المیزان جلد۱۰ بخش۳۵
و بودا از خانوادهاى شاهنشاهى بوده که به خاندان «سوذودانا» معروف بوده اند، که از دنيا و شهوات آن کناره گيرى نموده ، و در جوانى از مردم عزلت مى گزيده است و سالهايى از عمر خود را در بعضى از جنگل هاى وحشتناک به تزهد و رياضت کشيدن گذرانده تا آنجا که دلش به نور معرفت روشن شده است آنگاه از جنگل خارج شده به ميان مردم آمده و بطورى که گفته اند در آن هنگام سى و شش سال از عمر او مى گذشته و در بين مردم به دعوت پرداخته و آنان را به تخلص از رنج و بدبختى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۰
و رستگارى به راحتى کبرى و حياتى آسمانى و ابدى و سرمدى دعوت مى کرده و آنان را نصيحت مى نموده و به تمسک به ذيل شريعت خود تشويق مى کرده است و اصول شريعتش عبارت بوده از تخلق به اخلاق کريمه و رها کردن شهوات و اجتناب از رذائل.
و بودا (بطورى که نقل شده ) بر خلاف برهمى ها که خود را تافت هاى جدا بافته مى دانستند و بطور کلى مردم را در تشرف به سعادت دينى متفاوت و زنان و کودکان را به کلى محروم از اين سعادت مى دانستند همواره درباره خود و معايب و وساوس درونيش صحبت مى کرده و هيچ بزرگى و تکبرى براى خود قائل نبوده ، و رسما مى گفته من نيز مانند همه شما گرفتار تسويلات و وساوس نفسانى هستم و نيز مى گفته در عالم به جز يک شريعت ، شريعت ديگرى نيست ، و گويا منظورش اين بوده که همه شرايع در اين سخن اتفاق دارند که مجرمين بايد به شدت عقوبت شوند و صالحان به ثواب عظيم برخوردار گردند ولى شريعت من هيچ سخنى از عقوبت نداشته و براى عموم مردم نعمت است و در آن شريعت همانند آسمان ، جايى است براى مردان و زنان و کودکان و دختران و اغنياء و فقراء، چيزى که هست توانگران به زحمت مى توانند اين راه را بپيمايند.
تعليم بودا بطورى که از عقايد بودائيان بر مى آيد بر اين اساس است که طبيعت ، تهى و تو خالى بوده و چيزى جز وهمى حيله گر نيست و عدم در همه جا و در هر زمان وجود دارد و مملو از غش است و همين عدم است که همه ديوارها و موانع بين اصناف مردم و جنسيات و احوال دنيوى آنان را بر مى دارد و نه تنها مردم را برادر يکديگر مى سازد بلکه حتى کرمها را نيز برادر بودائيان مى سازد.
بودائيان معتقدند به اينکه آخرين عبارتى که «سقيامونى » به آن تکلم کرده اين بوده : «هر موجود مرکب فانى است »، و در نظر بودائيان هدف نهايى و آخرين مرحله کمال عبارت است از: نجات نفس از هر بيمارى و غرور. و نيز معتقدند به اينکه دوره تناسخ که البته نقطه اى نهايى که بدان منتهى شود ندارد در يک صورت از وسط پاره مى شود و قطع مى گردد و آن وقتى است که نفس از تولد جديد امتناع بورزد که در اين صورت تصميم مى گيرد خود را حتى از ميل به هستى پاک کند.
اين بود قواعد اصولى کيش بودا که بطور صريح در قديمى ترين تعليماتش که در «الاريانى ستيانس» درج شده آمده است و عبارت است از چهار قاعده مهم که به خود سقيامونى نسبت داده شده و گفته اند وى اين چهار قاعده را در اولين موعظه اش که در جنگلى معروف به «جنگل غزال » در نزديکى هاى بنارس ايراد کرده بود خاطرنشان ساخته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۱
و اين حقايق چهارگانه عبارتند از معرفى «الم »، معرفى ريشه آن ، لا شى ء کردن و از بين بردن الم ، و راهى که آدمى را موفق به از بين بردن آن مى کند. در معرفى الم گفته است:
«الم» عبارت است از ولادت و سن و مرض و مرگ و برخورد با ناملايمات و جدا شدن از محبوبها و عجز از رسيدن به مقاصد و اسباب الم عبارت است از شهوات نفسانى و جسمى و هواهاى درونى.
