المیزان جلد۱۰ بخش۳۳
بيان نادرستى سخن صاحب المنار در باره طوفان نوح
مؤلف : اما اينکه آيات را تاءويل کرده و حصر را در آنها اضافه گرفته مرتکب تقييدى شده که هيچ دليلى بر اين تقييد دلالت نمى کند و اما اينکه در رد استدلال بر وجود فسيل حيوانات در بالاى قله کوهها گفته:
اين معنا دليل نمى شود بر اينکه طوفان نوح جهانى بوده ، زيرا طوفان براى چند صباحى قلل جبال را فرا گرفته و اين مدت کوتاه کافى نيست در اينکه حيواناتى در آن بلنديها بميرند و فسيل شوند، در پاسخش مى گوييم که ممکن است امواج طوفان اين فسيل ها را که قبلا در دريا مرده و به صورت فسيل شده بودند به بالاى کوهها آورده باشد و اين احتمال درباره طوفانى آن چنان عظيم که همه کره زمين و قلل جبال را فرا گرفته باشد احتمال بعيدى نيست.
و بعد از همه اين حرفها، صاحب المنار به اين معنا توجه نکرده که آيات داستان نوح (عليه السلام ) صراحت دارد بر اينکه آن جناب مامور شده بود تا از تمامى حيوانات موجود در زمين يک جفت نر و ماده داخل کشتى کند و اين خود صريح و يا مثل صريح است بر اينکه طوفان تمامى سطح کره زمين را که به صورت خشک و مسکونى بوده و يا قسمت معظم آن را که به منزله همه آن بوده فرا گرفته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۶
پس مطلب اين است که از ظاهر قرآن کريم - آن هم ظهورى که قابل انکار نيست - بر مى آيد که طوفان نوح تمامى کره زمين را فرا گرفته و آنچه از جنس بشر بر روى زمين بوده همه غرق شده اند مگر آن عده اى که در کشتى بوده و نجات يافتند، و هيچ دليل قطعى که اين ظهور را از آيات بگيرد وجود ندارد.
«اجمالى از برخى مباحث زمين شناسى در چند فصل»
و در سابق از دوست فاضلم آقاى دکتر سحابى که در فن ژئولوژى ، استاد دانشگاه تهرانند در خواست کرده بودم مرا از نتيجه بحثهاى ژئولوژى که پيرامون اين طوفان جهانى شده آگاه سازد تا اگر نظريه ما را و آنچه که ما از ظاهر قرآن کريم استفاده کرده ايم را به وجه کلى تاءييد مى کند در اين جا نقل کنيم ايشان نيز جوابى برايم فرستادند که ما آن را در طى چند فصل بطور مفصل ايراد مى کنيم:
زمين هاى رسوبى
۱ - سرزمينهاى رسوبى : در علم ژئولوژى اصطلاح «اراضى رسوبى » به طبقاتى از زمين اطلاق مى شود که رسوبات آبهاى جارى بر روى زمين آنها را پديد آورده مانند دره ها و مسيل ها - سيل راهها - که پوشيده از شن و ماسه مى باشند.
علامت رسوبى بودن زمين انباشته شدن سنگ و ريگهاى مدور و کروى شکل بر روى هم است که اين سنگها در آغاز قطعاتى دندانه دار و از هر طرف داراى لبه هاى تيز بوده که در اثر حرکت در بستر رودخانه ها و اصطکاک با سنگهاى اطراف ، لبه هاى تيزش سائيده شده و گرد و مدور شده اند و آب همه آنها را به نقطه اى دور يا نزديک حمل کرده که فشارش در آن نقطه کاهش يافته و اين سنگها و ريگها در آنجا روى هم انباشته شده اند.
و اين اراضى رسوبى مختص به درهها نيست بلکه غالب سرزمينهاى خاکى نيز از اين راه تکون يافته اند يعنى از تهنشين شدن سيل هاى گل آلود پديد آمده اند، در حقيقت اينها ريگ هاى بسيار ريزى است که از سائيده شدن سنگها با آب سيل مخلوط شده و چون سبک وزن بوده با آب راه افتاده و در نقطه اى روى هم انباشته شده است.
دليل اين معنا هم اين است که مى بينيم اراضى رسوبى از طبقات مختلفى از ريگ و خاک پوشيده شده در حالى که ترتيب و نظمى در اين طبقات به چشم نمى خورد و علت اين بى نظمى اين است که اولا اين طبقات در يک زمان درست نشده و ثانيا مسير سيلها و آبها هميشه در يک نقطه نبوده و شدت جريان نيز هميشه به يک اندازه نبوده در زمانهاى مختلف نيز، هم مسير تغيير مى کرده و هم شدت جريان بوده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۷
با اين بيان روشن مى شود که اراضى رسوبى در زمانهاى قديم مجراى سيل هاى مهيب بوده هر چند که امروز در نقطه بلندى واقع شده باشد و نهر و رودخانه اى از آن عبور نکند.
