المیزان جلد۱۰ بخش۳۲
و از همه اخبار نزديک تر به خبر سفر تکوين ، اخبار کلدانيان است ، و اينان همان قومى هستند که حادثه نوح در سرزمينشان رخ داد «برهوشع » و «يوسيفوس » از اين قوم نقل کرده اند که زمانيکه «زيزستروس » بعد از اينکه پدرش «اوتيرت » از دنيا رفت ، در عالم رويا ديد که - به او گفتند - به زودى آبها طغيان مى کند، و تمام افراد بشر غرق مى شوند، و به او دستور دادند که سفينه اى بسازد تا به وسيله آن خودش و اهل بيت و خواص و دوستانش را از غرق شدن حفظ کند، او نيز چنين کرد.
و اين روايت بدين جهت که طوفان را مخصوص دوران جبارانى دانسته که فساد را در زمين گسترش دادند و خدا آنان را با عذاب طوفان عقاب کرد، مطابق روايت سفر تکوين است.
بعضى از انگليسى ها به الواحى از آجر دست يافتند که در آن اين روايت با حروف ميخى نوشته شده و متعلق به دوره «آشوربانيپال » بود، يعنى حدود ششصد و شصت سال قبل از ميلاد مسيح بوده و خود آن از نوشتهاى متعلق به قرن هفتم قبل از ميلاد نقل شده بود، در نتيجه نمى تواند از سفر تکوين تورات گرفته شده باشد چون قديمى تر از آن بوده است.
يونانيها نيز خبرى از طوفان ، روايت کرده اند و اين خبر را افلاطون در کتابش به اين مضمون آورده که: کاهنان مصرى به «سولون » - حکيم يونانى - گفتند: آسمان ، طوفانى در زمين بپا کرد که وضع زمين را به کلى تغيير داد و چند نوبت و به طرق مختلف بشر روى زمين هلاک گرديد، و اين امر باعث شد که انسانهاى عصر جديد هيچ اثر و معارفى از آثار انسانهاى قبل از خود را در دست نداشته باشند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸۴
«مانيتون » داستان طوفان را آورده و تاريخ آن را بعد از «هرمس اول » که بعد از «ميناس اول » بوده ذکر کرده است ، و به حسب اين نقل نيز، تاريخ طوفان قديمتر از تاريخى است که تورات براى آنان ذکر کرده . و از قدماى يونان روايت شده که در قديم طوفانى عالمگير حادث شد و همه روى زمين را فرا گرفت ، تنها «دوکاليون » و همسرش «بيرا» از آن نجات يافتند.
و از قدماى فرس - ايرانيان - نيز روايت شده که گفته اند خدا طوفانى بپا کرد و زمين را که به دست اهريمن - خداى شرور - مالامال از فساد و شر شده بود غرق کرد، و گفته اند که اين طوفان نخست از داخل تنورى آغاز گرديد، تنورى که در خانه عجوزه (زول کوفه ) واقع بود و اين عجوزه هميشه نان خود را در اين تنور مى پخت ، و ليکن مجوسيان منکر طوفانى عالمگير بوده و گفته اند که طوفان مورد بحث تنها در سرزمين عراق بوده و دامنهاش تا به حدود کردستان نيز کشيده شده بود.
قدماى هند نيز وقوع طوفان را ثبت کرده و آن را به شکلى خرافى روايت کرده و هفت بار دانسته اند، و درباره آخرين طوفان گفته اند: پادشاه هنديان و همسرش در يک کشتى عظيم که آن را به امر اللّه خود «فشنو» ساخته و با ميخ و ليف خرما محکم کرده بود نشستند و از غرق نجات يافتند، و اين کشتى بعد از طوفان و فروکش شدن آب بر کوه جيمافات - هيماليا - به زمين نشست.
ولى «برهمى ها» مانند مجوسيان منکر طوفانى عمومى هستند که همه سرزمين هند را گرفته باشد، و مساءله تعدد وقوع طوفان از ژاپنى ها و چينى ها و برزيلى ها و مکزيکى ها، و اقوامى ديگر نيز روايت شده ، و همه اين روايات متفقند در اينکه سبب پيدايش اين طوفان ظلم و شرور انسانها بوده ، که خداى تعالى آنان را به اين وسيله عقاب کرده است.