و حقيقت سوم عبارت است از لا شى ء کردن همه اين سببها. و حقيقت چهارم عبارت است از لا شى ء کردن الم ، که درباره حقيقت چهارم گفته است اين طريقه هشت قسم است - نظر صحيح ۲ - حس صحيح ۳ - نطق صحيح ۴ - فعل صحيح ۵ - مرکز صحيح ۶ - جد و کوشش صحيح ۷ - ذکر صحيح ۸ - تاءمل و تفکر صحيح ، که اين هشت طريقه از نظر بودائيان عبارت است از ايمان ، و در حفاريهايى که در بسيارى از بناهاى باستانى آنان شده و همچنين در چند کتاب از کتب مدونه آنان نيز آمده (نوشته اند) که ايمان عبارت است از اين هشت چيز.
و اما دستور العمل و ادب بودا هر چه هست برگشتش به سه چيز است ۱ - اجتناب از هر چيز پست و زشت ۲ - عمل کردن و انجام دادن هر کار نيک ۳ - تهذيب عقل.
و آنچه ما از تعاليم بودا در اينجا آورديم آن تعاليمى است که مذاهب مختلف بودائى همه در آن اتفاق دارند و هيچ اختلافى در آن نيست و اما غير اينها يعنى کيفيت عبادت و قربانى کردن کهونت و فلسفه و اسرارى که براى امورى ذکر کرده اند مسايلى است که در طول زمان و مرور ايام به کيش بودا اضافه کرده اند که سخنانى عجيب و آرائى غريب در آن ديده مى شود، آرائى در مورد خلقت عالم و سخنانى در مورد نظم عالم و چيزهايى ديگر.
از جمله حرفهاى عجيبى که زده اند اين است که بودا به هيچ وجه از ناحيه خدا حرف نمى زده و اين نه بدان جهت بوده که مبداء هستى را قبول نداشته و يا از آن رويگردان بوده ، بلکه از اين جهت بوده که او همه تلاش خود را صرف مجهز کردن مردم به زهد و ترک زندگى دنيوى و نفرت دادن از اين خانه غرور و نيرنگ مى کرده .
وثنيت عرب
۸ - وثنيّت عرب : وثنى هاى عرب ، اولين طايفه اى هستند که اسلام لبه تيز مبارزات خود را متوجه آنان نموده و به دين توحيد دعوتشان کرده و در عهد جاهليت ، قسمت عمده مردم عرب بدوى بودند و شهرنشينها امثال مردم يمن نيز در عين داشتن تمدن شهرى مع ذلک طبع صحرانشينى خود را حفظ کرده بودند و علاوه بر رسوم موروثى از نياکان ، رسومى هم از
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۲
همسايگان نيرومندشان چون ايران و روم و مصر و حبشه و هند در آنان حکم مى کرد که يک دسته از آن رسوم و آداب ، رسوم و آداب دينى بود.
و نياکان قديم عرب يعنى آنها که عرب خالص بودند و قوم «عاد»، «ارم» و «ثمود» از آن جمله بودند همه دين وثنيّت داشتند به دليل اينکه خداى تعالى در کتاب مجيدش در ضمن سرگذشت قوم هود و صالح و اصحاب مدين و اهل سبا، و داستان سليمان و خبرى که هدهد از آن سرزمين برايش آورد، داشتن اين مسلک را به اين اقوام نسبت داده و اين اعتقاد را از آنان حکايت کرده است.