و اين اراضى که از جريان آبهاى بسيار زياد و برخاستن سيل هاى مهيب در آنها حکايت مى کند در اغلب نقاط زمين و از آن جمله اغلب نقاط ايران از قبيل تهران و قزوين و سمنان و سبزوار و يزد و تبريز و کرمان و شيراز و غير اينها يافت مى شود و بعضى از آنها در مرکز بين النهرين و جنوب آن و در ماوراء النهر و صحراى شام و در هند و جنوب فرانسه و ناحيه شرقى چين و اکثر نقاط آمريکا يافت شده ، و ضخامت اين طبقه رسوبى در بعضى از نقاط به صدها متر مى رسد همچنانکه در زمين تهران متجاوز از چهارصد متر است.
و اين بيان دو نتيجه را دست مى دهد يکى اينکه سطح زمين در عهدى نه چندان دور (که توضيحش خواهد آمد) مجراى سيل هاى مهيب و عظيمى بوده که چه بسا معظم نقاط روى زمين را پوشانده است.
نتيجه دوم اينکه طغيان و طوفان آب - از نظر ضخامت قشر رسوبى در بعضى از اماکن - نه در يک نوبت بوده و نه در يک سال و چند سال ، بلکه اين حوادث بطور دائم و مکرر در طول صدها سال بوده در هر نوبتى که طوفانى رخ مى داده يا سيلى برمى خاسته يک طبقه رسوبى در محل پديد مى آمده و چون حادثه تمام و فروکش مى شده طبقه اى از خاک روى آن طبقه رسوبى را مى پوشانده باز اگر سيل و طوفانى برخاسته روى آن طبقه خاکى طبقه اى رسوبى به جاى نهاده ، و همينطور. و نيز اين نتيجه به دست آمد که اختلاف طبقات رسوبى در خردى و درشتى ريگ هايش به ما مى فهماند که سيل ها و طوفان ها از نظر شدت و ضعف مختلف بوده اند.
عامل پيدايش قشرها و طبقات زمين ، همان طبقات رسوبى بوده اند
۲ - عامل پيدايش قشرها و طبقات ژئولوژى ، همان طبقات رسوبى بوده اند: طبقات رسوبى عادتا بايد به شکل افقى پديد آيند چون (وقتى سيلى برخاست در نقطه اى که از حرکت باز مى ماند مواد غير آبى خود را در آنجا تهنشين کرده و طبقه اى افقى از رسوب پديد مى آورد) ليکن گاهى مى شود که اجزاى متراکم رسوبى در تحت فشارهاى بسيار شديد، فشارى که يا از سمت بالا بر او وارد مى آورد (مانند آبشارهاى بزرگ ) و يا در اثر عوامل درونى زمين از پايين بر آن وارد مى شود به تدريج از شکل افقى درآمده و دائره شکل مى شود البته چنين چيزى در زمان هاى کوتاه رخ نمى دهد بلکه وقتى ممکن است رخ دهد که ميليونها سال ادامه يابد. و پيدايش کوهها و سلسله جبال به هم پيوستهاى که مى بينيم بعضى بر بالاى بعضى ديگر قرار گرفته اند و قله بعضى از آن سلسله سر از زير آب درياها در آورده ، و کوهستانها را تشکيل داده اند در اثر گذشت سالهايى بس طولانى بوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۸
و ما از اين مطلب نتيجه مى گيريم که آنچه طبقات رسوبى افقى شکل در روى زمين هست تازه ترين پديده هاى کره زمين است و دلائل فنى موجود نيز دلالت مى کند بر اينکه عمر اين طبقات از ده الى پانزده هزار سال قبل از عصر حاضر تجاوز نميکند.
توسعه و گسترش درياها به علت سرازير شدن سيلابها به طرف آنها
۳ - توسعه و گسترش درياها به علت سرازير شدن سيلابها به طرف آنها: پيدايش قشرهاى رسوبى جديد باعث شد که بيشتر درياها توسعه يافته و زمينهاى اطراف خود را فرا بگيرد، و آب درياها بالا آمده بيشتر سواحل خود را بپوشاند و نقاط بلندى که در سواحل بوده را از همه اطراف و يا بيشتر اطرافش محاصره نموده آن نقطه مرتفع را به صورت «جزيره و يا شبه جزيره » در آورد.
