المیزان جلد۱۰ بخش۳۰
و اگر در اول آيه فرمود: «و قيل - گفته شد» و نام گوينده يعنى خداى تعالى را نبرد، و نفرمود: «و قال اللّه - خدا فرمود»، براى اين بود که گوينده را تعظيم کند «يا نوح اهبط بسلام منا و برکات عليک » معنايش و خدا داناتر است اين است که : اى نوح از روى آب طوفانى ، به روى خاک نازل شو، با سلامتى از عذاب طوفان ، و با نعمتهايى پر برکت و خيرى که از ناحيه ما بر تو نازل شده . و يا معنايش اين است که نازل شو با تحيت و برکاتى که از ناحيه ما بر تو نازل شده است .
«و على امم ممن معک » - اين جمله عطف است بر جمله «عليک »، و اگر کلمه «امم » را نکره آورد، و نفرمود: «و على الامم »، براى اين است که دلالت بر تبعيض کند، يعنى بفهماند که سلام و برکات ما شامل حال بعضى از امتهايى مى شود که در کشتى با تو بودند، به دليل اينکه دنبال جمله مورد بحث بعضى از امتها را استثناء نموده و فرمود: «و امم سنمتعهم ثم يمسهم منا عذاب اليم».
و اين خطاب يعنى خطاب «يا نوح اهبط بسلام منا و برکات عليک ...» با در نظر گرفتن ظرفى که اين خطاب در آن ظرف صادر شده ظرفى که مى دانيم غير از جاندارانى که در کشتى بودند هيچ نفسکشى در روى زمين باقى نمانده و همه غرق شده بودند، و در حالى اين خطاب صادر شده که کشتى بر کوه جودى مى نشسته و خداى تعالى براى اهل کشتى قضاء رانده و حکم کرده بودند که در زمين پياده شده و آن را آباد کنند و تا مدتى معين در آن زندگى کنند، خطابى عمومى بوده که شامل همه بشر در تمام زمانها مى شده ، از روزيکه از کشتى خارج شدند تا روز قيامت.
و اين خطاب نظير خطابى است که از ناحيه خداى تعالى در روز هبوط آدم از بهشت به زمين صادر شد، و خداى تعالى آن را در قرآن مجيدش اين چنين حکايت کرده: «و قلنا اهبطوا بعضکم لبعض عدو و لکم فى الارض مستقر و متاع الى حين ... قلنا اهبطوا منها جميعا فاما ياتينکم منى هدى فمن تبع هداى فلا خوف عليهم و لا هم يحزنون، و الذين کفروا و کذبوا باياتنا اولئک اصحاب النار هم فيها خالدون». و در جايى ديگر فرموده : «قال فيها تحيون و فيها تموتون و منها تخرجون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۰
پس در حقيقت خطاب به نوح در آيه مورد بحث خطاب دومى است به کل بشر و خطاب به آدم خطاب اول است زيرا تمامى افراد بشر که در زمان نوح بودند به آدم منتهى مى شدند و همه افرادى که تا روز قيامت آمده و مى آيند به نوح و همراهان آن جناب منتهى مى گردند، و اين خطاب متضمن قضائى است که خداى تعالى درباره بشر رانده و آن اين است که در زمين نازل شوند، و در آنجا استقرار يافته و منزل گزينند و تا مدتى معين در آن زندگى کنند.
و خداى تعالى مخاطبينى را که اذن داد در زمين حيات بشرى خود را از سر بگيرند به دو طايفه تقسيم کرد، و از اذن خود به يک طايفه از آن دو طايفه به «سلام و برکات » که خالى از بشارت به خير و سعادت صاحبانش نيست تعبير کرد، و آن طايفه عبارتند از نوح و بعضى از امتهايى که همراه او بودند، و از اذن خود به طايفه ديگر، به «تمتيع - بهره مند کردن »، و به دنبال آن ، رسيدن به عذابى که مخصوص آنان است تعبير کرد.
پس ، از همينجا روشن شد که خطاب هبوط و نازل شدن از کشتى به زمين با متعلقاتى که اين خطاب داشت يعنى سلام و برکات براى يک طايفه و تمتيع و بهره مندى براى طايفه ديگر، همه متوجه به عامه بشر و همه افراد است ، از زمان به زمين نشستن کشتى تا روز قيامت ، همانطور که خطاب هبوطى که متوجه آدم و همسرش شد، چنين خطابى بود و معلوم شد که در اين خطاب اذنى عمومى است در برخوردارى از زندگى زمينى ، که اين اذن عمومى براى کسى که اطاعت خدا کند وعده است ، و براى کسى که نافرمانيش کند وعيد، همچنانکه خطاب در داستان آدم «طابق النعل بالنعل » اينطور بود.
