المیزان جلد۱۰ بخش۳۴
فرمود: «فان العزة لله جميعا» و درباره اينکه به جز خداى تعالى هيچ دوست و صاحب اختيار و شفيعى نيست فرموده: «ما لکم من دونه من ولى و لا شفيع» و آيات ديگرى در اين معانى است.
بنابراين ، نزد غير خداى تعالى چيزى که ما را وادار به خضوع کند وجود ندارد، پس هيچ مجوزى نيست که خضوع ما را در برابر کسى غير خدا جايز کند مگر آنکه خضوع در برابر غير خدا برگشتش به خضوع در برابر خداى تعالى باشد و دستور به احترام غير خدا و تعظيمش از ناحيه خود خداى تعالى صادر شده باشد مانند دستور به احترام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و پيروى بدون چون و چراى آن جناب ، که آيه شريفه زير درباره آن فرموده : «الذين يتبعون الرسول النبى الامى ... فالذين امنوا به و عزروه و نصروه و اتبعوا النور الذى انزل معه اولئک هم المفلحون».
و نيز مانند دستور به اطاعت اولياء اللّه که آيه زير درباره آن فرموده : «انما وليکم اللّه و رسوله و الذين امنوا... و هم راکعون » و نيز فرموده : «و المومنون و المومنات بعضهم اولياء بعض يامرون بالمعروف و ينهون عن المنکر» و نيز مانند دستور به احترام شعائر خدا که آيه زير بيانگر آن است : «و من يعظم شعائر اللّه فانها من تقوى القلوب » پس در اسلام هيچ خضوعى براى احدى غير خداى تعالى وجود ندارد مگر آن خضوعى که برگشتش به اطاعت دستور الهى و خضوع در برابر او باشد.
وثنيت از کجا سرچشمه گرفته و به چه صورت آغاز شد؟
۳ - وثنيّت از کجا سرچشمه گرفت و به چه صورت آغاز شد:
در فصل گذشته روشن شد که انسان در تجسم دادن به امور معنوى و تصور و قالب گيرى آنها به تمثيل در قالب محسوس ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۰۹
در پرتگاهى دشوار قرار دارد و در عين حال ، اين درک فطرى را نيز دارد که در برابر هر نيرويى که مافوق نيروى او و قاهر و غالب بر او باشد ناگزير از خضوع و اعتنا به شاءن آن نيرو است.
و چون انسان ، چنين وضعى دارد که سرايت روحى شرک و وثنيّت در مجتمع او آن چنان است که گويى اصلا قابل اجتناب نيست حتى در مجتمعات متمدن و پيش رفته امروزى و حتى در مجتمعاتى که اساسش بى دينى است مى بينيم که براى مردان سياسى و يا نظامى خود مجسمه ساخته و آن را تعظيم و احترام مى کنند و در خاضع شدن در برابر آن مجسمه ها، حرکاتى از خود نشان مى دهند که مراسم وثنيّت عهد قديم و انسانهاى اولى را به ياد ما مى آورد علاوه بر اين در همين عصر حاضر در روى زمين آنقدر بت پرست هست که شايد آمارشان به صدها ميليون نفر برسد و اين جمعيت انبوه ، هم در شرق زمين هستند و هم در غرب آن.
از اينجا اين احتمال به حسب اعتبار عقلى تاءييد مى شود که اساس و ريشه وثنيت همان مجسمه سازى باشد، و به عبارت ديگر قبل از پيدا شدن وثنيت ، نخست اين رسم در بشر معمول شد که براى بزرگان خود و مخصوصا بزرگانى که از آنان از دنيا مى رفته مجسمه اى مى ساختند تا به اصطلاح ياد او را زنده نگهدارند، سپس اين رسم پيدا شد که براى «رب النوعهايى » که به حسب اعتقادشان رب ناحيه اى از نواحى عالم هستند نيز بايد مجسمه اى بسازند تا نشان دهنده صفاتى باشد که براى آن رب النوع و يا به عبارت ديگر براى آن خدا معتقدند.