يکى از نمونه هاى اين جريان سرزمين بريتانيا است که قبلا به قاره اروپا متصل بوده و بعدها در اثر اين جريان از آن قاره جدا شده و بين آن و فرانسه را آب فراگرفته است ، و نمونه ديگرش دو قاره اروپا و آفريقا است که به وسيله صحرائى به يکديگر متصل بودند، صحرا و سرزمينى که اروپا را از ناحيه جنوبش و آفريقا را از ناحيه شمالش به يکديگر متصل مى کرده ولى بعدها در اثر همين جريان يعنى بالا آمدن آب مديترانه ، آن سرزمين خشک زير آب رفته و دو قاره اروپا و آفريقا از يکديگر جدا شدند، و نيز در طرف شمال شرقى مديترانه و يا جنوب شرقى اروپا، شبه جزيره ايتاليا و جزيره «صقليه » و «سردينيا» و در سمت جنوب مديترانه شبه جزيره تونس و جزايرى (کوچک و بزرگ ) پديد آمد.
و نمونه ديگرش جزائر اندونزى است که از ناحيه «جاوه » و «سوماترا» به جزائر جنوبى ژاپن متصل است و نيز قاره آسيا که از ناحيه جنوب به آن سرزمين متصل بوده و در اثر بالا آمدن اقيانوس هند همه اين سرزمين زير آب رفته و نقاط بلندترش به صورت جزائرى خشک مانده ، همه اين تحولات در دورانى واقع شده که گفتيم آب درياها بالا آمده که آن دوران همان دوران وقوع طوفان است . و نمونه چهارمش آمريکاى شمالى است که قبلا به شمال اروپا اتصال داشته اما بعد از حادثه طوفان و بالا آمدن آب درياها از اروپا جدا شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۳۹۹
حرکات و تحولات داخلى زمين نيز آثار بسزائى در به راه افتادن آبها و مستقر شدن آن در نقاط گودتر زمين داشته و لذا مى بينيم بعضى از نقاط زمين که در دوران «استيلاى طوفان بر زمين »، دورانى که بيشتر نقاط زمين به صورت درياچه و دريا درآمد، در زير آب قرار داشته که رفته رفته آب آن به جاهاى ديگر منتقل شده و آن نقطه خشک شده است ، يکى از نمونه هاى اين جريان همان جنوب سرزمين خوزستان است که در سابق در زير آب قرار داشته و درياى خليج فارس از آنها به وجود آمده .
در عهد طوفان چه عواملى باعث زياد شدن آبها و شدت عمل آنها شدند؟
۴ - در عهد طوفان چه عواملى باعث زياد شدن آبها و شدت عمل آنها شدند؟
شواهدى که در فن ژئولوژى آمده و ما در سابق به بعضى از آنها اشاره نموديم مؤ يد اين احتمالند که ريزش باران در اوائل دوره حاضر از ادوار حيات بشر که همان دوره وقوع طوفان باشد ريزشى غير عادى بوده (زيرا ريزش باران بطور عادى ، طوفانى پديد نمى آورد که همه کره زمين را غرق کند) و قطعا ريزش باران در آن دوره ناشى از تغيرات جوى مهمى بوده که آن تغيرات نيز بطور قطع ، خارق العاده بوده است ، يعنى هوا در اين دوره بعد از سرمائى شديد نسبتا گرم شده و چون بيشتر نيمکره شمالى پوشيده از برف و يخ بوده احتمال قوى مى رود که همان يخهاى دوره سابق بر اين دوره هنوز باقى بوده و در اکثر نقاط منطقه معتدل شمالى در مرتفعات باقى بوده اند و حرارت در سطح زمين در دوره متوالى باعث شده باشد که تحول شديدى در جوّ، و انقلاب عظيمى در بالا رفتن بخار آب به جوّ به وجود بيايد و ابرهائى بسيار متراکم و غير عادى و هولناک آورده باشد که اين ابرها بارانهائى شديد و هولناک و بى سابقه ريخته باشند.