مراد از جمله: «و على امم ممن معک» در خطاب خداوند به نوح «ع»
و با اين بيان روشن گرديد که مراد از جمله «و على امم ممن معک » امتهاى صالح از اصحاب کشتى و نيز صالحينى است که بعدها از نسل آنان پديد مى آيند و بنابراين آيه شريفه اين ظهور را خواهد داشت که کلمه «من » در جمله «ممن معک » ابتدايى باشد نه بيانى ، و به عبارت ساده تر اينکه نمى خواهد بفرمايد اممى که با تو هستند، بلکه مى خواهد بفرمايد اممى که پيدايش و تکونشان از کسانى آغاز مى شود که با تو هستند، يعنى افراد صالحى که با تو هستند و افراد صالحى که از نسل آنان پديد مى آيند.
و ظاهر اين تعبير اين مى شود که اصحاب کشتى همه سعادتمند و اهل نجات باشند، اعتبار عقلى هم مساعد با اين ظهور است ، براى اينکه آنهايى که در کشتى با نوح بودند از بوته امتحان خالص در آمده و قرب الهى را بر هر چيزى مقدم داشتند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۱
به شهادت اينکه خداى تعالى ايمان آنان را دو بار در ضمن نقل داستان تصديق کرد، يک بار آنجا که فرمود: «الا من قد امن » و بار ديگر در آنجا که فرمود: «و من امن و ما امن معه الا قليل».
«و امم سنمتعهم ثم يمسهم منا عذاب اليم » - گويا کلمه «امم » مبتدايى است براى خبرى که حذف شده ، و تقدير کلام «و ممن معک امم ...»، و يا «و هناک امم ...» باشد، يعنى «و از آنان که با تواند امتى هستند که »... و يا: «در اين ميان امتى هستند که...» در اينجا سؤ الى پيش مى آيد، و آن اين است که چرا نفرمود: «قيل يا نوح اهبط بسلام منا و برکات عليک و على امم ممن معک و متاع لامم آخرين سيعذبون - به نوح گفته شد اى نوح به سلامتى و برکاتى از ناحيه من بر تو و بر امتهايى از آنان که با تواند پياده شو، به سلام و برکاتى بر شما و متاعى براى امتهايى ديگر که به زودى عذاب مى شود».
جوابش به زبان ساده اين است که نخواست آن طايفه را داخل آدم حساب کند، بلکه خواست از موقف احترام طردشان کرده و بفرمايد: «البته در اين ميان امتهايى ديگر هستند که ما به زودى بهره مندشان مى کنيم، و سپس عذاب مى شوند، و اينها مانند طايفه اول با اذن کرامت و بزرگى ، ماذون در تصرف در متاعهاى حيات نيستند».
و در اين آيه جهاتى از تعظيم گوينده هست که بر خواننده پوشيده نيست ، يکى اينکه نام گوينده را نبرد و فرمود: «قيل »، و ديگر اينکه خطاب را متوجه شخص نوح کرد (و ديگران را قابل خطاب نشمرد) و ديگر اينکه در دو جا از گوينده تعبير به «ما» کرد و فرمود: «بسلام منا - سلامى از ما » و «سنمتعهم - به زودى ايشان را بهره مند مى کنيم » و جهاتى ديگر نظير اينها.
و نيز روشن گرديد که تفسيرى که بعضى از مفسرين براى جمله «على امم ممن معک » کرده و گفته اند: تقدير آن على امم من ذرية من معک است . تفسير درستى نيست براى اينکه اولا تقدير گرفتن ، جز در مورد ضرورت خلاف اصل است ، و ثانيا با تقدير گرفتن ذريه ، همراهان نوح (عليه السلام ) از مورد خطاب خارج مى شوند، و همچنين تفسير آن مفسر ديگر که گفته : منظور از کلمه «امم »، ساير حيواناتى است که با نوح (عليه السلام ) در کشتى بودند، چون خداى سبحان در آن حيوانات برکت قرار داده بود. ولى فساد اين تفسير از تفسير قبلى روشن تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۲
«تِلْک مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْک ...»:
يعنى اين داستانها و يا خصوص اين داستان از اخبار غيب است که ما آن را به تو وحى مى کنيم .