اتفاقا در روايات وارده از طرق ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نيز مضامينى ديده مى شود که اين احتمال را تاءييد مى کند، از آن جمله در تفسير قمى روايتى مضمر (يعنى بدون ذکر نام امام آورده ) و در کتاب علل الشرايع همان روايت با ذکر سند از امام صادق (عليه السلام ) آمده که در ذيل آيه شريفه : «و قالوا لا تذرن الهتکم ...» فرموده : اينها مردمى بودند که خودشان خدا پرست بودند و وقتى از دنيا رفتند خويشان و علاقمندانشان از مرگ آنان سخت ناراحت شدند، ابليس - که خدا لعنتش کند - نزد آنان آمد و گفت:
من (براى تسلاى دل شما) اصنام و مجسمه هايى به شکل و قيافه آن عزيزان شما مى سازم تا با نظر کردن به آن مجسمه ها دلتان آرام گرفته با آنها مانوس شويد و از عبادت خدا باز نمانيد، پس براى آنها اصنامى به شکل عزيزان آنان درست کرد که در کنار آن مجسمه ها به عبادت خداى عزوجل مى پرداختند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۰
در ضمن در حال عبادت ، به آن مجسمه ها نظر مى کردند و چون فصل زمستان و بارندگى مى شد براى اينکه از عبادت باز نمانند مجسمه ها را داخل خانه هاى خود مى بردند.
اين مراسم يعنى عبادت خدا در برابر مجسمه يادبود عزيزان همچنان ادامه يافت تا آنکه يک نسل از بين رفت و اولاد آنان روى کار آمدند در حالى که از منطق پدران خود در مراسم مذکور اطلاعى نداشتند و خيال مى کردند که پدرانشان همين مجسمه ها را مى پرستيدند، لذا آنها به جاى پرستش خداى عزوجل شروع کردند به پرستش اصنام ، اين است معناى اينکه خداى تعالى ميفرمايد: «و لا تذرن ودا و لا سواعا...».
از سوى ديگر تاريخ مى گويد در روم و يونان قديم رسم بر اين بود که هر خانوادهاى ، بزرگ خود را مى پرستيدند و وقتى بزرگشان از دنيا مى رفت صنم و مجسمه اى از آن بزرگ برايشان درست مى شد تا اهل خانه آن را بپرستند، و نيز بيشتر پادشاهان و بزرگان روم در ميان مردم خود معبود و مورد پرستش بودند که قرآن کريم هم (اين نکته تاريخى را تاءييد نموده ) و از آنها نمرود پادشاه معاصر ابراهيم (عليه السلام) را که آن جناب با وى در خصوص پروردگارش محاجه و جدال و احتجاج کرد و نيز فرعون معاصر موسى (عليه السلام ) را ذکر کرده است.
همين امروز در بت خانه هاى موجود و در آثار باستانى که تاکنون بر جاى مانده مجسمه و صنم بسيارى از رجال بزرگ دين ، مانند مجسمه «بودا» و صنمهاى بسيارى از «براهمه » و ديگران موجود است.
و اينکه براى مردگان خود صنم مى ساخته و آن را مى پرستيدند خود يکى از شواهدى است بر اينکه اين اقوام ، مرگ را انتهاى زندگى و يا به تعبير ديگر بطلان و نابودى نمى دانسته اند بلکه معتقد بوده اند به اينکه ارواح مردگان ، بعد از مرگ نيز باقى هستند و همان عنايت و آثارى که در زندگى خود داشتند در بعد از مرگ نيز دارند بلکه آثار وجوديشان بعد از مردن قويتر و اراده شان نافذتر و تاءثير آن شديدتر مى شود، براى اينکه بعد از مردن ، ديگر پاىبند چار چوب محدود ماديات نبوده و از تاءثرات جسمانى و انفعالهاى جرمانى (اثر پذيرى مادى ) نجات يافته اند و لذا فرعون ، هم عصر موسى (عليه السلام ) با اينکه خودش اله مردم بود مع ذلک براى خود اصنامى داشت و قرآن کريم در اين باره مى فرمايد: «و قال الملا من قوم فرعون ا تذر موسى و قومه ليفسدوا فى الارض و نذرک و آلهتک ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۱
چرا براى بت پرستان، ولى براى خداى تعالى مجسمه نساختند؟
۴ - چرا براى ارباب انواع و خدايانى ديگر مجسمه ساختند ولى براى خداى تعالى مجسمه نساختند؟
گويا - همانطور که قبلا گفتيم - مجسمه سازى براى رجال بزرگ ، بشر را منتقل کرد به اينکه براى معبودهاى خيالى خود نيز مجسمه بسازند ولى سابقه ندارد که براى خداى سبحان مجسمه ساخته باشند، خدايى که متعال و بلندتر از آن است که دست اوهام بشر به ساحتش احاطه يابد و گويا همين متعالى بودن خداى تعالى مشرکين را از مجسمه سازى براى او منصرف کرده و به ساختن مجسمه براى غير او واداشته است ، پس هر فرد و قومى به آنچه که از جهات تدبير محسوس در عالم اهميت مى داده براى خداى آن ناحيه مجسمه مى ساخته و با عبادت آن خدا که به نظر او اللّه تعالى تدبير آن ناحيه را به او واگذار نموده است خدا را عبادت مى کرده.