و معلوم است که نزول بارانهاى سيل آسا و ادامه داشتن اين بارش بر ارتفاعات پوشيده از برف و يخ و مخصوصا بر سلسله جبال جديد الاحداث که در جنوب و مغرب آسيا و جنوب اروپا و شمال آفريقا يعنى سلسله جبال «البرز» و «هيماليا» و «آلپ » و در مغرب آمريکا چه سيلهاى عظيم و ويرانگرى پديد مى آورد، سيلهائى که سنگهاى بزرگ را از جاى مى کند و زمينهاى هموار را مى شويد و گود مى کند و گوديهاى زمين را از سنگ و خاک پر مى کند و بالا مى آورد و مسيل هاى جديدى پديد مى آورد و مسيل هاى قبلى را گودتر و وسيع تر مى سازد، و آنچه از سنگ و شن و ريگ که با خود حمل کرده به صورت پوسته و قشر رسوبى جديدى پديد مى آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۰
عامل ديگرى که باعث شدت اين طوفان و سيل شده و حجم آن را بيشتر کرده اين است که همه مى دانيم که در زير زمين منابعى از آب وجود دارد که پوسته اى رسوبى روى آن را پوشانده و نمى گذارد آن آبها براه بيفتند و معلوم است که وقتى سيلى عظيم آن پوسته را بشويد آبهاى زير زمينى نيز بيرون آمده و دست به دست سيل ها مى دهند و نيروى شکننده آن سيل ها را در تخريب و غرق کردن هر چه بر سر راه دارند زيادتر مى کنند.
چيزى که هست اين است که چون آبهاى زيرزمينى محدود است قهرا با براه افتادنش تمام مى شود و وقتى آسمان از باريدن باز بايستد و طوفان تمام شود، آبها به طرف گوديها يعنى درياها و زمينهاى گود و منابع خالى شده زير زمين ميروند و منابع خالى شده زير زمين به مقدار ظرفيت خود آن آبها را مى مکند.
نتيجه بحث و انطباق مباحث گذشته از زمين شناسى با وقوع طوفان نوح
۵ - نتيجه بحث : بنابر آنچه در بحث کلى ما گذشت ما مى توانيم داستانى را که قرآن کريم از خصوصيات طوفان واقع شده در زمان نوح آورده با نتائجى که از اين بحث گرفته مى شود تطبيق دهيم نظير آيه شريفه «ففتحنا ابواب السماء بماء منهمر و فجرنا الارض عيونا فالتقى الماء على امر قد قدر» و آيه : «حتى اذا جاء امرنا و فار التنور» و آيه «و قيل يا ارض ابلعى ماءک و يا سماء اقلعى و غيض الماء و قضى الامر».
از جمله مطالبى که مناسب با اين مقام است خبرى است که بعضى از جرايد تهران نقل کرده و خلاصه اش اين است که : عده اى از دانشمندان آمريکائى به راهنمايى يک نفر ارتشى ترکيه ، در بعضى از قلل جبال آرارات واقع در مشرق ترکيه در ارتفاع ۱۴۰۰ پائى کوه به چند قطعه چوب برخورده اند که به نظر مى رسد قطعاتى از يک کشتى بسيار قديمى بوده و متلاشى شده و حدس زده اند که عمر بعضى از آن قطعات دو هزار و پانصد سال قبل از ميلاد باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۱
و موازين باستانشناسى دلالت مى کرده بر اينکه قطعات مذکور قسمتى از يک کشتى اى بوده که حجم آن بالغ بر دو ثلث حجم کشتى «کوئين مارى » انگليسى بوده و کشتى کوئين مارى هزار و نوزده پا طول و صد و هجده پا عرض داشته ، چوبهاى مزبور را از ترکيه به سانفرانسيسکو بردند تا در پيرامون آن تحقيق به عمل آوردند و ببينند آيا با اعتقادى که صاحبان اديان درباره کشتى نوح (عليه السلام ) دارند تطبيق ميکند يا خير.
عمر طولانى حضرت نوح (ع )
قرآن کريم دلالت دارد بر اينکه نوح (عليه السلام ) عمرى بس دراز داشته و (تنها قبل از حادثه طوفان و بعد از بعثتش ) نهصد و پنجاه سال قوم خود را به سوى خداى سبحان دعوت مى کرده ولى بعضى از دانشمندان اين معنا را بعيد دانسته و گفته اند که : عمر انسانها اغلب از صد سال ، و حد اکثر از صد و بيست سال تجاوز نميکند.
حتى بعضى از آنان گفته اند که : در قديم هر يک ماه را يک سال مى ناميدند و در نتيجه هزار سال منهاى پنجاه سال قرآن بر اين حساب معادل هشتاد سال منهاى ده ماه مى شود ليکن توجيه اين آقايان بسيار بعيد است (زيرا سابقه ندارد که مردمى و قومى يک ماه را يک سال بنامند).
