى» را حذف کرده است.
(لکن اين سخن درست نيست ، چون در جمله دوم چيزى که دلالت کند بر محذوف در جمله اول وجود ندارد، و در جمله اول نيز چيزى که دلالت کند بر محذوف در جمله دوم وجود ندارد، پس آنچه در آيه به کار رفته احتباک نيست )، و وجه همان است که ما گفتيم.
خداى تعالى سپس آيه را با جمله «فانى تصرفون» تمام کرده و به عنوان تعريض پرسيده : اينکه از حق روى مى گردانيد به چه سوى مى خواهيد برويد، با اينکه هدايت همه در طرف حق است و در ضلالت چيزى جز باطل وجود ندارد.
قضاء حتمى خداوند اين است که فاسقان ايمان نخواهند آورد
«کَذَلِک حَقَّت کلِمَت رَبِّک عَلى الَّذِينَ فَسقُوا أَنهُمْ لا يُؤْمِنُونَ»:
از ظاهر سياق بر مى آيد آن کلمه اى که خداى سبحان با آن کلمه عليه فاسقان تکلم کرده جمله «انهم لا يؤمنون» است ، و معناى آيه اين است که : خداى تعالى قضائى حتمى عليه فاسقان رانده. و آن اين است که فاسقان - البته مادام که بر حال فسق باقى هستند - ايمان نخواهند آورد، و هدايت الهى به ايمان شامل حالشان نخواهد شد، و اين معنا در جاى ديگر نيز آمده ، آنجا که فرموده: «و اللّه لا يهدى القوم الفاسقين».
و بنابراين، اشاره با کلمه «کذلک» به مضمون آيه قبلى است، که سخن از روگردانى مشرکين از حق داشت، که اين روگردانى همان فسق از راه حق بود، و در نتيجه در ضلالت واقع شدند، چون بعد از حق چيزى به جز ضلالت نخواهد بود.
رده:تفسیر المیزان