«ما کنت تعلمها انت و لا قومک من قبل هذا» - يعنى اى پيامبر اسلام اين داستانها در عين اينکه صد در صد درست و صحيح و صدق محض است ، براى تو و قومت تا اين زمان مجهول بود، و آنچه از سرگذشتهاى مذکور قبل از نزول قرآن نزد اهل کتاب بوده تحريف شده و برگشته از وجه صواب بود، کما اينکه اگر شما خواننده عزيز آن داستانهاى تحريف شده را که ما به زودى از تورات موجود نقل خواهيم کرد ببينيد آن وقت بهتر متوجه مى شويد که آنچه در قرآن از داستان نوح (عليه السلام ) آمده قبل از قرآن هيچ سابقه اى نداشته ، و خبر قرآن خبرى است غيبى.
«فاصبر ان العاقبة للمتقين » - اين امر به علت حرف «فاء» که بر سر آن آمده دستورى است که از مجموع جزئيات قصه انتزاع شده و معنايش اين است که:
اى پيامبر! حال که فهميدى مال کار نوح و قوم او به کجا انجاميد و چگونه قومش هلاک شدند و خود و مؤ منين همراهش نجات يافتند، و خداى تعالى ايشان را به خاطر صبرشان وارثان زمين قرار داد، و حال که فهميدى اگر خداى تعالى نوح را بر دشمنانش نصرت داد به خاطر صبرى بود که او کرد، پس تو نيز در برابر حق صبر کن ، که سرانجام نيک از آن افراد و اقوام با تقوا است ، و دارندگان تقوا همانهايند که در راه خدا صبر مى کنند.
بحث روايتى (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در الدر المنثور است که اسحاق بن بشر و ابن عساکر هر دو از ابن عباس روايت کرده اند که گفت : قوم نوح (عليه السلام ) آن جناب را کتک مى زدند (تا از حال مى رفت ) پس او را در نمدى مى پيچيدند، و به خيال اينکه جان داده ، به درون خانهاش مى انداختند، ولى او به حال مى آمد و دوباره براى دعوت آنان از خانه بيرون مى شد، و اين وضع همچنان ادامه داشت تا اينکه از ايمان آوردن قومش مايوس گشت ، در اين زمان بود که مردى با فرزندش نزد وى آمد در حالى که آن مرد به عصايى تکيه داشت و به پسرش رو کرد و گفت : پسرم مواظب باش که اين پير مرد تو را فريب ندهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۳
پسر گفت پدر جان عصايت را در اختيارم بگذار تا آن را بر بدن اين پير مرد آشنا سازم . پدر قبول کرد، و عصا را به پسر داد و گفت : مرا روى زمين بنشان و برو. پسر پدر را روى زمين نشانيد و به طرف نوح (عليه السلام ) رفت و عصا را به فرق سر آن جناب زد، سر آن جناب شکافت ، و خون روان گشت.
نوح (عليه السلام ) گفت : پروردگارا مى بينى که بندگانت با من چه معامله اى مى کنند، پس اگر به ايشان احتياج دارى هدايتشان کن ، و اگر چنين نيست پس به من صبر و توانائى بده تا بين من و آنان حکم کنى ، که تو بهترين حکم کنندگانى خداى تعالى به آن جناب وحى فرستاد که ديگر منتظر هدايت قومت مباش و او را از اينکه قومش ايمان بياورند مايوس کرد و به وى خبر داد که حتى در پشت پدران و رحم مادران ايشان نيز مومنى پديد نخواهد آمد: «و اوحى الى نوح انه لن يومن من قومک الا من قد امن فلا تبتئس بما کانوا يفعلون » اى نوح به يقين بدان که ديگر تا قيامت کسى جز آنها که ايمان آورده اند ايمان نخواهند آورد، پس ديگر غم مخور و به ساختن کشتى بپردازد.
نوح (عليه السلام ) پرسيد: پروردگارا کشتى چيست ؟ خطاب رسيد خانهاى است که از چوب ساخته مى شود، بطورى که بتواند روى آب به حرکت در آيد، اين کار را بکن که به زودى اهل معصيت را غرق مى کنم ، و زمينم را از لوث وجودشان پاک مى سازم . نوح (عليه السلام ) پرسيد: پروردگارا آب کجا است ؟ فرمود: من بر هر چه بخواهم قادرم .
