المیزان جلد۱۰ بخش۲۸
«وَ اصنَع الْفُلْک بِأَعْيُنِنَا وَ وَحْيِنَا وَ لا تخَاطِبْنى فى الَّذِينَ ظلَمُوا إِنهُم مُّغْرَقُونَ»:
کلمه «فلک » - به ضمه فاء - به معناى سفينه است ، چه يک سفينه و چه چند سفينه ، به خلاف کلمه «سفينه» که به معناى يک کشتى است ، و در مورد چند کشتى مى گوييم : «سفن»، و کلمه «اعين» جمع قله عين است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۶
مراد از خطاب خداوند به نوح «ع»: کشتى را پيش چشمان ما و به وحى ما بساز
و اگر بپرسى چرا خداى تعالى براى خود، ديدگان بسيارى اثبات کرده و فرموده : به نوح گفتيم که کشتى را در جلو چشم هاى بسيارى که ما داريم بساز، با اينکه خداى تعالى اصلا چشم ندارد، تا چه رسد به اينکه چشم هاى بسيارى داشته باشد.
در پاسخ مى گوئيم کلمه «عين - چشم » در مورد خداى تعالى به معناى مراقبت و کنايه از نظارت است، و استعمال جمع اين کلمه يعنى کلمه «اعين » براى فهماندن کثرت مراقبت و شدت آن است، و ذکر کلمه: «اعين» قرينه است بر اينکه مراد از وحى در کلمه «وحينا» وحى لفظى و بيانى که فرمان «و اصنع الفلک...» با آن نازل شده نيست.
و خلاصه کلام اينکه کلمه «اعين » به ما مى فهماند که منظور اين نيست که ما به نوح گفتيم کشتى را در تحت مراقبت ما و طبق فرمان لفظى ما بساز، بلکه منظور اين است که ما به نوح گفتيم کشتى را در تحت مراقبت ما و طبق هدايت عملى ما و راهنمايى ما بساز، پس مراد از وحى در کلمه «و وحينا» هدايت عملى به وسيله تاءييد روح القدس است ، که به وى اشاره کند به اينکه اين کار را اينطور انجام بده و آن ديگرى را فلان جور.
و خلاصه همان هدايت عملى که خداى تعالى در مورد تمامى امامان از آل ابراهيم به کار برده ، و درباره اش فرموده : «و اوحينا اليهم فعل الخيرات و اقام الصلوة و ايتاء الزکوة و کانوا لنا عابدين »، و ما در مباحث سابق به وجود چنين وحيى غير وحى لفظى اشاره نموديم ، در آينده نيز در تفسير سوره انبياء متعرض اين بحث مى شويم ان شاء اللّه تعالى.
و معناى اينکه فرمود: «و لا تخاطبنى فى الذين ظلموا» اين است که درباره ستمکاران از من چيزى که شر و عذاب را دفع مى کند مخواه ، و براى برگشتن بلا از آنان شفاعت مکن ، زيرا قضا و حکمى را که رانده ايم قضاى فصل و حکم حتمى است ، و با اين جمله دو نکته روشن مى شود يکى اينکه جمله «انهم مغرقون » کار تعليل را ميکند، حال يا فقط تعليل جمله «و لا تخاطبنى »، و يا تعليل مجموع جمله هاى «و اصنع الفلک باعيننا و وحينا و لا تخاطبنى فى الذين ظلموا»، نکته ديگرى که روشن شد اين است که جمله «و لا تخاطبنى ...» کنايه از شفاعت است.
و معناى آيه اين است که : کشتى را زير نظر، و مراقبت کامل ما و طبق تعليمى که به تو مى دهيم بساز، و از من مخواه که عذاب را از اين ستمکاران برگردانم ، که قضاء و حکم غرق شدن بر عليه آنان رانده شده و اين قضاء حتمى بوده و به هيچ وجه برگشت ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۳۷
«وَ يَصنَعُ الْفُلْک وَ کلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلاٌ مِّن قَوْمِهِ سخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِن تَسخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسخَرُ مِنکُمْ کَمَا تَسخَرُونَ»:
طبرسى - رحمت اللّه عليه - در مجمع البيان گفته : «سخريه » به معناى اين است که انسان کارى را بر خلاف آنچه در باطن دارد انجام دهد، بطورى که هر بينندهاى به کم عقلى انجام دهنده آن کار پى ببرد، و از همين باب است کلمه «تسخير» چون تسخير به معناى آن است که کسى را آنقدر با قهر استضعاف کنى که ذليل شود، و فرق ميان سخريه و بازى اين است که در سخريه معناى خدعه و نيرنگ و ناقص جلوه دادن طرف ميباشد، و معلوم است که طرف بايد موجودى جاندار باشد تا بشود با او نيرنگ کرد به خلاف لعب و بازى که با جمادات نيز ممکن است.