بعضى ديگر گفته اند: طول عمر نوح (عليه السلام ) روى جريان عادى و طبيعى نبوده بلکه (مانند ساير معجزات ) جنبه خارق عادت داشته ، ثعلبى در قصص الانبياء در خصائص نوح گفته : وى از همه انبياء بيشتر عمر کرده و به همين جهت او را اکبر الانبياء و شيخ المرسلين مى گفته اند و خداى تعالى معجزه او را همين طول عمر او قرار داده بود، چون آن جناب هزار سال عمر کرده بود در حالى که نه يک دندان از دست داده بود و نه هيچ يک از قواى بدنى خود را.
ليکن حق مطلب اين است که تا به امروز هيچ دليلى اقامه نشده بر اينکه ممکن نيست انسان با عمر اين چنين طولانى زندگى کند، بلکه آنچه به اعتبار عقلى نزديکتر است اين است که انسانهاى اولى عمرى بسيار زيادتر از عمر طبيعى انسانهاى امروز داشته اند براى اينکه زندگى آنان زندگانى ساده ، و غم و اندوهشان بسيار کم و قهرا بيماريهايشان نيز محدود بوده ، و اين همه انواع بيمارى که امروز گريبانگير بشر شده نداشتند و همچنين ساير عواملى که ويرانگر زندگى آدمى است در آنها وجود نداشته دليل بر اين هم که بساطت و سادگى زندگى و نداشتن
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۲
اندوه فراوان عمر را طولانى مى کند اين است که در همين زمان نيز هر کسى را که مى بينيم صد سال يا صد و بيست سال و يا صد و شصت سال عمر کرده وقتى زندگيش را بررسى مى کنيم مى بينيم زندگى ساده ، و هم و غم اندک و ناچيزى داشته و اصولا فهمى ساده ولى فارغ داشته يعنى بسيارى از صحنه ها که ديگران را پريشان مى کند او را پريشان نمى کرده با اين حساب چه بعدى دارد که عمر بعضى از افراد بسيار قديمى به صدها سال بالغ شده باشد.
علاوه بر اين ، اعتراض کردن به کتاب خدا در خصوص عمر نوح با اينکه اين کتاب مقدس معجزات و خارق العادات بسيارى براى انبياء ذکر مى کند اعتراضى است عجيب و ما بحثى پيرامون معجزات در جلد اول اين کتاب گذرانديم .
کوه جودى کجا است؟
بعضى ها گفته اند: اين کوه در ديار «بکر» که سرزمينى است در موصل و متصل است به کوههاى «ارمينيه » که تورات آن کوهها را جبال آرارات ناميده واقع شده است . صاحب قاموس گفته : جودى کوهى است در جزيرهاى که کشتى نوح بر روى آن قرار گرفت و اين کوه در تورات ، کوه آرارات ناميده شده . و صاحب کتاب «مراصد الاطلاع » گفته کلمه «جودى » - با تشديد يا - نام کوهى است مشرف بر جزيره ابن عمر، و اين جزيره در شرق دجله از سرزمينهاى موصل واقع شده و جودى همان کوهى است که کشتى نوح بعد از فروکش شدن آب بر آن کوه قرار گرفت.
چرا حيوانات هم دچار طوفان و عذاب شده اند؟
۱۰ - بعضى گفته اند: گيريم که قوم نوح به خاطر گناهانى که مرتکب شدند غرق گشتند در اين ميان گناه حيوانات روى زمين چه بوده است که همه گرفتار طغيان آب شدند؟
اين از بى پايه ترين اعتراضها است ، چون هر هلاکتى هر چند عمومى باشد عقوبت و انتقام نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۳
زيرا بسيار است حوادث عمومى که در يک لحظه و يا زمانى کوتاه هزاران هزار انسان و حيوان را در کام مرگ مى برد و اين حوادث که يا زلزله است و يا طوفان و يا وبا و يا طاعون ، حوادثى نادر نيست بلکه بسيار اتفاق افتاده و مى افتد و اين خداى سبحان است که در مخلوقات خود هر حکمى بخواهد مى راند.
گفتارى در چند فصل ، پيرامون پرستش بت ها
گرايش و اطمينان انسان به حس و تمايل او به تشبيه وتمثيل غير محسوس به محسوس
«گفتارى در چند فصل ، پيرامون پرستش بت ها»
۱ - گرايش و اطمينان انسان به حس : انسان در زندگى اجتماعيش بر اساس اعتبار قانون عليت و معلوليت کلى و اعتبار ساير قوانين کلى زندگى مى کند، قوانينى که خود او آنها را از اين نظام کلى و محسوس جهان گرفته است ، انسان بر خلاف آنچه که ما آن را در عملکرد ساير حيوانات مشاهده مى کنيم در تفکر و استدلال و يا در قياس چيدن و نتيجه گرفتن از قياس در چهار ديوارى آنچه حس کرده نمى گنجد بلکه پا را از آن فراتر نهاده و به گرفتن نتايجى بسيار دور مى پردازد.