داستان حضرت نوح «ع»، در روایتی از امام صادق «ع»
و در کافى به سند خود از مفضل روايت کرده که گفت : در آن ايام که امام صادق (عليه السلام ) براى ديدن ابى العباس به کوفه تشريف آورده بود، در خدمت حضرتش بودم ، همينکه به «کناسه » رسيديم فرمود: اينجا بود که عمويم زيد که خدايش رحمت کند به دار آويخته شد، امام (عليه السلام ) از آنجا گذشت تا رسيد به «بازار زيتون فروشان » که در آخر آن بازار سراجها (زين سازان ) بود، امام در آنجا پياده شد، و به من فرمود: پياده شو که مسجد کوفه سابق در اين محل بوده يعنى آن مسجدى که آدم نقشه اش را ريخته بود، و من دوست ندارم در چنين مکانى سوار بر مرکب داخل شوم.
عرضه داشتم : چه کسى آن نقشه را به هم زد؟
فرمود: اما اولين بارى که آن نقشه بهم خورد، زمانى بود که طوفان نوح رخ داد و سپس اصحاب کسرى و نعمان آن را تغيير دادند، و بعد از آنها نيز زياد بن ابى سفيان آن را دگرگون ساخت . پرسيدم مگر شهر کوفه و مسجدش در زمان نوح (عليه السلام ) وجود داشت ؟ فرمود: بله اى مفضل ، منزل نوح و قوم او در قريهاى بوده که با فرات يک منزل راه فاصله داشته ، و اين قريه در سمت مغرب کوفه واقع بوده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۴
و نيز فرمود: نوح مردى نجار بود، که خداى تعالى او را به نبوت برگزيد، و نوح (عليه السلام ) اولين کسى بود که کشتى ساخت ، سفينه اى درست کرد که بر روى آب راه مى رفت.
و نيز فرمود: نوح در ميان قومش نهصد و پنجاه سال دعوت به توحيد کرد، و آنان وى را مسخره و استهزاء مى کردند، و آن جناب وقتى چنين ديد نفرينشان کرد و عرضه داشت: «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا انک ان تذرهم يضلوا عبادک و لا يلدوا الا فاجرا کفارا».
خداى تعالى به آن جناب وحى فرستاد که سفينه اى بسيار بزرگ و جادار بساز و در ساختنش عجله کن ، پس نوح نيز در مسجد کوفه به ساختن آن سفينه پرداخت ، و چوبها را خود مى آورد و مى تراشيد، تا آنکه (از ناحيه خداى تعالى ) چوب برايش آوردند، تا از ساختن آن فراغت يافت.
مفضل مى گويد: در اين هنگام وقت ظهر شد، و نماز ظهر سخنان آن جناب را قطع کرد، امام برخاست و نماز ظهر و عصر را خواند، و از مسجد بيرون رفته متوجه سمت چپ خود شد و با دست خود به محلى به نام «دار الدارين » اشاره کرد، و آن محل خانه ابن حکيم بود، که بعدها بستر آب فرات شد، و سپس به من فرمود: اى مفضل قوم نوح در همين جا بتهاى خود را نصب کرده بودند، و نام آنها «يغوث » و «يعوق » و «نسر» بود، آنگاه امام (عليه السلام ) به طرف مرکب خود رفت و سوار شد.
من گفتم فدايت شوم ، نوح کشتى خود را در چه مدتى ساخت ؟ فرمود: در دو «دور».
عرضه داشتم : هر دورى چند سال است؟ فرمود هشتاد سال. عرضه داشتم : عامه مى گويند در پانصد سال آن را تمام کرد؟ فرمود: چنين چيزى نيست ، و چگونه ممکن است پانصد سال طول کشيده باشد با اينکه خداى تعالى فرموده : «کشتى را به وحى ما، يعنى به دستورى که ما به تو وحى مى کنيم بساز». ميگويد: عرضه داشتم: حال بفرماييد معناى جمله «حتى اذا جاء امرنا و فار التنور» چيست؟ و بفرماييد اين «تنور» کجا و چگونه بوده است؟
فرمود: تنور مذکور در خانه پير زنى مومن بود، و خانه او در پشت محراب مسجد، سمت راست قبله مسجد واقع شده بود. پرسيدم در کجاى مسجد فعلى واقع بوده ؟ فرمود: در زاويه باب الفيل امروز. آنگاه پرسيدم : آيا شروع جوشش آب از همين تنور بوده ؟ فرمود: آرى خداى عزوجل مى خواسته قوم نوح نشانه آمدن عذاب را ببينند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۵
بعد از نشان دادن اين آيت ، بارانى بر آن قوم باريد که بطور حيرت انگيزى نازل مى شد، و آنچه چشمه بر روى زمين بود نيز به جوشش در آمد، و خداى تعالى آن قوم را غرق نموده ، نوح و کسانى را که در کشتى با او بودند نجات داد...