آنهايى که در سواحل درياها و اقيانوسها زندگى مى کرده اند از آنجا که به عوايد و فوايد دريا چشم دوخته و از خطر طغيان دريا بيمناک بودند خداى درياها را مى پرستيدند تا آنان را از عوايد درياها برخوردار نموده و از طوفان و طغيان آنها حفظ کند. و آنها که در بيابانها زندگى مى کرده اند خداى بيابانها را مى پرستيدند تا آنان را از فوايد بيابانها برخوردار، و از ضرر و زيان آنها حفظ کند و نيز کسانى که اهل جنگ بودند رب جنگ را مى پرستيدند و همچنين هر چيز ديگرى که براى آنان اهميت داشته خداى آن را مى پرستيدند.
چيزى نگذشت که سليقه ها نيز در کار مجسمه سازى به کار افتاد و هر کس هر الهى را که دوست مى داشت و طبق شکل و قيافه اى که در ذهن خود براى آن اله تصور مى کرد مجسمه اى مى ساخت اگر دلش مى خواست آن را از فلز بسازد از فلز مى ساخت و اگر دوست مى داشت از چوب يا سنگ يا غير اينها مى ساخت ، حتى روايت شده که «بنى حنفيه » که قبيله اى از يمامه بودند، بتى از کشک درست کردند و اتفاقا وقتى دچار قحطى شدند و گرسنگى بر آنان فشار آورد از ناچارى حمله کرده و بت خود را خوردند.
و بعضى از آنان اگر به درخت و يا سنگى زيبا بر مى خوردند و از آن خوششان مى آمد همان را خداى خود گرفته و مى پرستيدند، گوسفند و يا شترى را سر مى بريدند و خون آن را به آن مجسمه مى ماليدند تا آن بت گوسفندان و شتران ايشان را از درد و بلا حفظ کند، و وقتى حيواناتشان مريض مى شدند آنها را يکى يکى آورده و به بت مى ماليدند تا شفا پيدا کنند و بسيار مى شد که درختان را ارباب و خداى خود اتخاذ مى کردند و به آن درختان به اصطلاح دخيل مى شدند و از آن تبرک مى جستند و هرگز به آنها آسيب نمى رساندند، نه قطعش مى کردند و نه شاخهاش را مى شکستند و با آوردن قربانيها و نذورات و هدايا به آن درختها تقرب مى جستند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۲
اين سنت ، کار عقايد مردم را به هرج و مرج کشانيد و عقايد درباره بت و بتپرستى آنقدر شاخه شاخه شد که با هيچ ضابطه اى نمى توان آن را آمارگيرى نمود، چيزى که هست در بيشتر معتقدات بت پرستان اين يک عقيده وجود دارد که بت را شفيع خود به درگاه خدا مى گيرند تا آن بت ، خيرات را به سوى آنان جلب و شرور را از آنان دفع کند، البته بسيارى از عوام مشرکين هستند که بت را مستقل در الوهيت مى دانند نه شفيع در درگاه معبود و حتى آن را مقدم بر خداى تعالى و برتر از او مى دانند دليل اين معنا هم آيه زير است که عقايد آنان را حکايت کرده و مى فرمايد: «فما کان لشرکائهم فلا يصل الى اللّه و ما کان لله فهو يصل الى شرکائهم».
و بعضى از مشرکين ملائکه و بعضى ديگر جن را عبادت مى کنند، و بعضى ستارگان ثابت مانند ستاره شعرى را مى پرستند، و طايفه اى بعضى از ستارگان سيار را معبود خود مى گيرند - که در کتاب الهى به همه اين عقايد اشاره شده است - انگيزه آنان در همه اينها طمع در خير معبودها و يا ترس از شر آنها است.
و کم هستند مشرکينى که غير خدا را معبود گرفته باشند و براى آن معبود بتى درست نکرده باشند تا عبادات خود را روبروى آن صنم انجام دهند بلکه هر چيزى را که معبود خود مى گيرند بتى نيز از چوب يا سنگ و يا فلز براى آن درست مى کنند و از صفات و مزاياى حيات ، هر مزيتى را که براى معبود خود قائل باشند آن صفت و مزيت را در آن بت مجسم مى سازند در نتيجه بتى را به صورت انسان مى تراشند و بتى ديگر را به صورت حيوان ، هر چند که معبودشان شکل و قيافه آن بت را نداشته باشد مانند کواکب ثابت يا سيار و مانند «اله علم» و «اله حب» و «اله رزق» و «اله جنگ» واله هايى ديگر نظير اينها.