در کتاب «اوستا» که کتاب مقدس مجوسيان است در نسخهاى که به زبان فرانسه ترجمه و در پاريس چاپ شده آمده است که «اهورامزدا» به «ايما» (که به اعتقاد مجوسيان همان جمشيد پادشاه است ) وحى کرد که به زودى طوفانى واقع خواهد شد و همه زمين غرق خواهد گشت ، و به او دستور داد تا چهارديوارى بسيار بلندى بسازد بطورى که هر کس داخل آن قرار بگيرد از غرق شدن محفوظ بماند.
و نيز به او دستور داد تا از زنان و مردانى که صالح براى نسل باشند جماعتى را برگزيده و در آن چهار ديوارى جاى دهد، و همچنين از هر جنسى اجناس
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸۵
مختلف حيوانات يک نر و ماده داخل چهار ديوارى کند، و در داخل چهار ديوارى اطاقها و سالن هايى در چند طبقه بسازد تا انسان هايى که در آنجا جمع مى شوند در آن اطاقها منزل کنند، و همچنين حيوانات و جانوران و مرغان نيز در آن جاى داشته باشند، و نيز به وى دستور داد تا در داخل آن چهار ديوارى ، درختان ميوه اى که مورد حاجت مردم باشد بکارد و حبوباتى که مايه ارتزاق جانداران است کشت و زرع کند تا در نتيجه زندگى به کلى از روى زمين قطع نشود و کسانى باشند که در آينده زمين را آباد کنند.
و در تاريخ ادب هند بطورى که «عبدالوهاب نجار» در قصص الانبياى خود آورده ، درباره داستان نوح آمده : در هنگامى که «مانو» (پسر اله به اعتقاد وثنى مسلک ها) داشت دست خود را مى شست ، ناگهان يک ماهى به دستش آمد که مايه دهشت وى شد، چون ماهى سخن مى گفت و از او مى خواست که وى را از هلاکت نجات دهد و به او وعده مى داد که اگر چنين کند او نيز «مانو» را در آينده از خطرى عظيم نجات مى دهد، و آن خطر عظيم و عالمگير که ماهى از آن خبر ميداد عبارت بود از طوفانى که به زودى همه مخلوقات را هلاک مى کند، و بنابراين شرط، مانو آن ماهى را در مرتبان حفظ کرد.
وقتى ماهى بزرگ شد به «مانو» از سالى خبر داد که در آن سال طوفان واقع مى شود، و سپس راه نجات را نيز به او آموخت و آن اين بود که کشتى بزرگى درست کند و هنگام بپا شدن طوفان داخل آن کشتى گردد، و مى گفت من تو را از طوفان نجات مى دهم ، در نتيجه مانو دست به کار ساختن کشتى شد، و ماهى آنقدر بزرگ شد که ديگر در مرتبان جاى نگرفت و به ناچار مانو آن را به دريا افکند.
چيزى نگذشت که طوفان همانطور که ماهى گفته بود آمد و وقتى مانو داخل کشتى مى شد دوباره ماهى نزد او آمد و کشتى مانو را به شاخى که بر سر خود داشت بست و آن را به طرف کوههاى شمالى کشيد و در آنجا مانو کشتى را به درختى بست و چون آب فروکش نمود و زمين خشک شد مانو تنها ماند.
آيا نبوت نوح «ع»، جهانى و براى همه بشر بوده است ؟
در اين مساءله آراء و نظريه علماء با هم اختلاف دارد، آنچه در نزد شيعه معروف است اين است که رسالت آن جناب عموميت داشته و آن جناب بر کل بشر مبعوث بوده ، و از طرق اهل بيت (عليهم السلام ) نيز رواياتى دال بر اين نظريه وارد شده ، رواياتى که آن جناب را از انبياء اولوا العزم شمرده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸۶
و اولوا العزم در نظر شيعه عبارتند از: «نوح »، «ابراهيم »، «موسى »، «عيسى »، و «محمد» (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) که بر عموم بشر مبعوث بودند.
و اما بعضى از اهل سنت معتقدند به عموميت رسالت آن جناب و اعتقاد خود را مستند کرده اند به ظاهر آياتى همانند «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا» و: «لا عاصم اليوم من امر اللّه الا من رحم » و: «و جعلنا ذريته هم الباقين » که دلالت دارند بر اينکه طوفان تمامى روى زمين را فرا گرفت . و نيز به روايات صحيحى در مساءله شفاعت استناد کرده اند که مى گويد: نوح اولين رسولى است که خداى تعالى به سوى اهل زمين گسيل داشته است ، و لازمه اين حديث آن است که آن جناب بر همه اهل زمين مبعوث شده باشد.