وضع نياکان عرب بدين منوال بود تا آنکه ابراهيم (عليه السلام ) فرزندش اسماعيل و همسرش هاجر را به سرزمين مکه آورد که سرزمينى خشک و بدون آب و علف بود و تنها قبيله «جرهم » در آن زندگى مى کردند، ابراهيم (عليه السلام ) آن دو را در آن سرزمين گذاشت ، و اسماعيل در آنجا رشد کرد و به تدريج شهر مکه ساخته شد آنگاه ابراهيم (عليه السلام ) کعبه بيت الحرام را در آنجا بنا نهاد و مردم را به دين حنيف خود که همان دين اسلام بود دعوت نمود و مردم حجاز و اطراف آن ، دين آن جناب را پذيرفتند، و ابراهيم (عليه السلام ) حج خانه خدا و مراسم آن را براى آنان تشريع نمود که آيه شريفه زير به همه اين مطالب دلالت داشته و فرمان خداى تعالى به ابراهيم را اين طور حکايت مى کند: «و اذن فى الناس بالحج ياتوک رجالا و على کل ضامر ياتين من کل فج عميق».
پس از گذشت ايام ، بعضى از اعراب در اثر معاشرتشان با يهوديانى که در ناحيه اى از حجاز ساکن بودند به دين يهود گرايش پيدا نموده و کيش نصرانيت نيز در بعضى از نواحى جزيره رخنه يافت و همچنين کيش مجوسيت در ناحيه اى ديگر براى خود جا باز کرد.
بعد از اين حوادث ، وقايعى در مکه بين دودمان اسماعيل و قوم «جرهم » اتفاق افتاد و سرانجام دودمان اسماعيل قوم جرهم را از مکه بيرون کرد و «عمرو بن لحى » بر شهر مکه و اطراف آن مستولى گرديد.
زمانى که عمرو بن لحى به مرض سختى مبتلا شد، به او گفتند: در «بلقاء»، از سرزمين شام آبگرمى هست که اگر در آن استحمام کنى بهبودى مى يابى . عمرو به شام رفت و در ناحيه بلقاء در آن آبگرم استحمام کرد و بهبودى يافت ، و در آن سرزمين به مردمى برخورد که بت مى پرستيدند، از آنان پرسيد که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۳
اين چه مراسمى است ؟ گفتند اين بت ها ارباب ما هستند که ما آنها را به شکل هياکل علوى و به شکل افرادى از بشر ساخته ايم تا از آنها يارى بخواهيم و آنها ما را يارى کنند و در هنگام خشکسالى از آنها باران بخواهيم و براى ما باران بفرستند. عمرو بن لحى از اين سخن خوشش آمد و از آن مردم خواست تا بتى از بتهايشان را به وى بدهند.
آنها نيز بتى به نام «هبل » به وى دادند، عمرو، هبل را به مکه آورد و بر بام کعبه نهاد، بت «اساف » و بت «نائله » که به گفته شهرستانى در کتاب «ملل و نحل » به شکل زن و شوهرى بودند، و بنا به گفته ديگران به شکل دو جوان بودند نيز با او بود، عمرو مردم را دعوت کرد به اينکه بتها را بپرستند و اين پيشنهاد را در بين قوم خود ترويج کرد و قوم او که همان دودمان اسماعيل بودند پس از آنکه سالها بر دين توحيد بودند و مردم دنيا آنان را پيروان دين حنيف مى شناختند، - چون پيروان ملت ابراهيم (عليه السلام ) بودند - به کيش بت پرستى برگشتند، در حقيقت معناى حنفيت را از دست داده و فقط اسم آن برايشان باقى ماند و حنفاء، اسم شد براى بت پرستان عرب.
و يکى از عواملى که باعث شد کيش وثنيّت را زود بپذيرند و آنان را به کيش وثنيت نزديک سازد اين بوده که مردم حجاز چه يهود و چه نصارا و چه مجوس و چه بت پرستش ، احترام بسيارى براى کعبه قائل بودند و اين شدت احترام به حدى رسيده بود که وقتى مى خواستند از اين سرزمين خارج شوند و به نقطه اى سفر کنند، سنگى از سنگهاى حرم را به عنوان تبرک و محفوظ بودن از خطر با خود مى بردند و هر جا که منزل مى کردند آن سنگ را زمين گذاشته دورش طواف مى کردند تا هم به اين وسيله سفر خود را مبارک سازند و هم محبّت خود نسبت به کعبه و حرم را اظهار کرده باشند.