مؤلف : اين حديث که ما قسمتى از آن را با طول و تفصيلش نقل کرديم خيلى ارتباط به بحث تفسيرى نداشت چيزى که هست ما آن را به عنوان نمونه اى از روايات بسيارى که در اين جزئيات از طرق شيعه و اهل سنت وارد شده آورديم ، و نيز به اين منظور نقل کرديم تا براى خواننده در فهم داستانهاى آيات مورد بحث کمکى از ناحيه روايات شده باشد.
و در اين روايت از جمله «واصنع الفلک با عيننا و وحينا...» استفاده شده که نوح کشتى را در کمتر از پانصد سال ساخته ، و روايت ، نام زياد را به ابن ابى سفيان اضافه کرده (با اينکه به اعتقاد ما زياد ولد زنا بوده و پدرش معلوم نبود)، اما شايد لفظ ابى سفيان کلام امام نبوده و راوى آن را از پيش خود اضافه کرده باشد.
و در همان کتاب به سند خود از «رزين اسدى » از اميرالمؤ منين (ع ) روايت کرده که فرمود: وقتى نوح (عليه السلام ) از ساختن کشتى فارغ شد، ميعاد و وعده عذابى که بين او و پروردگارش معين شده بود تا قوم او با آن عذاب هلاک شوند فرا رسيد و آن تنور معين که بر حسب آن ميعاد مى بايست در خانه آن زن فوران کند فوران کرد.
زن به نوح خبر داد که تنور به فوران در آمده ، نوح (عليه السلام ) برخاست و با مهر مخصوص خود آن را مهر کرد، آنگاه آب بالا آمد و به برکت آن مهر روى هم ايستاد و گسترده نشد و نوح هر کسى را که مى خواست بر کشتى سوار کند سوار کرد، و هر کسى را که مى خواست بيرون کند بيرون کرد.
آنگاه به سراغ مهر خود رفت ، و آن را از تنور کند، که ناگهان ريزش آسمان و جوشش زمين شروع شد و خداى تعالى در اين باره فرموده: «ففتحنا ابواب السماء بماء منهمر، و فجرنا الارض عيونا فالتقى الماء على امر قد قدر، و حملناه على ذات الواح و دسر».
آنگاه فرمود: نجارى نوح و ساختن کشتى در وسط مسجد شما واقع شد، و مساحت مسجد شما از مساحتى که در زمان نوح داشته هفتصد ذراع کاسته شده.
مؤلف: اينکه فوران تنور نشانه نزديک شدن عذاب بوده تنها در اين حديث نيامده بلکه در رواياتى چند از طرق شيعه و سنى نقل شده است ، و سياق آيه شريفه «فلما جاء امرنا و فار التنور قلنا احمل فيها...»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۶
خالى از اين ظهور نيست که فوران تنور، خود عذاب نبوده ، بلکه ميعاد آن بوده ، به عبارت ساده تر اينکه از سياق ، آن فهميده مى شود که خداى تعالى قبلا به آن جناب خبر داده بوده که هر زمانى که فلان تنور فوران کرد بدان که نزول عذاب نزديک شده است.
دو روايت از امام باقر «ع» درباره شریعت حضرت نوح «ع»
و در همان کتاب به سند خود از اسماعيل جعفى از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: شريعت نوح (عليه السلام ) تنها اين بوده که خلق خدا را به يگانگى و اخلاص بپرستند، يعنى در پرستش او هواهاى نفسانى و اهداف شيطانى را دخالت نداده و خدايان دروغين را از خدايى خلع کنند، و اين شريعت ، همان شريعت فطرت است ، فطرتى که خداى عزوجل مردم را بر آن فطرت آفريده ، و نيز خداى تعالى از آن جناب و از همه انبياء پيمان گرفته بود که تنها او را پرستيده و چيزى را شريک او نگيرند، و دستور به نماز و امر به معروف و نهى از منکر و حلال و حرام داده بود، ولى احکام حدود و فرايض ارث برايش تشريع نشده بود.