و اما راغب در معناى اين کلمه در مفرداتش گفته : وقتى گفته مى شود «سخرت منه » و همچنين «استسخرته » معنايش اين است که من او را مسخره کردم ، و در کلام خداى تعالى نيز چند جا استعمال شده يکى در اين آيه که مى فرمايد: «ان تسخروا منا فانا نسخر منکم کما تسخرون فسوف تعلمون»، و يکى ديگر آنجا که مى فرمايد: «بل عجبت و يسخرون ».
و بعضى گفته اند: «رجل سخرة » - به ضمه سين و فتح خاء - يعنى کسى که ديگران را مسخره مى کند، و رجل سخرة - به ضمه سين و سکون خاء - يعنى کسى که ديگران مسخرهاش کرده باشند، و کلمه «سخريه » - به ضمه سين - و همچنين کلمه «سخريه » - به کسره سين - به آن عملى گفته مى شود که مسخره کننده در مسخرگى خود استفاده مى کند.
مسخره کردن قوم نوح «ع»، کشتى ساختن او را و جواب آن حضرت
جمله «و يصنع الفلک » هر چند صيغه مضارع است ولى از نظر معنا حکايت حال گذشته است ، و معنايش اين است که نوح در حالى که کشتى را مى ساخت مردم دسته دسته آمده بالاى سرش مى ايستادند و مسخرهاش مى کردند، و آن جناب در برابر دعوت الهى خود و اقامه حجت بر عليه آنان همه آن آزارها را تحمل مى کرد، بدون اينکه فشل و سستى و انصرافى از خود نشان دهد.
و جمله «و کلما مر عليه ملا من قومه سخروا منه » حال از فاعل «يصنع » است ، - که همان نوح (عليه السلام ) باشد، - و معناى آن اين است که نوح (عليه السلام ) کشتى را مى ساخت در حالى که هر دسته از سران مردم بر او گذشته و مسخره اش مى کردند، و کلمه «ملا» در خصوص اين جمله، به معناى جماعتى است که مورد اعتناى مردم باشند، (گو اينکه در موارد ديگر به معناى درباريان است).
و اين آيه دلالت دارد بر اينکه مردم زمان نوح (عليه السلام ) براى مسخره کردن آن جناب دسته دسته مى آمدند، و نيز دلالت دارد بر اينکه آن جناب کشتى را پيش روى مردم مى ساخته ، و محل کارش سر راه عموم مردم بوده است.
«قال ان تسخروا منا فانا نسخر منکم کما تسخرون » - اين قسمت از آيه شريفه به منزله جواب از سؤالى تقديرى است ، گويا کسى پرسيده نوح در برابر مسخرگى هاى کفار چه گفت؟
در پاسخ فرموده: نوح گفت : اگر شما ما را مسخره مى کنيد ما نيز شما را مسخره خواهيم کرد. و به همين جهت جمله مزبور را بدون حرف عطف آورد تا معلوم کند که معطوف به ما قبل نيست ، بلکه مربوط به سوالى مقدر است.
در جمله مورد بحث نفرمود: «ان تسخروا منى فانى اسخر منکم » - اگر شما مرا مسخره کنيد من (نيز) شما را مسخره مى کنم )) تا هم از خود دفاع کرده باشد و هم از مؤ منين و گروندگان به خود، و چه بسا از همين تعبير فهميده شود که آن جناب در ساختن کشتى از اهل و گروندگان خود کمک مى گرفته و در هنگام گفتن اين سخن ، يارانش نيز حضور داشته اند، و سخريه کفار سخريه آنان نيز بوده.
در نتيجه کلام اين ظهور را دارد که کفار گروه گروه از کارگاه نوح عبور مى کرده اند و در حالى که آن جناب و يارانش مشغول ساختن کشتى بودند، مسخره اش کرده و نسبت جنون و حواسپرتى به او مى دادند، پس هر چند کفار در استهزايشان جز از نوح نامى نبردند، و ليکن استهزاى آنان شامل مؤ منين به آن جناب نيز مى شده.