و منطق مشرکين در ساختن صنم براى معبودهاى خود اين است که مى گويند خدا، متعال و منزه از داشتن صورتى محسوس است و مانند ارباب انواع و ساير اله هاى مادى نيست تا به شکل و قيافه اى در آيد و يا اينکه هميشه در حالت ظهور نيستند مثلا فلان ستاره که معبود ما است هميشه پيدا نيست تا عبادات خود را روبروى آن انجام دهيم بلکه همواره در حال طلوع و غروب است و دست يابى و توجه به آن مشکل است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۳
پس لازم است صنمى درست شود که اولا حاکى از صفات و خصوصيات آن اله باشد و ثانيا هميشه در دسترس باشد تا هر وقت انسان بخواهد عبادتى کند رو به سوى آن کند.
وثنيت صائبه
۵ - وثنيّت صابئه : وثنيّت - بت پرستى - هر چند اقسام گوناگون آن به يک اصل بر ميگردد و آن عبارت است از شفيع گرفتن به درگاه خدا و پرستش بت و مجسمه آن شفيع و شايد اين مسلک چند بار سراسر عالم بشرى را گرفته باشد همچنانکه قرآن کريم از امت هاى مختلفى آن را حکايت مى کند، از امت نوح و ابراهيم و موسى (عليه السلام ) الا اينکه اختلاف مذاهب و گروندگان به اين مسلک آنقدر سليقه ها و هوا و هوس ها و خرافات را در آن راه داده اند که امروز براى يک متتبع ، محال و يا نزديک به محال است که آمار آن مذاهب را به دست بياورد و بيشتر آن مذاهب مبنى بر اساس استوار و ثابت ، و قواعدى نظم يافته و با هم سازگار نيستند.
تنها مذهبى که از مذاهب بت پرستى مى توان گفت تا اندازهاى انتظام يافته و اصول و فروعش با هم سازگار است مذهب «صابئه » و وثنيّت «برهمى ها» و «بودائيها» است.
اما وثنيّت «صابئه » بر اين اساس مبتنى شده که مى گويند بين کون و فساد، و حوادثى که در زمين رخ مى دهد با عالم بالا مثلا با حرکت اجرام فلکى چون خورشيد و ماه و عطارد و زهره و مريخ و مشترى و زحل رابطه اى وجود دارد، و به عبارت ديگر اجرام فلکى و روحانياتى که متعلق به آنها است اين نظام محسوس و مشهود عالم اراضى را تدبير مى کنند، و هر يک از آنها با يکى از حوادث زمين ارتباط دارد که عالم نجوم بيانگر ارتباط هر حادثه اى با جرمى از اجرام سماوى است و اين حوادث ، هر زمان که دور فلک تجديد شود از نو شروع مى شود، حوادث دور گذشته را که در هر قطعه از زمين داشت دوباره بروز مى دهد و اين جريان همواره تجديد مى شود بدون اينکه به جائى و زمانى منتهى و متوقف گردد.
پس در حقيقت اجرام فلکى و روحانيات آنها واسطه هايى هستند بين خداى سبحان و بين اين عالم مشهود، و ما اگر آنها را عبادت کنيم آنها ما را به خداى تعالى نزديک مى کنند به همين جهت ما ناگزيريم از اينکه براى آن روحانيات مجسمه و بتى بسازيم و آنها را عبادت کنيم تا خدا را عبادت کرده باشيم چون ، نه خدا ديدنى است و نه آن روحانيات.
مورخين خاطرنشان کرده اند که اولين کسى که اساس بت پرستى صابئه را بنيان نهاد و اصول و فروع آن را تهذيب کرد «يوزاسف » منجم بود که در سرزمين هند در زمان سلطنت طهمورث پادشاه ايران ظهور کرد و مردم را به سوى مذهب صابئه دعوت نمود و خلقى انبوه به او گرويدند و مذهبش در اقطار زمين يعنى در روم و يونان و بابل و ديگر سرزمين ها شيوع پيدا کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۴
و براى مراسم عبادت معبدها و هيکل هايى ساخته شد که در آنها بت هايى نصب شد که هر بتى مربوط به ستارهاى بود، و احکام و شرايع تشريع شد و ذبيحه ها و قربانى هايى رسم شد، که متصدى اين هيکل ها همان کاهنان معروف بودند و چه بسا به اين مذهب نسبت داده باشند که گاهى انسانها را نيز قربانى مى کردند.