اين بود شريعت نوح (عليه السلام ) و آن جناب نهصد و پنجاه سال در بين قومش زندگى کرد، و آنان را سرى و علنى به شريعت خود دعوت فرمود، ولى زير بار نرفته و سرکشى کردند، در آخر به خداى تعالى شکوه کرد که: «رب انى مغلوب فانتصر - پروردگارا من شکست خورده ام پس ياريم کن». خداى متعال نيز به وى وحى فرستاد که «لن يومن من قومک الا من قد آمن فلا تبتئس بما کانوا يفعلون» و اين وحى تصديق نظريه خود نوح است که عرضه داشته بود: «فلا يلدوا الا فاجرا کفارا» و چون کار بدين جا کشيد خداى تعالى وحى فرستاد که : «ان اصنع الفلک ».
مؤ لف : اين روايت را عياشى نيز از جعفى نقل کرده ، ولى سند آن را ذکر نکرده است ، و ظاهر روايت اين است که نوح (عليه السلام ) دو نوبت قوم خود را نفرين کرده يکى از آن دو نفرين که همان نفرين نوبت اول يعنى : «فدعا ربه انى مغلوب فانتصر» مى باشد، در سوره قمر واقع شده ، و دومى آن بعد از مايوس شدن نوح از ايمان آوردن قومش بوده ، و در سوره نوح واقع شده ، آنجا که عرضه مى دارد: «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا انک ان تذرهم يضلوا عبادک و لا يلدوا الا فاجرا کفارا».
و مرحوم صدوق در کتاب معانى الاخبار به سند خود از حمران از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت آورده که در تفسير جمله «و ما امن معه الا قليل » فرمود: ايمان آورندگان به نوح (ع ) هشت نفر بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۷
مولف: اين روايت را عياشى نيز از حمران از آن جناب نقل کرده . و اهل تسنن در عدد مؤ منين به آن جناب اقوال ديگرى دارند از قبيل شش نفر، هفت نفر، ده نفر، هفتاد و دو نفر و هشتاد نفر، ليکن بر طبق هيچ يک از اين اقوال ، دليلى در دست ندارند.
و نيز صدوق در کتاب عيون به سند خود از «عبد السلام بن صالح هروى » روايت کرده که گفت : حضرت رضا (عليه السلام ) فرمود: وقتى کشتى نوح (عليه السلام ) به زمين نشست ، خود و فرزندانش و مؤ منين که با او در کشتى بودند جمعا هشتاد نفر بودند، و در همان محلى که از کشتى پياده شد قريه اى بنا کرد و نام آن را قريه ثمانين - هشتاد گذاشت.
مؤلف : بين اين روايت و روايت معانى الاخبار منافاتى نيست ، زيرا ممکن است منظور از جمله «و ما امن معه الا قليل - و با او به جز اندکى ايمان نياورد» هشت نفر از غير اهل آن جناب باشد و بقيه هشتاد نفر که هفتاد و دو نفر است ، همه فرزندان او بوده باشند، چون کسى که نزديک به هزار سال عمر کرده به خوبى مى تواند هفتاد و دو نفر فرزند داشته باشد.
و در همان کتاب به سند خود از «حسن بن على وشاء» از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت کرده که گفت : من از آن جناب شنيدم مى فرمود: پدرم موسى بن جعفر فرمود: امام صادق (عليه السلام) فرمود: خداى عزوجل به نوح فرمود: «انه ليس من اهلک » براى اينکه او مخالف نوح بود، (و از سوى ديگر غريبه هايى که تابع او بودند را اهل او خواند).
راوى مى گويد: امام (عليه السلام ) از من پرسيد: مردم اين آيه را که درباره پسر نوح است چگونه قرائت مى کنند؟ عرضه داشتم : مردم آن را به دو جور قرائت مى کنند يکى «انه عمل غير صالح - او عملى است غير صالح » و ديگرى ((انه عمل غير صالح - او عمل (به وجود آمده از) شخص ناصالحى است )) حضرت فرمود: مردم دروغ گفته اند، او پسر حقيقى نوح بود و ليکن خداى تعالى او را بعد از آنکه پدر را در دينش مخالفت کرد نفى نموده و فرمود او اهل تو نيست.
مؤلف: بعيد نيست که حضرت صادق (عليه السلام ) خواسته باشد در جمله «و از سوى ديگر غريبه هايى را که تابع او بودند اهل او خواند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۸
به آيه هفتاد و شش سوره انبياء: «فنجيناه و اهله من الکرب العظيم» و آيه هفتاد و شش سوره صافات : «و نجيناه و اهله من الکرب العظيم» اشاره کند، چون ظاهر اين دو آيه اين است که مراد از اهل ، همه گروندگان به نوح (عليه السلام ) هستند نه خصوص خانواده آن جناب.