بعضى ديگر از اهل سنت منکر اين معنا شده و به روايت صحيحى از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) استدلال کرده اند که فرموده است هر پيغمبرى تنها بر قوم خود مبعوث شده ولى من بر همه بشر مبعوث شده ام ، و از آياتى که دسته اول به آنها استدلال کرده اند پاسخ داده اند به اينکه آن آيات قابل توجيه و تاءويل است ، مثلا ممکن است که منظور از کلمه «ارض - زمين » همان سرزمينى باشد که قوم نوح در آن سکونت داشته و وطن آنان بوده است همچنانکه فرعون در خطابش به موسى و هارون گفت: «و تکون لکما الکبرياء فى الارض».
پس معناى آيه اول اين مى شود که : پروردگارا! ديارى از کافران قوم مرا در اين سرزمين زنده نگذار. و همچنين مراد از آيه دوم اين مى شود که : امروز براى قوم من هيچ حافظى از عذاب خدا نيست . و مراد از آيه سوم اين مى شود که : ما تنها ذريه نوح را باقيمانده از قوم او قرار داديم.
شرحى در مورد نبوت و بعثت انبياء
وليکن حق مطلب اين است که در کلام اهل سنت آنطور که بايد حق بحث ادا نشده و آنچه سزاوار است گفته شود اين است که : پديده نبوت اگر در مجتمع بشرى ظهور پيدا کرده است به خاطر نيازى واقعى بوده که بشر به آن داشته و به خاطر رابطهاى حقيقى بوده که بين مردم و پروردگارشان برقرار بوده است و اساس و منشا اين رابطه يک حقيقت تکوينى بوده نه يک اعتبار خرافى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸۷
براى اينکه يکى از قوانينى که در نظام عالم هستى حکم فرما است قانون و ناموس تکميل انواع است ، ناموسى که هر نوع از موجودات را به سوى غايت و هدف هستيش هدايت مى کند همچنانکه قرآن کريم هم فرمود: «الذى خلق فسوى و الذى قدر فهدى». و نيز فرمود: «الذى اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى».
پس هر نوع از انواع موجودات عالم از آغاز تکون و وجودش به سوى کمالش حرکت مى کند و رو به سوى آن هدفى دارد که منظور از خلقتش آن هدف بوده ، هدفى که خير و سعاد آن موجود در آن است ، نوع انسانى نيز يکى از اين انواع است و از اين ناموس کلى مستثناء نيست ، او نيز کمال و سعادتى دارد که به سوى رسيدن به آن در حرکت است و افرادش به صورت انفرادى و اجتماعى متوجه آن هدفند.
انسان در مسير کمالى خود، ناچار از حيات اجتماعى و تعاونى است
و به نظر ما اين معنا ضرورى و بديهى است که اين کمال براى انسان به تنهايى دست نمى دهد براى اينکه حوائج زندگى انسان يکى دوتا نيست و قهرا اعمالى هم که بايد براى رفع آن حوائج انجام دهد از حد شمار بيرون است در نتيجه عقل عملى که او را وادار مى سازد تا از هر چيزى که امکان دارد مورد استفاده اش قرار گيرد استفاده نموده و جماد و نبات و حيوان را استخدام کند، همين عقل عملى او را ناگزير مى کند به اينکه از اعمال غير خودش يعنى از اعمال همه همنوعان خود استفاده کند.
چيزى که هست افراد نوع بشر همه مثل همند و عقل عملى و شعور خاصى که در اين فرد بشر هست در همه افراد نيز هست همانطور که اين عقل و شعور، اين فرد را وادار مى کند به اينکه از همه چيز بهره کشى کند همه افراد ديگر را نيز وادار مى کند، و همين عقل عملى ، افراد را ناچار ساخته به اينکه اجتماعى تعاونى تشکيل دهند يعنى همه براى همه کار کنند و همه از کارکرد هم بهره مند شوند، اين فرد از اعمال سايرين همان مقدار بهره مند شود که سايرين از اعمال وى بهره مند مى شوند و اين به همان مقدار مسخر ديگران شود که ديگران مسخر وى مى شوند، همچنانکه قرآن کريم به اين حقيقت اشاره نموده مى فرمايد: «نحن قسمنا بينهم معيشتهم فى الحيوة الدنيا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات ليتخذ بعضهم بعضا سخريا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸۸
و اينکه گفتيم بناى زندگى بشر بر اساس اجتماع تعاونى است ، وضعى است اضطرارى و اجتناب ناپذير، يعنى وضعى است که حاجت زندگى از يک سو و نيرومندى رقيبان از سوى ديگر براى انسان پديد آورده.