صرف نظر از اين ظهور، طبع و عادت نيز اقتضاء مى کند که کفار، پيروان آن جناب را نيز استهزاء کنند، همانطور که خود او را مسخره مى کردند، براى اينکه نوح و پيروانش اجتماع واحدى بودند که معاشرت آنان را به يکديگر مرتبط مى کرده ، هر چند که مسخره کردن پيروان آن حضرت در حقيقت مسخره کردن خود آن جناب بود، اما چون اصل و پايه اى که دعوت به توحيد قائم به آن بود همان نوح (عليه السلام ) بود، و لذا گفته شد: «سخروا منه - او را مسخره کردند». و نفرمود: ((سخروا منه و من المؤ منين - او و مؤمنين را مسخره کردند.
در اين آيه سوالى به ذهن مى آيد، و آن اين است که اگر سخريه عمل زشتى است چرا نوح (عليه السلام ) به کفار فرموده ما شما را مسخره مى کنيم ، و اگر بد نيست چرا آيه کفار را ملامت مى کند بر اينکه نوح را مسخره مى کردند؟ جوابش اين است که آنچه از سخريه زشت است ابتدائى آن است و اما اگر جنبه مجازات و تلافى باشد آن هم در جائى که فايده اى عقلائى از قبيل پيشبرد هدف و اتمام حجت بر آن مترتب شود زشت نيست و به همين جهت قرآن کريم در جاى ديگر نسبت سخريه را به خود خداى تعالى داده و فرموده : «فيسخرون منهم سخر اللّه منهم و لهم عذاب اليم ».
نکته ديگرى که در آيه مورد بحث است اين است که با آوردن جمله «کما تسخرون » مماثلت و به يک اندازه بودن سخريه را معتبر فرموده است.
«فَسوْف تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يخْزِيهِ وَ يحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُّقِيمٌ»:
سياق آيه حکم مى کند به اينکه حرف «فاء» براى اين بر سر جمله «فسوف تعلمون » آمده که مطلب را متفرع بر جمله شرطيه قبل يعنى : «ان تسخروا منا فانا نسخر منکم » بسازد، و بفهماند که جمله مورد بحث متن همان سخريه اى است که نوح (عليه السلام) از کفار کرده ، و به عبارت ساده تر اينکه سخريه آن جناب از کفار همين بوده که به آنان فرموده: آن عذابى که وعده اش را داده ام گريبان هر کس را بگيرد خوارش مى سازد.
و جمله : «من ياتيه عذاب يخزيه ...»، متعلق به جمله «تعلمون » است تا معلوم آن علم باشد، يعنى به زودى مى دانيد که «من ياتيه عذاب يخزيه ».
و معناى آيه اين است که اگر ما را مسخره کنيد ما نيز شما را مسخره مى کنيم يعنى مى گوييم به زودى خواهيد فهميد که چه کسى دچار عذاب مى شود ما و يا شما؟ و اين قسم سخريه ، سخريه با سخن حق است.
و در جمله «من ياتيه عذاب » منظور از عذاب ، عذاب دنيوى است که موجب انقراض و ريشه کن شدن مى شود، و آن همان عذاب غرق است که سرانجام آن قوم کافر را منقرض نموده و خوار و ذليل کرد، و مراد از «عذاب مقيم » در جمله «دو يحل عليه عذاب مقيم » عذاب آتش در آخرت است که عذابى است ثابت و دائمى ، دليل بر گفتار ما نيز که گفتيم عذاب اول دنيوى و عذاب دوم اخروى است ، مقابله اى است که در اين دو واقع شده ، و کلمه عذاب - به صورت نکره يعنى بدون الف و لام در عبارت - تکرار شده و اولى توصيف به اخزاء و دومى به اقامه شده.
و چه بسا که بعضى از مفسرين جمله «فسوف تعلمون » را جمله اى تام گرفته و گفته اند متعلق اين جمله در عبارت نيامده و نفرموده چه چيز را مى دانند و آنگاه جمله «من ياتيه عذاب يخزيه » را ابتداى کلام نوح گرفته اند، ليکن ، اين توجيه و تفسير از سياق آيه دور است.
معناى جمله: «و فار التنور» و اقوال مختلفى که در معناى تنور و فوران آن گفته اند
«حَتى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ ...»:
وقتى گفته مى شود: «فار القدر يفور فورا و فورانا» معنايش اين است که ديگ به جوش آمد و فوران کرد، يعنى به شدت جوشيد. و وقتى گفته مى شود: «فار النار» معنايش اين است که آتش مشتعل شد و شعلهاش بالا رفت ، و کلمه «تنور» از لغات مشترک فارسى و عربى است ، احتمال هم دارد که در اصل فارسى بوده و در عرب مورد استعمال قرار گرفته باشد و به معناى محلى است که خمير را براى پخته شدن به آن مى چسبانند.