اين طايفه ، خداى تعالى را تنها در الوهيت ، واحد و يگانه مى دانند نه در عبادت ، و او را منزه از هر نقص و قبيحى مى دانند و وقتى او را توصيف مى کنند در همه اوصاف به نفى توصيف مى کنند نه به اثبات ، مثلا نمى گويند خدا عالم و قادر وحى است بلکه مى گويند خدا جاهل و عاجز نيست و نمى ميرد و ظلم و جور نمى کند و اين صفات سلبى را بطور مجاز، «اسماء حسنى » مى نامند و آن صفات را اسم حقيقى نمى دانند، و ما در سابق آنجا که آيه شريفه : «ان الذين امنوا و الذين هادوا و النصارى و الصابئين » را تفسير مى کرديم - يعنى در جلد اول اين کتاب - مقدارى از تاريخ وثنيّت صابئه را نقل کرديم.
وثنيت برهميه
۶ - وثنيّت برهميه : «برهميه » (همانطور که در سابق گفتيم ) يکى از مذاهب اصلى و ريشهدار وثنيّت است و شايد بتوان گفت که قديمترين مذهب وثنيّت در بين مردم است براى اينکه تمدن هندى از قديمترين تمدن بشرى است ، آنقدر قديمى است که آغاز آن بطور تحقيق معلوم نشده و آغاز تاريخ وثنيّت هندى نيز معلوم نگشته ، چيزى که هست اين است که بعضى از مورخين مانند مسعودى و غير او گفته اند که کلمه «برهمن » نام اولين پادشاه هند است که بلاد هند را آباد کرد و قوانينى مدنى در آنجا تاسيس نمود و عدل و داد را در بين اهل هند بگسترانيد.
و شايد مذهب برهميه بعد از آن پادشاه به نام او ناميده شد چون بسيارى از امم گذشته ، ملوک و بزرگان قوم خود را مى پرستيدند چون معتقد بودند که از ناحيه غيب داراى سلطنت و سطوت شده اند و لاهوت در آنها به نوعى ظهور کرده ، مويد اين مطلب هم اين است که از ظاهر کتاب «ويدا» که کتاب مقدس آنان است بر مى آيد که اين کتاب مجموع چند رساله و چند مقاله مختلفى است که هر قسمت از آن را يکى از رجال دينى بسيار قديم ايشان نوشته و بعدها به اين مردم به ارث رسيده و همه آنها را جمع کرده و به نام کتاب «ويدا» گرد آورده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۵
کتابى که اشاره مى کند به دينى که براى خود نظامى دارد، علماى سانسکريت نيز به اين معنا تصريح کرده اند و لازمه اين حرف اين است که برهميه نيز مانند ساير مذاهب وثنيّت از مشتى افکار عاميانه و بى ارزش آغاز شده باشد و آنگاه در طول زمان تحولات و تطوراتى در مراحل تکامل به خود گرفته و در آخر بهره اى از کمال را دارا شده باشد.
بستانى در کتاب دائرة المعارف در اين باره بيانى دارد که خلاصه آن از نظر خواننده مى گذرد:
کلمه «برهم » (- به فتحه باء و راء، و سکون هاء و ميم ، و يا به فتحه باء، و سکون راء و فتحه ها و سکون راء و ميم -) در نزد هنديها نام اولين و بزرگترين معبود است و اين معبود نزد هندى ها اصل و منشاء تمامى موجودات است ، و خود موجودى است واحد و تغيير ناپذير و غير قابل درک ، موجودى است ازلى و مطلق ، که سابق بر تمامى مخلوقات عالم است و همه مخلوقات عالم را يکجا به مجرد اراده اش و به فرمان اوم (يعنى : کن - باش ) آفريده.
و حکايت برهم از همه جهات شبيه است به حکايت «اى بوذه » و هيچ فرقى بين آن دو نيست مگر در نام و صفات ، و بسيار مى شود که کلمه «برهم » را نام اقنوم هاى سهگانه که ثالوث هنديها از آن سه تاليف شده و يا به تعبير ديگر «برهما» و «وشنو» و «سيوا» از آن ترکيب يافته قرار مى دهند، و پرستندگان برهم را «برهميون » و يا «براهمه » مى نامند.
و اما کلمه «برهما» به معناى همان برهم معبود هندى ها است البته در بعضى از حالاتش يعنى در زمانى که به کار خود مشغول شد، (به دليل زياد شدن «الف» در آخرش که اين از اصطلاحات آنها است ) پس به اصطلاح هنود، «برهم» و «برهما» به يک معنا است و آن عبارت است از آفريدگار جهان که قبل از آفريدن نامش برهم و بعد از دست به کار خلقت شدن نامش برهما است و اين برهما همان اقنوم اول از ثالوث هندى است به اين معنا که «برهم» در سه اقنوم ظهور مى کند هر بار در يک اقنوم ، پس اقنوم اول که «برهم» براى اولين بار در آن ظهور کرده نامش «برهما» است و اقنوم دوم نامش «وشنو» است و اقنوم سوم نامش «سيوا» است.