پس اگر انسان مدنى و تعاونى است در حقيقت به طبع ثانوى چنين است نه به طبع اولى زيرا طبع اولى انسان اين است که از هر چيزى که مى تواند انتفاع ببرد استفاده کند حتى دسترنج همنوع خود را به زور از دست او بربايد و شاهد اينکه طبع اولى انسان چنين طبعى است که در هر زمان فردى از اين نوع قوى شد و از ديگران بى نياز گرديد و ديگران در برابر او ضعيف شدند به حقوق آنان تجاوز مى کند و حتى ديگران را برده خود ساخته و استثمارشان مى کند يعنى از خدمات آنها استفاده مى کند بدون اينکه عوض آن را به ايشان بپردازد، قرآن کريم نيز به اين حقيقت اشاره نموده و فرموده است: «ان الانسان لظلوم کفار» و نيز فرموده: «ان الانسان ليطغى ان راه استغنى ان الى ربک الرجعى».
ضرورت وجود قانون در حيات اجتماعى بشر
اين نيز بديهى و مسلم است که اجتماع تعاونى در بين افراد وقتى حاصل شده و بطور کامل تحقق مى يابد که قوانينى در بين افراد بشر حکومت کند و وقتى چنين قوانينى در بشر زنده و نافذ مى ماند که افرادى آن قوانين را حفظ کنند، و اين حقيقتى است که سيره مستمره نوع بشر شاهد صدق و درستى آن است و هيچ مجتمعى از مجتمعات بشرى چه کامل و چه ناقص ، چه متمدن و چه منحط نبوده و نيست مگر آنکه رسوم و سنت هايى در آن حاکم و جارى است حال يا به جريانى کلى و يا به جريانى اکثرى ، يعنى يا کل افراد مجتمع به آن سنتها عمل مى کنند و يا اکثر افراد آن ، که بهترين شاهد درستى اين ادعا تاريخ گذشته بشر و مشاهده و تجربه است.
و اين رسوم و سنتها، که توى خواننده مى توانى نام آنها را قوانين بگذارى مواد و قضايائى فکرى هستند که از فکر بشر سرچشمه گرفته اند و افراد متفکر، اعمال مردم مجتمع را با آن قوانين تطبيق کرده اند حال يا تطبيقى کلى و يا اکثرى ، که اگر اعمال مطابق اين قوانين جريان يابد سعادت مجتمع يا بطور حقيقى و قطعى و يا بطور ظنى و خيالى تامين مى شود.
پس به هر حال ، قوانين عبارتند از: امورى که بين مرحله کمال بشر و مرحله نقص او فاصله شده اند، بين انسان اولى که تازه در روى زمين قدم نهاده ، و انسانى که وارد زندگى شده و در صراط استکمال قرار گرفته و اين قوانين او را به سوى هدف نهايى وجودش راهنمايى مى کند «دقت بفرماييد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۸۹
حال که معناى قانون معلوم شد، اين معنا نيز در جاى خود مسلم شده که خداى تعالى بر حسب عنايتش ، بر خود واجب کرده که بشر را به سوى سعادت حيات و کمال وجودش هدايت کند همانطور که هر موجود از انواع موجودات ديگر را هدايت کرده و همانطور که بشر را به عنايتش از طريق خلقت - يعنى جهازاتى که بشر را به آن مجهز نموده - و فطرت به سوى خير و سعادتش هدايت نموده و در نتيجه بشر از اين دو طريق نفع و خير خود را از زيان و شر و سعادتش را از شقاوت تشخيص مى دهد و قرآن کريم در اين باره فرموده : «و نفس و ما سويها فالهمها فجورها و تقويها قد افلح من زکيها و قد خاب من دسيها».