و «فوران تنور» به معناى جوشيدن آب از داخل تنور و سرازير شدن از تنور است ، در روايات نيز آمده که در ماجراى طوفان نوح اولين نقطهاى که آب از آن فوران کرد يک تنور بود و بنابراين روايت ، الف و لامى که در آيه شريفه بر سر کلمه تنور آمده الف و لام عهد خواهد بود يعنى آن تنور معهود، در خطاب ، فوران کرد. احتمال هم دارد فوران تنور به معناى جوشيدن تنور نانوائى نباشد بلکه کنايه باشد از شدت غضب خداى تعالى که در اين صورت نظير عبارت «حمى الوطيس » خواهد بود، که وقتى در مورد جنگ استعمال مى شود اين معنا را مى دهد که تنور جنگ گرم شد و آتش جنگ شعله ور گرديد.
پس اينکه فرمود: «حتى اذا جاء امرنا و فار التنور» معنايش اين است که وضع نوح و قومش به همان منوال ادامه داشت ، تا آنکه امر ما آمد، يعنى امر ربوبى تحقق يافته و متعلق به آنان گرديد و آب از تنور جوشيد، و يا غضب الهى شدت گرفت که در آن هنگام ما به نوح چنين و چنان گفتيم.
و در معناى کلمه «تنور» اقوال ديگرى نيز هست که از فهم به دور است ، مثل قول آن مفسرى که گفته مراد از تنور طلوع فجر است ، و معناى آيه اين است که «امر به همان منوال بود تا آنکه امر ما آمد، و فجر که لحظه اول عذاب بود طلوع کرد» و قول آن مفسر ديگر که گفته مراد از تنور بلندترين نقطه زمين و مشرفترين آن است و معناى آيه اين است که آب از نقاط بلند زمين فوران کرد، و قول بعضى ديگر که گفته اند تنور به معناى همه روى زمين است.
«قلنا احمل فيها من کل زوجين اثنين » - يعنى ما به نوح دستور داديم که از هر جنسى از اجناس حيوانات يک جفت يعنى يک نر و يک ماده سوار بر کشتى کن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۱
«و اهلک الا من سبق عليه القول » - يعنى و اهل خود را نيز سوار کن ، و اهل هر کس عبارتند از افرادى که مختص وى باشند نظير همسر و فرزند و همسر فرزندان و اولاد آنان «الا من سبق عليه القول »، يعنى مگر آن افرادى که اهل تو هستند، و ليکن فرمان و عهد ما در سابق بر هلاکت آنان گذشته است.
و منظور از اين اهل که قرار شده هلاک گردند يکى همسر خائن آن جناب بوده ، به دليل اينکه قرآن کريم در آيه اى ديگر فرموده : «ضرب اللّه مثلا للذين کفروا امراة نوح و امراة لوط کانتا تحت عبدين من عبادنا صالحين فخانتاهما»، و ديگرى پسر نوح بوده که خداى تعالى در آيات بعد، داستان او را بيان مى کند، و نوح مى پنداشته که استثناء تنها مربوط به همسرش است ، بدين جهت خداى تعالى آن را برايش بيان کرده و فرمود که او اهل تو نيست ، او عملى غير صالح است ، بعد از اين بيان الهى فهميد که فرزندش نيز از کسانى است که ظلم کرده.
«و من امن و ما امن معه الا قليل » - يعنى غير اهلت آنانکه از قوم تو به تو ايمان آوردند را نيز سوار کشتى کن ، و اما اينکه گفت غير اهلت را سوار کشتى کن ، براى اين بود که اهل آن جناب را قبلا در جمله «و اهلک » بيان کرده بود، و در آخر فرموده که از قوم نوح جز اندکى به وى ايمان نياورده بودند.