انسان در عين حال در فحص و بحث و کنجکاويش آرام نمى گيرد تا در نهايت درباره علت پيدايش اين عالم محسوس که خود او جزئى از آن عالم است حکمى يا به اثبات و يا به نفى نموده (تا خود را آسوده سازد) چون مى بيند سعادت زندگى او که در نظر او هيچ چيزى محبوبتر از آن نيست بر دو تقدير اثبات و نفى فرق مى کند يعنى مى بيند اگر معتقد شود به اينکه براى اين عالم علت فاعلهاى به نام خداى عزوجل هست ، سعادت زندگيش جوهر و واقعيتى خواهد داشت که در صورت نداشتن چنين اعتقادى جوهره و واقعيت زندگيش با فرض اول مختلف مى شود.
آرى اين معنا بسيار روشن است که هيچ شباهتى بين زندگى يک انسان خداپرست که معتقد است به اينکه براى اين عالم صانع و صاحب و معبودى است يکتا و زنده و عليم و قدير، خدايى که هيچ چاره اى جز خضوع در برابر عظمت و کبريايى او و عمل بر طبق آنچه او را خشنود بسازد نيست ، با زندگى انسانى ديگر که مى پندارد اين عالم بى صاحب و بى صانع و افسار گسيخته است به چشم نمى خورد. آرى چنين کسى که براى عالم ، مبداء و منتهايى قائل نيست براى انسان زندگى اى غير از اين زندگى محدود که با مرگ خاتمه مى يابد و با فوت باطل مى شود قائل نيست و انسان هيچ موقف و واقعيتى غير از آنچه حيوانهاى زبان بسته دارند ندارد بلکه واقعيت زندگى او نيز در چند کلمه شهوت و غضب و شکم و عورت خلاصه مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۴
پس اين اختلاف جوهره حيات و جوهره سعادت زندگى بشر، انگيزه اى درونى بود تا بشر را به اين فکر بيندازد که آيا براى هستى معبودى هست يا نه ؟ و به دنبال اين انگيزه ، انگيزه اى ديگر پيدا شده به اينکه در مساءله قبلى حکم کند به اينکه آرى عالم را صانعى هست ، و آن فطرت خود بشر بود که حکم مى کرد به اينکه عالم الهى دارد که تمامى عالم را به قدرت خود خلق کرده و به ربوبيت خود نظامى عمومى در آن جارى ساخته ، و به مشيت خود هر موجودى را به سوى غايت و کمالش هدايت نموده و به زودى هر موجودى به سوى پروردگارش که از ناحيه او نشاءت گرفته بود بر مى گردد، - توجه بفرمائيد -
و آنگاه که انسان از آنجا که همه روزه بلکه همه ساعته سر و کارش با حس و محسوسات است و در طول زندگيش فرو رفته در ماده و ماديات است اين انس به ماديات براى او عادتى شده و باعث گشته که معقولات و ذهنيات خود را نيز قالبى حسى بدهد هر چند که آن معقولات ، امورى باشد که حس و خيال هيچ راهى به درک آن نداشته باشد، مانند کليات و حقايقى که منزه از ماده است ، علاوه بر سر و کار داشتن همه روزه با ماديات ، علت ديگر اين خطاء اين است که اصولا انسان از طريق حس و احساس و تخيل ، به معقولات منتقل مى شود، پس آدمى انيس حس ، و ماءلوف با خيال است.
و اين عادت هميشگى و غير منفک از انسان ، او را وادار کرد به اينکه براى پروردگارش نيز يک صورتى خيالى تصور کند حال آن صورت چه باشد بستگى دارد به اينکه از امور مادى با چه چيز بيشتر الفت داشته باشد حتى مى بينيم بيشتر موحدين ، که ساحت رب العالمين را منزه از جسميت و عوارض جسميت مى دانند در عين حال هرگاه مى خواهند به او توجه کنند و يا از ناحيه او چيزى بگويند در ذهن خود براى او صورت خيالى مبهمى تصور مى کنند، صورتى که جداى از عالم است.