همچنين واجب است او را به عنايت خود به سوى اصول و قوانينى اعتقادى و عملى هدايت کند تا به وسيله تطبيق دادن شؤ ون زندگيش بر آن اصول به سعادت و کمال خود برسد زيرا عنايت الهى ايجاب مى کند هر موجودى را از طريقى که مناسب با وجود او باشد هدايت کند. مثلا نوع وجودى زنبور عسل ، نوعى است که تنها از راه هدايت تکوينى به کمال لايق خود مى رسد ولى نوع بشر نوع وجودى است که تنها با هدايت تکوينى به کمال و سعادتش دست نمى يابد و بايد که از راه هدايت تشريع و به وسيله قانون نيز هدايت شود.
آرى براى هدايت بشر اين کافى نيست که تنها او را مجهز به عقل کند، - البته منظور از عقل در اينجا عقل عملى است ، که تشخيص دهنده کارهاى نيک از بد است - چون همانطور که قبلا گفتيم همين عقل است که بشر را وادار مى سازد به استخدام و بهره کشى از ديگران ، و همين عقل است که اختلاف را در بشر پديد مى آورد، و از محالات است که قواى فعال انسان دوتا فعل متقابل را که دو اثر متناقض دارند انجام دهند، علاوه بر اين ، متخلفين از سنن اجتماعى هر جامعه ، و قانونشکنان هر مجتمع ، همه از عقلاء و مجهز به جهاز عقل هستند، و به انگيزه بهره مندى از سرمايه عقل است که مى خواهند ديگران را بدوشند.
پس روشن شد که در خصوص بشر بايد طريق ديگرى غير از طريق تفکر و تعقل براى تعليم راه حق و طريق کمال و سعادت بوده باشد و آن طريق وحى است که خود نوعى تکليم الهى است ، و خداى تعالى با بشر - البته به وسيله فردى که در حقيقت نماينده بشر است - سخن مى گويد، و دستوراتى عملى و اعتقادى به او مى آموزد که به کار بستن آن دستورات وى را در زندگى دنيوى و اخرويش رستگار کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۰
و اگر اشکال کنى که چه فرقى بين بود و نبود وحى و دستورات الهى هست با اينکه مى بينيم دستورات الهى فايده اى بيش از آنچه عقل حکم کرده و اثر بخشيده نداشته است و عالم انسانى تسليم شرايع انبياء نگشته همانطور که تسليم حکم عقل نگرديده است و خلاصه بشريت نه در برابر احکام عقل خاضع و تسليم شد و نه در برابر احکام شرع ، نه به نداى عقل گوش داد و نه به نداى شرع ، پس وحى آسمانى با اينکه نتوانست مجتمع بشرى را اداره نموده او را به صراط حق بيندازد چه احتياجى به وجود آن هست ؟
عمل نکردن بشر به تعاليم وحى، نمى تواند دليل بر لغو بودن ارسال رسل و انزال کتب باشد
در پاسخ مى گوييم: اين بحث دو جهت دارد، يکى اينکه خداى تعالى چه بايد بکند؟ و ديگرى اينکه بشر چه کرده است ؟ از جهت اول گفتيم بر عنايت الهى واجب است که مجتمع بشرى را به سوى تعاليمى که مايه سعادت او است و او را به کمال لايقش مى رساند هدايت کند، و اين همان هدايت به طريق وحى است که در اين مرحله عقل به تنهايى کافى نيست ، و خداى تعالى نمى بايد تنها به دادن عقل به بشر اکتفاء کند.
و جهت دوم بحث اين است که بشر در مقابل اين دو نعمت بزرگ يعنى نعمت عقل که پيامبر باطن است و نعمت شرع که عقل خارج است چه عکس العملى از خود نشان داده ، و ما در اين جهت بحثى نداريم ، بحث ما تنها در جهت اول است ، و وقتى معلوم شد که بر عنايت الهى لازم است که انبيائى بفرستد و از طريق وحى بشر را هدايت کند، جارى نشدن تعاليم انسان ساز انبياء در بين مردم ، مگر در بين افراد محدود ضررى به بحث ما نمى زند و وجهه بحث و نتيجه آن را تغيير نمى دهد.