در اين جمله اخير فرمود: «و ما امن معه » و نفرمود: «و ما امن به »، براى اينکه اشاره کند به اينکه منظور از ايمان آوردن به نوح ، ايمان آوردن قوم نوح و خود نوح به خداى تعالى است، و اين تعبير مناسبتر بوده به مقامى که آيه شريفه داشته ، چون آيه شريفه در اين مقام است که بفرمايد خداى تعالى چه کسانى را از بلاى غرق نجات داد، و ملاک اين نجات دادن هم ايمان به خداى تعالى و خضوع در برابر ربوبيت حضرتش بود، و همچنين اگر فرمود: «الا قليل » و نفرمود: «الا قليل منهم»، براى اين بود که بفهماند ايمان آورندگان ، فى نفسه اندک بودند نه در مقايسه با قوم ، چون در مقايسه با همه قوم بسيار اندک بودند، به حدى که نمى شد گفت اين چند نفر اندک از آن قوم اند.
معناى جمله: «بسم اللّه مجريها و مرسيها»
«وَ قَالَ ارْکبُوا فِيهَا بِسمِ اللَّهِ مجْراهَا وَ مُرْساهَا إِنَّ رَبى لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ»:
بعضى از اساتيد قرائت ، کلمه «مجراها» را به فتحه ميم قرائت کرده و آن را مصدر ميمى از ثلاثى مجرد و به معناى جريان و سير و حرکت کشتى گرفته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۲
بعضى ديگر آن را «مجراها» - به ضمه ميم - خوانده - و آن را مصدر ميمى از باب افعال - و به معناى اجراء و سوق دادن و به پيش راندن کشتى گرفتهاند و از کلمه «مرسا» مصدر ميمى - از باب افعال - و به معناى ارساء و مرادف آن است ، و ارساء به معناى متوقف کردن و ثابت نگه داشتن کشتى است ، و اين کلمه در جاى ديگر قرآن آمده ، آنجا که فرموده : «و الجبال أرسيها».
و جمله «قال ارکبوا فيها» عطف است بر جمله «جاء امرنا» که در آيه قبل بود، و معناى اين معطوف و آن معطوف عليه اين است که : مسخره کردن نوح همچنان ادامه يافت تا زمانى که امر ما آمد و نوح به اهل خود و ساير مؤمنين و يا به همه کسانى که در کشتى بودند خطاب کرد: که اين کشتى رفتن و ايستادنش به نام خدا است.
و منظور از بردن نام خدا اين بوده که از نام مبارک پروردگار برکت گرفته و به آن وسيله خير را در حرکت و سکون کشتى جلب کند، چون وقتى انسان فعلى از افعال و يا امرى از امور را معلق بر نام خداى تعالى کرده و آن را با نام مبارک حضرتش مرتبط مى سازد، همين عمل باعث مى شود که آن فعل و يا آن امر از هلاکت و فساد محفوظ گشته و از ضلالت و خسران مصون بماند.
آرى همانطور که خداى تعالى فنا و بطلان و گمراهى و خستگى نمى پذيرد، چون رفيع الدرجات و داراى مقام منيع و بلند است ، همچنين امرى و فعلى هم که مرتبط به او - جل و علا - شده قهرا از گزند عوارض سوء مصون ميماند.
پس نوح (عليه السلام ) حرکت و سکون کشتى را معلق به نام خدا کرد، و با در نظر گرفتن اينکه سبب ظاهرى نجات کشتى همين دو سبب يعنى حرکت و سکون صحيح کشتى است ، وقتى اين دو سبب کارگر ميافتد که عنايت الهى شامل حال سرنشينان کشتى باشد، و شمول اين عنايت به اين است که مغفرت الهى شامل خطاهاى سرنشينان گردد، تا زمينه براى رحمت الهى فراهم گشته ، از غرق نجات يابند و آزاد و آسوده در زمين زندگى کنند، و چون زمينه چنين زمينهاى بود، لذا نوح (عليه السلام ) اشاره کرد به اينکه به اين خاطر، من حرکت و سکون کشتى را وابسته به نام خدا کرد که پروردگارم غفور و رحيم است ، «ان ربى لغفور رحيم »، او است که ميتواند مجرا و مرساى کشتى را از اختلال و اشتباه حفظ کند، و در نتيجه با مغفرت و رحمت او کشتى از غرق حفظ شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۳
و نوح اولين انسانى است که خداى تعالى گفتن بسم اللّه را در کتاب مجيدش از او حکايت کرده ، پس او اولين کسى است که تمسک به نام کريم خدا را فتح باب نموده ، همچنانکه او اولين کسى است که بر مساءله توحيد اقامه حجت نموده ، و اولين کسى است که کتاب و شريعتى آورده ، و اولين کسى است که در صدد بر آمده تا اختلاف طبقاتى مجتمع بشرى را تعديل نموده و تناقض را از آن بر طرف نمايد.