پس همينکه برهما خواست دست به کار خلقت شود مدتى طولانى بر روى «سدره » اى که در زبان هندى به آن «کمالا» و در زبان سنسکريت «بدما» گويند بنشست و از هر سو نظر مى کرد، برهما که خود چهار سر و هشت چشم داشت هر چه نظر کرد جز فضايى بسيار وسيع و ظلمانى و مالامال از آب نديد از آن فضاى تاريک دهشت زده شد و نتوانست سر آن را ريشه يابى کند به ناچار ساکت و لال ، غرق در تفکر گشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۶
قرنها بدين منوال گذشت که ناگهان صدائى به دو گوشش خورد و صداى نامبرده ، او را که در حال چرت زدن و انديشيدن بود به خود آورد و به او گفت که : هوش و گوشت با «باغادان » باشد - باغادان لقب برهم است - ناگهان باغادان را ديد که به شکل يک مرد داراى هزار سر در آمد، برهما در برابر او به سجده افتاد و او را تسبيح گفت ، که در اثر تسبيح برهما، دل باغادان باز شد و نور را از هيچ و پوچ بيافريد و ظلمت را از بين ببرد و حالت هست شدن خود و يا هست شدن او و ساير کائنات را براى بنده اش برهما به شکل جرثومه هايى داراى پوشش اظهار کرد و به او نيرويى بخشيد که بتواند با آن نيرو و جرثومه ها را از آن پوشش خارج سازد.
برهما صد سال الهى که هر سالش سى و شش هزار سال شمسى است به دقت و مطالعه پرداخت که چگونه کار را شروع و از کجا آغاز کند، بعد از گذشت اين مدت ، کار خود را آغاز کرد و ابتدا هفت آسمان را خلق کرد که به زبان برهمائيان «سورغة » ناميده مى شود، و آن هفت آسمان را با اجرامى نورانى که اين قوم به آنها «ديقانه » مى گويند روشن ساخت ، آنگاه «مريثلوکا» يعنى مقر مرگ و سپس زمين ، و ماه آن را بيافريد، آنگاه مساکن هفتگانه زمين را که به زبان سنسکريت «تبالة » ناميده مى شود را خلق کرد، و آن مساکن را به وسيله هشت گوهر که هر يک بر روى سر مارى جاى داده شده روشن ساخت.
پس آسمانهاى هفتگانه و مساکن هفتگانه عبارتند از «عوالم چهارده گانه » که در ميثولوژياى هندى مصطلح است.
آنگاه به آفرينش جفت هاى هفتگانه پرداخت تا او را در کارهايش يارى دهند که ده فرد از آنها يکى به نام «مونى» و نه تاى ديگر آنها به نام «ناريدا اونوردام» از مساعدت وى امتناع ورزيده و بر تاملات دنيوى اکتفا کردند، برهما چون چنين ديد با خواهرش «ساراسواتى» ازدواج کرد، و از او صد فرزند گرفت ، و نام بکر، «دکشا» بود که صاحب پنجاه دختر گرديد و سيزده نفر از آنان با «کاسيابا» که احيانا او را برهمان اول نيز مى نامند ازدواج کردند، و اين کاسيابا همان است که براى برهما فرزندى درست کرد به نام «مارتشى».
و يکى از آن دختران نامبرده که نامش «اديتى » بود ارواح منيره را بزاييد، که به آنها «ديقانه» گويند، و اين ارواح ، همانهايى هستند که ساکن در آسمانها بوده و خيرات را انجام مى دهند، و اما خواهرش «ديتى » جمع بسيارى از ارواح شريره را زاييد، که نام آنها «داتينه» و يا «اسورة» است که در ظلمت ها منزل گزيده و تمامى شرور عالم به آنها منتهى مى شود.
و اما کره زمين تا اين زمان خالى از سکنه بود، بعضى از برهمائيان مى گويند برهما «مانوسويا مبوقا» را از درون نفس خود خارج کرد، ولى بعضى ديگر مى گويند «مانوسويا مبوقا» قبل از برهما بوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۷
و او همان خود برهم ، معبود واحد است ، که برهما را با «ساتاروبا» ازدواج داد، و به آن دو گفت : زاد و ولد را زياد کنيد، و نسل خود را رشد دهيد.