(پس همانطور که به خاطر عمل نکردن بشر به دستورات عقلى نمى شود گفت چرا خدا به بشر عقل داده ، عمل نکردن او به دستورات شرع نيز کار خداى تعالى را در فرستادن انبياء لغو نمى کند) همچنانکه نرسيدن بسيارى از افراد حيوانات و گياهان به آن غايت و کمالى که نوع آنها براى رسيدن به آن خلق شده اند باعث نمى شود که بگوييم : چرا خدا اين حيوان را که قبل از رسيدنش به کمال قرار بود بمى رد و فاسد شود خلق کرد، با اينکه او مى دانست که اين فرد، به حد بلوغ نمى رسد و عمر طبيعى خود را نمى کند؟
و کوتاه سخن اينکه طريق نبوت چيزى است که در تربيت نوع بشر نظر به عنايت الهى چاره اى از آن نيست (بلکه اين عقل خود ما است که حکم مى کند به اينکه بايد خداى تعالى بشر را از طريق وحى تربيت کند و گرنه العياذ به اللّه خدايى بيهوده کار خواهد بود، هر چند همين عقل ما در مرحله عمل به اين حکم خود يعنى به دستورات وحى عمل نکند، و حتى به ساير احکامى که خود در آن مستقل است عمل ننمايد). آرى عقل حکم مى کند به اينکه اگر خداى تعالى بشر را از راه وحى هدايت و تربيت نکند حجتش بر بشر تمام نمى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۱
و نمى تواند در قيامت اعتراض کند که مگر من به تو عقل نداده بودم ، زيرا وظيفه و کار عقل کار ديگرى است ، عقل کارش اين است که بشر را دعوت کند به سوى هر چيزى که خير و صلاحش در آن است ، حتى اگر گاهى او را دعوت مى کند به چيزى که صلاح نوع او در آن است ، نه صلاح شخص او، در حقيقت باز او را به صلاح شخصش دعوت کرده ، چون صلاح نوع نيز صلاح شخص است ، در اين بحث دقت بيشترى به کار ببريد و به خوبى در مضمون آيه زير تدبير بفرماييد:
«انا اوحينا اليک کما اوحينا الى نوح و النبيين من بعده و اوحينا الى ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و الاسباط و عيسى و ايوب و يونس و هرون و سليمان و آتينا داود زبورا و رسلا قد قصصناهم عليک من قبل و رسلا لم نقصصهم عليک و کلم اللّه موسى تکليما رسلا مبشرين و منذرين لئلا يکون للناس على اللّه حجة بعد الرسل و کان اللّه عزيزا حکيما».
شريعت نوح (ع ) که نخستين شريعت الهى بوده ، لزوما جهانى و همگانى بوده است
پس در عنايت خداى تعالى واجب است که بر مجتمع بشرى ، دينى نازل کند که به آن بگروند و شريعت و طريقه اى بفرستد که آن را راه زندگى اجتماعى خود قرار دهند، دينى که اختصاص به يک قوم نداشته باشد، و ديگران آن را متروک نگذارند، بلکه جهانى و همگانى باشد لازمه اين بيان اين است که اولين دينى که بر بشر نازل کرده چنين دينى باشد يعنى شريعتى عمومى و فراگير باشد.
و اتفاقا اينطور هم بوده ، چون خداى عزوجل فرموده : «کان الناس امة واحدة فبعث اللّه النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه »، که اين آيه شريفه بيان مى کند: مردم در آغاز پيدايش خود در همان اولين روزى که خلق شدند و شروع به افزودن تعداد و نفرات خود کردند بر طبق فطرت ساده خود زندگى مى کردند، و هيچ اختلافى در بينشان نبود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۲
بعدها به تدريج اختلافات و منازعات بر سر امتيازات زندگى در بينشان پيدا شد، و خداى تعالى براى رفع آن اختلافات انبياء را مبعوث کرد، و شريعت و کتابى به آنان داد تا بين آنان در هر اختلافى که دارند حکم کنند و ماده خصومت و نزاع را ريشه کن نمايند.
آنگاه در ضمن منت هايى که بر محمد خاتم النبيين (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نهاده مى فرمايد: «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى» و مقام منت گزارى اقتضا دارد که شرايع الهى نازل شده بر کل بشر، همين شرايع باشد که فرمود:
به تو وحى کرديم نه چيز ديگر، و اولين شريعتى که نام برده شريعت نوح بوده و اگر شريعت نوح براى عموم بشر نمى بود بلکه مختص به مردم زمان آن حضرت بود يکى از اين دو محذور پيش مى آمد: يا اينکه پيغمبر ديگرى داراى شريعت براى غير قوم نوح وجود داشته ، که بايد در آيه شريفه آن را ذکر مى کرد که نکرده ، نه در اين آيه و نه در هيچ جاى ديگر قرآن ، و يا اينکه خداى سبحان غير قوم نوح ، اقوامى که در زمان آن جناب بودند و بعد از آن جناب تا مدتها مى آمده و مى رفته اند مهمل گذاشته و آنان را هدايت ننموده است ، و هيچ يک از اين دو محذور را نمى توان ملتزم شد.