و معنايى که ما براى جمله «بسم اللّه مجريها و مرسيها» کرديم مبنى بر اين بود که گفتار، گفتار نوح (عليه السلام ) باشد و نيز دو کلمه «مجرى » و «مرسا» مصدر ميمى باشند، ولى بسيارى از مفسرين چه بسا احتمال داده باشند که «اين گفتار گفتار خود نوح نبوده ، بلکه کلام همراهان نوح باشد و نوح به آنان دستور داده باشد که هنگام سوار شدن ، اين کلمه شريفه را بگويند و يا احتمال داده باشند که دو کلمه «مجرى و مرسا» اسم زمان و مکان باشند که در اين صورت معناى آيه طورى ديگر مى شود».
زمخشرى در کشاف ، در تفسير اين آيه گفته «ممکن است اين سخن کلامى واحد باشد و ممکن هم هست که دو کلام باشد، وجه واحد بودنش اين است که جمله ((بسم اللّه » متصل باشد به جمله «ارکبوا» و حال باشد از «واو» جمع که در اين صورت شکل جمله «قال ارکبوا فيها بسم اللّه » مى شود و معنايش اين مى شود که سوار کشتى شويد در حالى که نام خدا را ببريد، و يا در هنگام به حرکت در آمدن کشتى و کنده شدنش از زمين و هنگام ايستادنش بسم اللّه بگوييد حال يا به خاطر اينکه دو کلمه «مجرى و مرسا» اسم زمانند، و يا به خاطر اينکه مصدر ميمى و به معناى اجرا و ارسااند که در تقدير کلمه وقت بر آن دو اضافه شده و در نتيجه عبارت مجراها و مرساها «وقت اجراءها و ارساءها» بوده ، همانطور که «خفوق النجم » به معناى وقت حرکت و گردش ستاره ، و «مقدم الحاج » به معناى وقت آمدن حاجيان است.
ممکن هم هست اين دو کلمه اسم مکان و به معناى مکان اجراء و مکان ارساء باشند، و اگر منصوب خوانده شده اند يا به خاطر فعلى باشد که در معناى بسم اللّه خوابيده (و آن فعل ، يا ابتداء مى کنم است و يا استعانت مى جويم ، و يا هر فعل ديگرى که بر اراده قول دلالت کند. و وجه دو کلام بودنش اين است که جمله «بسم اللّه »، خبر مقدم و دو کلمه مجراها و مرساها مبتداى موخر باشند، و اين مبتداء و خبر که به اصطلاح «مقتضبه » هستند يک کلام «قال ارکبوا فيها» و کلام باشد و کلام ديگرش «بسم اللّه مجريها و مرسيها»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۴
يعنى نوح گفت : سوار بر کشتى بشويد که سکونش در روى زمين و کنده شدنش از زمين و به حرکت در آمدنش بر روى آب به نام خدا است ، در روايت نيز آمده : همينکه کشتى خواست حرکت کند نوح گفت : «بسم اللّه » آنگاه کشتى به حرکت در آمد و وقتى خواست بر روى زمين قرار گيرد نيز گفت : «بسم اللّه » پس کشتى روى زمين قرار گرفت.
احتمال هم دارد که کلمه «اسم » به عنوان تقحيم ذکر شده باشد، همچنانکه شاعر در شعر خود گفته: «ثم اسم السلام عليکما»، و تقدير کلام «باللّه مجراها و مرسيها» بوده.
زمخشرى سپس گفته : دو کلمه مجرى و مرسا، هر دو به فتحه ميم نيز قرائت شده اند، که در اين صورت يا مصدر ميمى از ماده «جرى » و ماده «رسى » است ، و يا اسم زمان و مکان از آنها است ، و مجاهد هر دو کلمه را به ضمه ميم قرائت کرده تا اسم فاعل از ماده اجراء و ارساء باشند، و محل آن دو را مجرور گرفته تا دو صفت براى لفظ اللّه باشند چون کلمه اللّه نيز مجرور به حرف باء است.
«وَ هِىَ تجْرِى بِهِمْ فى مَوْجٍ کالْجِبَالِ...»:
ضمير «هى » به سفينه بر مى گردد، و کلمه «موج » مانند کلمه «تمر» اسم جنس است ، و يا بطورى که گفته شده جمع کلمه «موجة » است ، و موجه به معناى قطعه عظيمى از آب است که از آبهاى اطراف خود بالاتر رفته باشد، و در آيه شريفه بطورى که ديگران نيز گفته اند اشاره اى است به اينکه کشتى نوح روى آب حرکت مى کرده ، نه اينکه همانند ماهيان دريا در جوف آب شناور بوده باشد - چنانچه بعضى چنين گفته اند.