چيزى که هست اين است که تعليم دينى اين خطا را با جمع بين نفى و اثبات و مقارنه بين تشبيه و تنزيه اصلاح نموده و به موحدين آموخته است که بگويند خداى تعالى چيز هست و ليکن هيچ چيز مثل او نيست ، خداى تعالى قدرت دارد ولى نه چون قدرتى که خلق او دارد (قدرت در خلق به معناى داشتن سلسله اعصاب است ، اما در خداوند قدرت بدون سلسله اعصاب مى باشد). خداى تعالى علم دارد اما نه چون علمى که خلق او دارد (خلق اگر علم دارد به خاطر اين است که داراى بافته هاى مغزى است ، اما خداى تعالى علم دارد بدون آنکه داراى بافته هاى مغزى باشد) و بر همين قياس هر کمالى را براى خدا اثبات مى کند ولى نواقص امکانى و مادى را از او نفى مى نمايد.
و بسيار کم اتفاق مى افتد که آدمى متوجه ساحت عزت و کبريايى بشود و دلش خالى از
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۵
اين مقايسه باشد اينجا است که مى فهميم خداى هستى به کسى که دل خود را براى خدا خالص کرده و به غير او به هيچ چيز ديگر دل نبسته و خود را از تسويلات و اغوائات شيطانى دور داشته چه نعمت بزرگى ارزانى داشته است ، خود خداى سبحان در ستايش اينگونه افراد فرموده : «سبحان اللّه عما يصفون الا عباد اللّه المخلصين»، و در حکايت کلام ابليس فرموده: «فبعزتک لاغوينهم اجمعين الا عبادک منهم المخلصين».
و کوتاه سخن اينکه انسان بسيار حريص است در اينکه امور غير محسوس را در صورت امور محسوس تخيل کند مثلا وقتى مى شنود که در ماوراء طبيعت جسمى و محسوس ، نيرويى هست قويتر و تواناتر و عظيم تر و بالاتر از طبيعت ، و آن نيرو است که در طبيعت کار مى کند و محيط به آن است ، نيرويى است قديمتر از طبيعت و مدبر طبيعت و حاکم در آن ، نيرويى که هيچ موجود جز به امر او موجود نمى شود و جز به امر او و به مشيّت و اراده او از حالى به حال ديگر متحول نميگردد، وقتى همه اينها را مى شنود بدون درنگ آن نيرو و اوصافش را به اوصاف نيروى جسمانى و آنچه از مقايسه جسمانيات با يکديگر مى فهمد تشبيه و قياس مى کند.
و بسيار مى شود که آن نيرو را به صورت انسانى تصور مى کند که در بالاى آسمانها بر يک صندلى که همان تخت حکمرانى است نشسته و امور عالم را از راه تفکر تدبير نموده و سپس تدبير خود را با اراده و مشيت و امر و نهى خود تکميل مى کند و تحقق مى بخشد، همچنانکه مى بينيم تورات موجود، آن نيرو، يعنى خداى تعالى را چنين موجودى معرفى کرده و نيز گفته که خداى تعالى انسان را به شکل خود آفريده ، که ظاهر انجيلهاى موجود مسيحيان نيز همين است.
پس روشن شد که نزديکتر به طبع بشر و مخصوصا انسانهاى ساده اولى اين بوده که براى پروردگار منزه از شبه و نظير خود صورتى تصور کند که شبيه به موجودات مادى و جسمانى باشد، البته صورتى که با اوصاف و خصوصياتى که براى خدا قائل است تناسب داشته باشد، همچنانکه مسيحيان ، «ثالوث » (يعنى سه خدا بودن خدا در عين يکى بودن ) را به انسانى تشبيه مى کنند که داراى سه صورت است ، که گويى هر يک از صفات عمومى ، وجه و صورتى است براى رب که با آن سه صورت ، با خلق خود مواجه مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۶
توجه به خدا از راه عبادت، بر مبناى اصل کلى و فطرى خضوع ضعيف در برابر قوى
۲ - توجه به خدا از راه عبادت : وقتى انسان حکم کند به اينکه براى عالم خالق و خدايى است که عالم را به علم و قدرت خود آفريده ديگر چاره اى جز اين ندارد که در برابر او خاضع گردد، خضوعى عبادتى ، تا ناموس عام عالمى را که همان خضوع ضعيف در برابر قوى ، و خاضع شدن عاجز و ناتوان در مقابل قادر و توانا، و تسليم شدن صغير حقير در مقابل عظيم کبير است پيروى کرده باشد، آرى اين ناموس عام در همه عالم جارى است و در همه اجزاى هستى حاکم است و با اين ناموس کلى است که اسباب در مسببات اثر نموده و مسببات از اسباب متاءثر مى شوند.