پس معلوم شد که نبوت نوح (عليه السلام ) عمومى بوده و آن جناب کتابى داشته که مشتمل بر شريعتى رافع اختلاف بوده ، و نيز معلوم شد که کتاب او اولين کتاب آسمانى و مشتمل بر شريعت بوده و همچنين معلوم شد مراد از اينکه در آيه سابق فرمود: «و با آنان کتاب را به حق نازل کرد تا در بين مردم در آنچه اختلاف مى کنند حکم نمايند» همين کتاب نوح (عليه السلام ) و يا کتاب غير او از ساير انبياء اولواالعزم يعنى ابراهيم و موسى و عيسى و محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است.
و نيز روشن گرديد که آنچه از روايات دلالت دارد بر اينکه نبوت آن جناب عمومى نبوده از آنجا که رواياتى است مخالف با قرآن کريم مردود است ، در حالى که رواياتى ديگر صريح در عموميت نبوت آن جناب است، در حديث حضرت رضا (عليه السلام ) آمده که اولواالعزم از انبياء پنج نفر بودند که هر يک شريعتى جداگانه و کتابى على حده داشتند، و نبوتشان عمومى و فراگير بوده ، حتى انبياء غير خود آن حضرات نيز مامور به عمل به شريعت آنان بودند، تا چه رسد به غير انبياء، و اين حديث در تفسير آيه شريفه کان الناس امة واحدة در جلد دوم اين کتاب گذشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۳
آيا طوفان نوح همه کره زمين را در بر گرفت؟
جواب از اين سوال در فصل سابق داده شد، براى اينکه وقتى ثابت شد که دعوت آن جناب عمومى بوده ، قهرا بايد عذاب نازل شده نيز عموم بشر را فرا گرفته باشد و اين خود قرينه خوبى است بر اينکه مراد از ساير آياتى که به ظاهرش دلالت بر عموم دارد همين معنا است ، مانند آيه اى که دعاى نوح (عليه السلام ) را حکايت نموده و مى فرمايد: «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا»، و آيه اى که باز گفتار آن جناب را حکايت نموده مى فرمايد: «لا عاصم اليوم من امر اللّه الا من رحم»، و آيه شريفه «و جعلنا ذريته هم الباقين».
و از شواهدى که در کلام خداى تعالى بر عموميت طوفان شهادت مى دهد اين است که در دو جا از کلام مجيدش فرموده که : به نوح دستور داديم تا از هر نوع حيوان نر و ماده اى يک جفت داخل کشتى کند، چون واضح است که اگر طوفان اختصاص به يک ناحيه از زمين داشت مثلا مختص به سرزمين عراق بود - که بعضى گفته اند - احتياج نبود که از تمامى حيوانات يک جفت سوار کشتى کند، زيرا فرضا اگر حيوانات عراق منقرض مى شدند در نواحى ديگر زمين وجود داشتند.
بعضى اين احتمال را اختيار کرده اند که طوفان مخصوص سرزمين قوم نوح بوده.
صاحب تفسير المنار در تفسير خود گفته : اما اينکه خداى تعالى بعد از ذکر نجات نوح (عليه السلام ) و اهلش فرموده : «و جعلنا ذريته هم الباقين » و باقيماندگان بعد از طوفان را منحصر در ذريه آن جناب نموده ممکن است منظور از آن ، انحصارى اضافى و نسبى باشد، و معنايش اين باشد که از قوم آن جناب تنها ذريه اش را باقى گذاشتيم نه از کل ساکنان زمين .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۴
و اما اينکه آن جناب از خداى تعالى خواست که ديارى از کافران را بر روى زمين باقى نگذارد عبارتى که از آن جناب حکايت شده صريح در اين معنا نيست که منظورش از کلمه «ارض » همه کره زمين است ، چون معروف از کلام انبياء و اقوام و همچنين از اخبارى که تاريخ از آنان حکايت مى کند اين است که منظورشان از کلمه «ارض » - هر جا که ذکر شده باشد - سرزمين خود آنان يعنى خصوص وطن آنان است.