و گويا مراد امام رضا (عليه السلام ) از اينکه از راوى پرسيد: «مردم اين آيه را که درباره پسر نوح است چگونه قرائت مى کنند» اين بوده که چگونه تفسيرش مى کنند، و منظور راوى هم از اينکه گفت : «آن را دو جور قرائت مى کنند» اين بود، که به تفسير بعضى ها اشاره کند که گفته اند:
آيه شريفه مى خواهد بفهماند که همسر نوح آن پسر را که با کفار هلاک شد از غير نوح حامله شده ، و خلاصه پسرى نامشروع بوده و او را به ناحق و به دروغ به شوهرش نوح نسبت داده ، و اين دسته از مفسرين گفتار خود را تاءييد کرده گفته اند به همين جهت بعضى از قاريان ، جمله «و نادى نوح ابنه - و نوح پسر خودش را ندا کرد» را به صورت «و نادى نوح ابنها - نوح پسر آن زن را ندا کرد» قرائت کرده اند.
و بعضى هم که به شکل و نادى نوح ابنه قرائت کرده اند حرف «ها» را با فتحه خوانده اند تا مخفف «ابنها» باشد، و اين دو قرائت يعنى «ابنها» و «ابنه » را به على (ع ) و به بعضى از امامان اهل بيت (عليهم السلام ) نسبت داده اند.
از آن جمله زمخشرى در کشاف گفته : على (رضى اللّه عنه ) آيه شريفه را به صورت «ابنها» قرائت کرده و ضمير مونث را به همسر نوح برگردانيده ، و محمد بن على (امام پنجم ) و عروة ابن زبير آن را به فتح «ها» و به شکل «ابنه » قرائت کرده اند، و منظورشان اين بوده که کلمه در اصل «ابنها» است ، ولى الف را حذف کرده و به فتحه اکتفاء کرده اند، و با اين قرائت ، مذهب حسن تاءييد مى شود چون قتاده گفته است که من از حسن از معناى اين آيه پرسيدم که گفت : به خدا سوگند پسر مورد بحث ، فرزند نوح نبوده.
گفتم: آخر اهل کتاب هيچ اختلافى ندارند در اينکه او پسر نوح بوده ؟ گفت : بله ، ليکن مگر کسى دين خود را از اهل کتاب ميگيرد؟ آنگاه حسن اينطور بر گفتار خود استدلال کرد که : اگر پسر مورد بحث ، فرزند واقعى نوح بود، بايد نوح مى فرمود: «انه منى - او از من است » نه اينکه بفرمايد: «او اهل من است ».
و دليلى که وى به آن استدلال کرده دليلى سخيف و سست است ، براى اينکه خداى تعالى به آن جناب وعده نجات اهل او را داده بود نه وعده نجات هر کسى که از او باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۶۹
بله اگر خداى تعالى فرموده بود: «احمل فيها من کل زوجين و من کان منک - از هر نر و ماده اى يک جفت سوار کشتى کن و هر کس هم که از تو است سوار کن». نوح (عليه السلام ) ناچار بود هنگام درخواست نجات پسرش بگويد: «پروردگارا او از من است » ولى خداى تعالى اينطور نفرمود، پس جمله «ان ابنى من اهلى » هيچ دلالت ندارد بر اينکه پسر مورد بحث فرزند نوح نبوده ، در سابق هم بيان کرديم که لفظ آيات با اين توجيه سازگارى ندارد.
و اين هم که گفتند: «اهل کتاب هيچ اختلافى ندارند در اينکه او پسر نوح بوده» محل اشکال است ، براى اينکه تورات به کلى از سرگذشت اين پسر نوح که عرق شده ساکت است.
و در الدر المنثور است که ابن الانبارى در کتابش «المصاحف » و ابوالشيخ از على (رضى اللّه عنه) روايت آورده اند که آيه را به شکل و نادى نوح ابنها قرائت کرده.
و در همان کتاب است که ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم ، و ابوالشيخ از امام ابى جعفر محمد بن على (ع ) روايت کرده اند که در تفسير آيه «و نادى نوح ابنه » فرموده : اين قرائت به لغت و زبان قبيله طى ء است ، و آن پسر، پسر خود نوح نبوده ، بلکه پسر زن او بوده است.
مؤلف : اين روايت را عياشى در تفسير خود از محمد بن مسلم از امام باقر (عليه السلام ) آورده.