البته اين ناموس در همه عالم ، مظاهرى يکسان ندارد بلکه وقتى در موجودات جاندار صاحب شعور و اراده ظهور مى کند مظاهرش عبارت است از خضوع و انقياد ضعيف در برابر قوى همانطور که از حال حيوانات بى زبان مشاهده مى کنيم که وقتى خود را در برابر حيوانى نيرومندتر از خود مى بينند دچار حالت ياس مى شوند به اين معنا که از مقاومت در برابر او و از غلبه يافتن بر او نوميد گشته تسليم و منقاد او مى شوند.
و وقتى در انسانها ظهور مى کند مظاهرش وسيعتر و روشنتر از مظاهر آن در حيوانات است براى اينکه انسان داراى درکى عميقتر و خصيصه فکر مى باشد و در اجراى آن ناموس در غالب مقاصد و اعمالش به يک جور اجراء نمى کند، او در هر کارى جلب نفع و يا دفع ضرر را در نظر دارد هر جا که اين منظورش با خضوع تاءمين شود، خضوعى متناسب آن از خود نشان مى دهد که اين خضوعها نيز يک جور نيست مانند خضوع رعيت در برابر سلطان ، و خضوع فقير در برابر غنى ، و خضوع مرئوس در برابر رئيس ، و ماءمور در برابر آمر، و خادم در برابر مخدوم ، و متعلم در برابر معلم ، و عاشق در برابر محبوب ، و محتاج در برابر مستغنى ، و عبد در برابر مولا، و مربوب در برابر رب ، که هر يک به نحو و شکلى على حده است.
ولى همه اين خضوعها با همه اشکالى که دارد يک حقيقت است و آن عبارت است از احساس ذلت و خوارى در نفس در مقابل عزت و قهر طرف مقابل ، و آن شکل و قيافه اى که حاکى از احساس درونى ذلت است عبارت است از همان عبادت ، حال هر طور که مى خواهد باشد و از هر کس که مى خواهد باشد و در برابر هر کس که مى خواهد باشد، و خلاصه مى خواهيم بگوييم همه انحاء خضوعها چه خضوع در برابر خداى تعالى و چه خضوع برده در برابر مولايش و چه خضوع رعيت نسبت به سلطانش و چه خضوع محتاج در برابر مستغنى و چه غير اينها، همه و همه عبادت است.
و به هر حال انسان هيچ راهى به انکار اين حقيقت ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۷
و نمى تواند هيچگونه خضوعى در برابر هيچ کس و هيچ چيز نداشته باشد براى اينکه اين خضوع ريشه در فطرت آدمى دارد و فطريات چيزى نيست که بتوان شانه از زير آن خالى کرد مگر آنکه کشف خلافى رخ دهد يعنى کسى که مدتها در برابر فلان شخص خضوع داشت او را قوى و خود را ضعيف مى پنداشت به دست آورد که اشتباه کرده ، نه آن شخص قوى بوده و نه خود در برابر او ضعيف است ، بلکه هر دو، سر و ته يک کرباسند.
و به همين جهت است که مى بينيم قرآن کريم و دين مبين اسلام از گرفتن خدايان دروغينى غير از خدا و خضوع در برابر آنها نهى نکرده مگر بعد از آنکه براى مردم روشن ساخته که اينها خدايان دروغين هستند و همه آنها مانند خود مردم مخلوق و مربوبند و عزت و قوت هر چه هست براى خداى تعالى است همچنانکه خداى تعالى درباره مخلوق بودن هر چيزى که غير خدا است فرموده : «ان الذين تدعون من دون اللّه عباد امثالکم ».
و نيز فرموده : «و الذين تدعون من دونه لا يستطيعون نصرکم و لا انفسهم ينصرون و ان تدعوهم الى الهدى لا يسمعوا و تريهم ينظرون اليک و هم لا يبصرون » و درباره اينکه خضوع در برابر خداى تعالى فطرى هر انسانى است فرموده : «قل يا اهل الکتاب تعالوا الى کلمة سواء بيننا و بينکم ان لا نعبد الا اللّه و لا نشرک به شيئا ولا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون ».
در اين آيه ، گفتار به مساءله تسليم شدن در برابر خداى تعالى ختم شده ، بعد از آنکه اهل کتاب را دعوت کرد به اينکه عبادت غير خدا را ترک کنند و دست از خدايان دروغين برداشته و از خضوع در برابر مخلوقين مثل خود اجتناب کنند. فرمود پس شاهدشان بگير که شما مسلمانان ، تسليم در برابر خداييد. و درباره اينکه همه قوتها و نيروها تنها از آن خدا است فرمود: «ان القوة لله جميعا» و درباره اينکه همه عزت از آن خدا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۸
رده:تفسیر المیزان