«وَ نَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَ کانَ فى مَعْزِلٍ يَا بُنىَّ ارْکب مَّعَنَا وَ لا تَکُن مَّعَ الْکَافِرِينَ»:
کلمه «معزل » اسم مکان از عزل است ، که همانا پسر نوح ، خود را از پدرش و از مؤمنين کنار کشيده بود، و در جايى قرار داشته که به پدر نزديک نبوده است ، و به همين جهت تعبير به «نداء» که مخصوص صدا زدن از دور است آورده و فرموده و نادى نوح ابنه و نفرموده: «و قال نوح لابنه - نوح به پسرش گفت».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۵
گفتگوى نوح «ع» با پسرش که سوار کشتی جدا شود
و معناى آيه اين است که نوح فرزند خود را که در نقطه دورى کناره گيرى کرده بود از همان دور صدا زد (و در ندايش گفت : «يا بنى »، و کلمه «بنى » مصغر - کوچک شده - کلمه «ابنى » است ، که به معناى «پسرم » مى باشد، قهرا کلمه «بنى » معناى پسرکم را مى دهد، و اضافه کردن اين کلمه بر ياى متکلم براى اين است که بر شفقت و مهربانى گوينده دلالت کند و به پسر بفهماند که پدرش او را دوست مى دارد و خير او را مى خواهد). و گفت:
اى پسرک من! با ما سوار بر کشتى شو، و با کافران مباش ، و گرنه در بلاء شريک آنان خواهى شد، همانطور که در همنشينى و سوار نشدن بر کشتى شريک آنهايى ، و نوح (عليه السلام ) در اين گفتارش نفرمود «و لا تکن من الکافرين - از کافران مباش » براى اينکه خيال ميکرد مسلمان است ، چون از نفاق دلش خبر نداشت و نميدانست که او تنها به زبان مسلمان و مومن است ، بدين جهت بود که او را صدا زد تا با مسلمانان باشد و سوار بر کشتى شود، - و خلاصه اگر از کفر درونى پسرش اطلاع ميداشت او را صدا نمى زد.
«قَالَ سئَاوِى إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنى مِنَ الْمَاءِ قَالَ لا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ»:
راغب گفته کلمه «ماوى » مصدر ميمى از فعل «اوى - ياوى - اويا و ماوى » است ، وقتى ميگويى : «اوى الى کذا» معنايش اين است که فلانى خود را منضم به فلان کس يا فلان چيز کرد، مضارعش يا وى و مصدرش اوى و باب افعالش «آوى - يووى - ايواء» است ، يعنى فلانى را منضم به خود کرد.
و معناى آيه اين است که پسر نوح در پاسخ دعوت پدرش و در رد فرمان او گفت : من به زودى به کوهى منضم ميشوم تا مرا از آب حفظ کند و در آب غرق نشوم نوح گفت : امروز هيچ حافظى از بلاى خدا وجود ندارد، زيرا امروز غضب خدا شدت يافته و اين قضاء رانده شده که تمامى اهل زمين به جز کسانى که به خود او پناهنده شوند غرق گردند، امروز نه هيچ کوهى عاصم و حافظ است و نه چيز ديگرى.
بعد از اين گفتگو فاصله زيادى نشد که موج ، بين نوح و پسرش فاصله شد و پسرش از غرق شدگان بود، و اگر موج بين آنها فاصله نمى شد و گفتگويشان ادامه مى يافت به کفر پسرش واقف مى شد و از او بيزارى مى جست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۶
در اين کلام اشارهاى است به اينکه سرزمينى که نوح و مردمش در آن زندگى مى کردند سرزمين کوهستانى بوده و رفتن يک انسان به بالاى بعضى از کوهها موونه زيادى نمى خواسته است.
اتمام عذاب، و امر خداى تعالى به سکون و آرامش زمين و آسمان
«وَ قِيلَ يَا أَرْض ابْلَعِى مَاءَکِ وَ يَا سمَاءُ أَقْلِعِى وَ غِيض الْمَاءُ وَ قُضىَ الاَمْرُ وَ استَوَت عَلى الجُْودِى وَ قِيلَ بُعْداً لِّلْقَوْمِ الظالِمِينَ»:
کلمه «بلع » - که مصدر ثلاثى مجرد ابلعى است - به معناى اجراء و جريان دادن چيزى در حلق به طرف معده ، و يا به عبارت ديگر به طرف جوف بدن است ، و کلمه «اقلاع » که مصدر صيغه امر «اقلعى » است به معناى اين است که چيزى را از اصل و ريشه اش ترک و امساک کنى.