مثل آيه زير که در حکايت خطاب فرعون به موسى مى فرمايد: «و تکون لکما الکبرياء فى الارض » که منظورش از زمين ، کره زمين نيست بلکه سرزمين مصر است ، و آيه شريفه «و ان کادوا ليستفزونک من الارض ليخرجوک منها»، که در اينجا نيز منظور از کلمه «ارض » خصوص وطن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) يعنى شهر مکه است ، و آيه شريفه «و قضينا الى بنى اسرائيل فى الکتاب لتفسدن فى الارض مرتين» که منظور از کلمه «ارض» سرزمينى است که در آنجا موطن کردند و شواهد بر اين گفتار بسيار است.
و ليکن ظواهر آيات با کمک قرائن و تقليدهايى که از يهود و نصاراى قديم به ارث مانده دلالت دارد بر اينکه در دوران نوح روى کره زمين غير از نقطه اى که قوم نوح بودند، هيچ نقطه ديگرى مسکونى نبوده و جمعيت بشر منحصر بودند در همان قوم نوح که آنها هم در حادثه طوفان هلاک شدند و بعد از آن حادثه به جز ذريه آن جناب کسى نماند و اين احتمال اقتضاء دارد که طوفان تنها در قطعه زمينى واقع شده باشد که نوح و قومش - و يا به عبارت ديگر کل بشر - در آن قطعه زندگى مى کرده اند و طوفان همه آن بقعه را از کوهستان و دشتش فرا گرفته باشد نه همه کره زمين را، مگر آنکه احتمال ديگرى دهيم و بگوييم اصلا در آن روز که قريب العهد به آغاز پيدايش زمين و بشر بوده از کره زمين تنها همان سرزمين نوح و قومش خشک و مسکونى بوده و ما بقى هنوز از زير آب بيرون نيامده بوده.
و علماى زمين شناس و ژئولوژيست ها نيز مى گويند: زمين در روزگارى که از کره خورشيد جدا شد کره اى آتشين و ملتهب بود و به تدريج سرد شده و به صورت کره اى آبى در آمد، کره اى که همه اطرافش را آب فرا گرفته بود و سپس به تدريج نقاط خشکى از زير آب بيرون آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۵
صاحب المنار سپس اضافه مى کند به استدلالى که بعضى از اهل نظر بر عموميت طوفان کرده و گفته اند: دليل بر اين معنا اين است که ما فسيل و اسکلت هاى سنگ شده ماهيانى را در بالاى کوهها يافته ايم و معلوم است که ماهى بالاى کوه زندگى مى کرده پس حتما در روزگارى زندگى مى کرده که بالاى کوهها نيز زير آب قرار داشته و اين کافى است به اينکه يک بار کوهها در زير آب قرار گرفته باشند.
آنگاه سخن اين اهل نظر را رد نموده و گفته است پيدا شدن صدفها و حيوانات دريايى در بالاى قله کوهها دليل بر اين نمى شود که از آثار باقيمانده از طوفان نوح است بلکه آنچه به ذهن نزديکتر است اين است که گفتيم قلل جبال و همچنين ساير نقاط کره زمين در زير آب درست شده و تکون يافته است زيرا بالا رفتن آب براى چند روز از کوهها کافى نيست در اينکه حيوانات زنده اى در بالاى قلل جبال بميرند و فسيل شوند.
آنگاه در آخر گفتارش کلامى دارد که خلاصه اش اين است که اين مسائل تاريخى و باستانى از اهداف و مقاصد قرآن نيست و به همين جهت قرآن کريم آن را بطور صريح و قاطع بيان نکرده ما هم که در اين باره اظهار نظرى کرديم تنها گفتيم از ظاهر نصوص چنين بر مى آيد نه اينکه خواسته باشيم اعتقاد دينى خود را اظهار نماييم و يا نتيجه بحث را به عنوان يک عقيده قطعى دينى بپذيريم ، بنابراين اگر در فن ژئولوژى خلاف اين نتيجه ثابت شده باشد ضررى به حال ما ندارد براى اينکه هيچ نص قطعى ، بحث ما را نقض نمى کند.
رده:تفسیر المیزان