و در تفسير عياشى از موسى بن علاء بن سيابة از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل جمله و نادى نوح ابنه فرموده : وى پسر نوح نبوده ، بلکه پسر زنش بوده و آيه به زبان قبيله طى ء نازل شده که پسر زن هر کسى را پسر او مى خوانند... .
و در همان تفسير از زراره از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل کلام نوح که گفت : «يا بنى ارکب معنا - پسرم با ما سوار شو» فرموده : او پسرش نبود. عرض کردم آخر خود نوح او را پسر خود خوانده و گفته «يا بنى»؟ فرمود: درست است که نوح او را پسر خود خوانده ولى او نمى دانسته که وى پسرش نيست.
مؤ لف : بعد از همه اين حرفها روايتى که بشود به آن اعتماد کرد روايت حسن وشاء از حضرت رضا (عليه السلام ) است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۷۰
و در همان تفسير، از ابراهيم بن ابى العلاء از يکى از دو امام باقر و صادق (عليهماالسلام ) روايت کرده که فرمود وقتى خداى تعالى فرمود: «يا ارض ابلعى ماءک و يا سماء اقلعى »، زمين با خود گفت مامور شده ام تنها آب خودم را فرو ببرم نه آب آسمان را، در نتيجه زمين آب خود را فرو برد، و آب آسمان در اطراف زمين به صورت اقيانوسها باقى ماند.
و در همان کتاب از ابى بصير از امام ابى الحسن موسى بن جعفر (عليهماالسلام ) روايتى درباره جودى نقل کرده که در آن آمده : «جودى کوهى است در موصل ».
و نيز در همان کتاب از مفضل بن عمر از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در ذيل جمله «و استوت على الجودى » فرمود: جودى همان فرات کوفه است.
مؤلف : روايت قبلى را روايات ديگرى نيز تاءييد مى کند.
و در همان کتاب از عبد الحميد بن ابى الديلم از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: بعد از آنکه نوح سوار بر کشتى شد اين خطاب صادر شد که : «بعدا للقوم الظالمين ».
و در مجمع البيان در ذيل آيه «و قيل يا ارض ابلعى ماءک ...» مى گويد: چنين روايت شده که کفار قريش مى خواستند در مقام معارضه با قرآن برآيند چهل روز دور هم جمع شده طعام هايى از مغز گندم و گوشت گوسفند و شرابى کهنه خوردند تا به خيال خود ذهنشان صاف شود، همين که مى خواستند دست به کار شوند اين آيه به گوششان خورد، لا جرم به يکديگر گفتند: اين کلام کلامى است که هيچ گفتارى نمى تواند شبيه به آن شود، و به هيچ کلام مخلوقى شباهت ندارد، و بناچار از تصميم خود منصرف شدند.
چند بحث قرآنى، روايتى، تاريخى و فلسفى پيرامون داستان نوح «ع»
«اجمالى از اصل داستان»:
نام نوح (عليه السلام ) در چهل و چند جاى قرآن کريم آمده و در آنها به قسمتى از داستان آن جناب اشاره شده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۷۱
در بعضى موارد بطور اجمال و در برخى بطور تفصيل ، ليکن در هيچ يک از آن موارد مانند داستان نويسان که نام ، نسب ، دودمان ، محل تولد، مسکن ، شؤ ون زندگى ، شغل ، مدت عمر، تاريخ وفات ، مدفن و ساير خصوصيات مربوط به زندگى شخصى صاحب داستان را متعرض مى شوند به جزئيات آن جناب پرداخته نشده علتش هم اين است که قرآن کريم کتاب تاريخ نيست تا در آن به شرح زندگى فرد فرد مردم و اينکه چه کسى از نيکان و چه کسى از بدان بوده بپردازد.
بلکه قرآن کريم کتاب هدايت است و از امور گذشتگان آنچه مايه سعادت مردم است متعرض مى شود، و براى مردم شرح مى دهد که حق صريح کدام است تا مردم همان را برنامه زندگى خود کرده و در حيات دنيوى و اخروى رستگار گردند، و بسا مى شود که به گوشهاى از قصص انبياء و امتهاى آنان اشاره مى کند تا مردم بفهمند سنت و روش خداى تعالى در ساير امتها چه بوده ، تا اگر کسى هست که مشمول عنايت و موفق به کرامت است عبرت بگيرد، و کسى هم که چنين نيست آن سرگذشتها را بشنود تا حجت بر او تمام شود.
رده:تفسیر المیزان