و کلمه «غيض » به معناى اين است که زمين آب و هر مايع مرطوب ديگرى را از ظاهر خود به باطنش فرو برد نظير کلمه «نشف » که آن نيز به همين معنا است ، مثلا وقتى گفته مى شود: «غاضت الارض الماء»، معنايش اين است که زمين آب را فرو برده و از آن کاست.
کلمه «جودى » به معناى مطلق کوه ، و زمين سنگى و سخت است ، ولى بعضى گفته اند کلمه مذکور بر همه کوههاى دنيا اطلاق نمى شود بلکه نام کوه معينى در سرزمين موصل است و اين کوه معين در يک رشته جبالى واقع شده که آخرش به سرزمين «ارمينيه » منتهى مى شود، که به سلسله جبال «آرارات » معروف است.
و جمله «و قيل يا ارض ابلعى ماک و يا سماء اقلعى » ندائى است که از ساحت عظمت و کبريائى حق تعالى صادر شده ، و اگر نام حضرتش را نبرد و نفرمود: «و قال اللّه يا ارض ابلعى ...» به منظور تعظيم بوده ، و دو صيغه امرى که در اين جمله است يعنى امر «ابلعى » و امر «اقلعى » امر تکوينى است ، همان امرى که کلمه «کن » حامل آن است ، و از مصدر صاحب عرش ، خداى تعالى صادر مى شود، و همه مى دانيم که وقتى اين کلمه در مورد چيزى صادر شود بدون فاصله اى زمانى آن امر محقق مى شود، و در مورد بلعيده شدن آب طوفان بوسيله زمين نيز چنين شد، زمين ديگر نجوشيد، آسمان هم نباريد.
و در اين آيه دلالتى است بر اينکه در داستان طوفان نوح به امر الهى ، هم زمين در طغيان آب دخالت داشته و هم آسمان همچنانکه در جاى ديگر فرموده: «ففتحنا ابواب السماء بماء منهمر و فجرنا الارض عيونا فالتقى الماء على امر قد قدر».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۴۷
جمله : «غيض الماء» به معناى آن است که آب کم شده و از ظاهر زمين به باطن آن . فرو رفت ، و زمين که تا آن لحظه در زير آب فرو رفته بود پديدار شد، و اين حادثه مى تواند حادثهاى طبيعى باشد به اينکه مقدارى از آب در گودالهاى زمين جمع شود، و درياها و درياچه هايى را تشکيل دهد، و مقدارى هم در داخل زمين فرو رود.
و جمله «و قضى الامر» معنايش اين است که آن وعدهاى که خداى تعالى به نوح داده بود که قوم وى را عذاب کند منجر و قطعى شد و آن قوم غرق شده و زمين از لوث وجودشان پاک گرديد، و به قول بعضى آنچه امر «کن » به آن تعلق گرفته بود محقق گرديد.
پس تعبير «قضاء امر» همانطور که به معناى صادر شدن حکم و جعل آن استعمال مى شود، در معناى امضاء و انفاذ حکم و محقق ساختن آن در خارج نيز استعمال ميگردد، منتهى چيزى که هست اين است که چون قضاى الهى و حکم او عين وجود خارجى است ، قهرا جعل حکم و انقاذ آن هر دو يکى خواهد بود و اختلافى اگر باشد صرفا از نظر تعبير است.
جمله «و استوت على الجودى » به اين معنا است که کشتى نوح بر بالاى کوهى از کوهها و يا بر بالاى کوه جودى که کوهى است معهود نشست . و اين جمله خبر مى دهد از اينکه ماجراى طوفان که نوح و گروندگان به وى ناظر آن بودند خاتمه يافت.
«و قيل بعدا للقوم الظالمين » - يعنى خداى عزوجل فرمود دورى باد نصيب مردم ستمگر. و اين جمله مى خواهد بفهماند که خداى تبارک و تعالى آن قوم را از دار کرامت خود يعنى از بهشت دور کرد، و پاسخ اين سوال که چرا در اينجا نفرمود: «قال اللّه بعدا للقوم الظالمين» همان جوابى است که در تعبير «قيل يا ارض ابلعى» داديم.
رده:تفسیر المیزان