بعضى ديگر گفته اند برهما صاحب چهار فرزند شد به نامهاى «برهمان » «کشتريا»، «قايسيا»، و «سودرا»، که اولى از دهان او خارج شد، و دومى از بازوى راستش و سومى از ران راستش ، و چهارمى از پاى راستش ، و در نتيجه اين چهار تن چهار ريشه و مبداء شدند براى چهار فرقه اصلى.
و سه تن اخير ايشان نيز با سه زن از زنان خارج شده از او ازدواج کردند که اولى از بازوى راست او، و دومى از ران چپ او، و سومى از پاى چپ او خارج شده بودند، و به نام شوهرانشان ناميده شدند، به اضافه علامت تانيث ، که در ادبيت برهمائيان کلمه «نى » مى باشد، (اين وضع سه تن از زاييده برهما بود اما زاييده اول او يعنى ) برهمان او نيز با همسرى از همسران پدرش ازدواج کرد، اما همسر نامبرده از نسل «اسوره شريره » بود، اين ترتيبى بود که در کتاب فيداس براى کيفيت خلقت عالم ذکر کرده.
و اما برهما بعد از آنکه اله خالق قدير شد از رتبه وشنو، اقنوم دوم و رتبه سيوا، اقنوم سوم سقوط کرد، جريان سقوطش چنين بود که دچار کبر و عجب شد، و پنداشت که او نظير و هم پايه على است و در نتيجه در «نارک » - يعنى دوزخ - بيفتاد، و عفو و مغفرت شامل حالش نشد مگر به يک شرط، و آن اين بود که در چهار قرن به شکل جسدى مادى در بيايد، برهما دربار اول به صورت کلاغى با شعور که نامش «کاکا بوسندا» بود در آمد.
در نوبت دوم به شکل «بار باقلميکى » در آمد که اول دزد بود و سپس مردى عبوس و رزين و نادم شد، و پس از آن مترجم معروفى براى فيداس و مؤ لفى براى کتاب «راميانا» شد و در نوبت سوم به صورت «قياس » در آمد که شاعر و مؤ لف کتاب «مهابارانا» و بغاقة و بورانها بود، و در نوبت چهارم که همين قرن فعلى يعنى عصر «کالى يوغ » است به صورت «کاليداسا» در آمد که شاعر تشخيصى عظيم و مؤ لف کتاب «ساکنتالا» و تنقيح کننده مؤ لفات «قلميکى » است در آمد.
سپس برهما در سه حال ظهور کرد، در حال اول واحد صمد، و کل اعظم على بود، و در حال دوم همان حالت اول را به مرحله عمل درآورد، و شروع به عمل کرد، و در حالت سوم به شکل انسانى حکيم متجسد و ظاهر شد.
و برهما در هند عبادتى عمومى ندارد، و چنان نيست که عموم مردم او را عبادت کنند، بلکه در هند فقط يک هيکل (معبد) دارد، چيزى که هست هنديها او را موضوع عبادت خود قرار مى دهند، و صبح و شام در دعاهاى خود او را مى خوانند، به اين طريق که سه نوبت با کف دست خود، آب گرفته و روبروى آفتاب آن آب را به زمين پرت مى کنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۸
و در هنگام ظهر عبادت خود را تجديد مى کنند، به اين طريق که گلى تقديم آن هيکل مى کنند، و در تقديس آتش ، به جاى گل ، روغن مصفى تقديمش مى کنند همانطور که براى اله آتش تقديم مى کنند، و اين تقديس از همه تقديس هاى ديگرشان مهمتر و مقدستر است ، و نام آن ، «هوم» و يا «هوما» و «رغيب» است.
برهما به شکل مرد داراى ريشى بلند در مى آيد که به يک دست ، سلسله کائنات را دارد، و به دست ديگر، آن ظرفى که آب حيات آسمانى در آن است در حالى که بر مرکب هما سوار است ، - هما عبارت است از مرغى الهى که به کرکس و عقاب شبيه است -.
و اما برهمان پسر برهماى بکر است و برهما او را از دهان خود بيرون آورد، که شرحش گذشت ، و نصيبش را چهار کتاب مقدس به نام «فيداس » قرار داد، و چهار کتاب مقدس کنايه است از چهار کلمه اى که او هر يک را با يک دهان از چهار دهانش تکلم کرده.
و چون برهمان خواست تا با مثل خواهرانش ازدواج کند برهما به او گفت : تو براى درس و نماز متولد شده اى ، بايد که از علاقه هاى جسمانى دورى کنى ، ولى برهمان به قول پدرش قانع نشد، در نتيجه برهما بر او غصب کرد و او را با يکى از زنان جنى شرير که آنها را اسوره مى گويند ازدواج داد و نتيجه اين ازدواج ولادت براهمه شد، و براهمه عبارتند از کاهنان مقدس که تفسير کتاب فيداس مخصوص ايشان است ، و نيز گرفتن نذوراتى که هندى ها دارند به عهده ايشان است.
و اما «کشتريا» صنف جنگجويان براهمه را زاييد، و «قايسيا» صنف اهل زراعت هنودرا، و «سودرا» صنف بردگان براهمه را، بنابراين براهمه چهار صنف اند.
غير بستانى گفته اند که : کيش برهميه به چهار طبقه تقسيم شده است طبقه اول براهمه که عبارتند از علماى مذهب ، طبقه دوم ارتشيها، طبقه سوم کشاورزان ، و طبقه چهارم تجار، و بقيه طبقات اجتماع يعنى زنان و بردگان در آن کيش مورد اعتناء واقع نشده اند، و ما در تفسير آيه شريفه «يا ايها الذين آمنوا عليکم انفسکم ...» در جلد ششم در ذيل يک بحثى علمى از کتاب «ما للهند من مقولة » تاليف ابوريحان بيرونى پاره اى از وظايف براهمه و عبادات آنان را در اين تفسير نقل کرديم ، و همچنين پاره اى از مطالب از کتاب «ملل و نحل »، تاليف شهرستانى را درباره شرايع صابئين بازگو نموديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۱۹
و مذاهب وثنيّت هندى که گويا صابئين نيز مثل ايشانند همه در يک عقيده اتفاق دارند، و آن اعتقاد به تناسخ است و حاصل آن اين است که عوالم هستى هم از طرف گذشته و ازل ، و هم ناحيه آينده و ابد نامتناهيند و هر عالمى براى خود بهره اى از بقاء موقت دارد، وقتى اجل آن عالم منقضى شد صورتى که دارد از دست مى دهد و باطل مى شود، و از آن عالم ، عالمى ديگر متولد مى شود که آن نيز مدتى زندگى مى کند و مى ميرد، و از آن عالم نيز عالم سومى پديد مى آيد، و همچنين از ازل چنين بوده و تا ابد نيز چنين خواهد بود.
اين وضع که در سراسر جهان و در همه عوالم جريان دارد در تک تک نفوس انسانها نيز جارى است و نفوس انسانيت که متعلق مى شود به بدنها هرگز نمى ميرد، هر چند که بدنها مى ميرند، اما نفسى که متعلق بوده به اين بدنى که در حال مرگ است ، مبداء حيات مى شود براى بدنى ديگر که در حال پيدايش است ، مدتى هم با اين بدن زندگى مى کند تا مرگ آن بدن برسد، باز متعلق مى شود به بدن سوم و کيفيت زندگيش در هر بدن بستگى دارد به کارهايى که در بدن قبلى انجام داده ، اگر نيکوکار بوده و با اعمال نيک فضايل نفسانى کسب کرده ، زندگى خوشى خواهد داشت ، و اگر با اعمال زشت رذائلى کسب کرده ، زندگى نکبت بارى خواهد داشت ، البته اين جريان مخصوص نفوس ناقصه است ، اما نفوسى که در معرفت «برهم» (خداى سبحان ) به درجه کمال رسيده اند آنها به حيات ابدى زنده و از تولد بار دوم ايمن، و از نظام قهرى تناسخ خارج مى باشند.
وثنيت بودايى، شخصيت و تعاليم بودا
۷ - وثنيّت بودائى : دائرة المعارف بستانى درباره وثنيّت بودائى مطالبى آورده که خلاصه اش اين است که وثنيّت برهميه به وسيله کيش بودا، بازسازى و اصلاح شد، و اين کيش منسوب است به بودا «سقيامونى» که بنا به آنچه از تاريخ «سيلانى » نقل شده در سال پانصد و چهل و سه قبل از ميلاد وفات يافته ، البته تواريخ ديگر، غير اين را گفته اند، و اختلاف در سال فوت او به دو هزار سال هم کشيده شده است.
و به همين جهت که تاريخ درستى از اين مرد در دست نيست بسيارى احتمال داده اند که وى يک شخص خرافى و موهوم بوده و چنين شخصى اصلا وجود نداشته ، ولى کاوشهايى که اخيرا در «گايا» شده، و همچنين آثارى که در «بطنة » به دست آمده بر صحت وجود اين شخص دلالت دارد و نيز آثار ديگرى از تاريخ زندگى و تعاليمى که وى به شاگردان و پيروان خود القاء مى کرده به دست آمده است.
رده:تفسیر المیزان