اين کارها باعث شد که وثنيّت در عرب شايع شود چه عرب اصلى و چه آنهايى که در اصل عرب نبودند بعدها عرب شدند و ديگر از اهل توحيد کسى از اين انحراف سالم نماند مگر عدد اندکى که در هيچ جا نامشان برده نمى شد. و از جمله بت هاى معروف در بين آنان بت هبل و اساف و نائله بود که گفتيم:
عمرو بن لحى آنها را از شام آورد و مردم را به پرستش آنها دعوت کرد (و از ديگر بتان آنان ) بت «لات » و «عزى » و «مناة » و «ود» و «سواع » و «يغوث » و «يعوق ((و ((نسر» بود که نام اين هشت بت در قرآن کريم آمده و پنج بت اخير آنها را به قوم نوح نسبت داده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۴
در کافى به سند خود از عبد الرحمان بن اشلّ بياع الانماط از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: بت «يغوث » در برابر درب کعبه نصب شده بود و جاى بت «يعوق » دست راست کعبه و محل بت «نسر» دست چپ کعبه بود.
و نيز در همين روايت آمده که بت «هبل » بر بام کعبه «اساف » و «نائله » بر بالاى صفا و مروه نصب شده بودند.
و در تفسير قمى آمده که امام (عليه السلام ) فرمود: بت «ودّ» متعلق به قبيله کلب و بت «سواع » متعلق به هذيل و بت «يغوث » مربوط به مراد و بت «يعوق » متعلق به همدان و بت «نسر» از آن حصين بود.
و در وثنيّت عرب آثارى از وثنيّت صابئه از قبيل غسل کردن بعد از جنابت و امثال آن وجود داشت . و آثارى ديگر از وثنيّت براهمه در آن ديده مى شد نظير اعتقاد به «انواع »، (اعتقاد به تاءثير داشتن ۲۲ ستاره در اوضاع کره زمين که طلوع و غروب هر يک به دنبال ديگرى است ) و اعتقاد به دهر (و اينک عالم از ازل بوده و تا ابد خواهد بود و صانعى آن را نيافريده ) که بيانش در وثنيّت بودا گذشت ، و خداى تعالى از بت پرستان عرب ، همين اعتقاد را حکايت نموده مى فرمايد: «و قالوا ما هى الا حياتنا الدنيا نموت و نحيا و ما يهلکنا الا الدهر» هر چند که بعضى از مفسرين گفته اند: اين آيه مربوط به مادّيّون است که اصلا وجود صانع تبارک و تعالى را قبول ندارند.
در وثنيّت عرب آثارى هم از دين حنيف يعنى اسلام ابراهيم باقى مانده بود مانند ختنه کردن و حج رفتن ، چيزى که هست همين سنت ها را نيز با سنن وثنيت مخلوط کرده بودند مثلا وقتى به زيارت خانه خدا (حج) مى آمدند، دستى هم به سر و گوش بت هاى دور کعبه مى کشيدند و هنگام طواف لخت مادر زاد مى شدند و لبيک را به اين عبارت مى گفتند: «لبيک لبيک اللّه م لبيک لا شريک لک الا شريک هو لک ، تملکه و ما ملک»، وثنيّت عرب مراسم و معتقدات
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۵
ديگرى نيز داشتند که نمى توان گفت از آثار کدام کيش است بلکه از تراشيده هاى خود آنان بوده مانند اعتقاد به «بحيرة » و «سائبه » و «وصيله » و «حام » و اعتقاد به «صدى » و «هام » و «انصاب - بتها» و «ازلام - تيره چوبهايى که با آن تار مى زدند» و امورى ديگر که بيان و شرحش در کتب تاريخ آمده و ما در سوره مائده در ذيل آيه ۱۰۳ کلمات بحيره و سائبه و وصيله و حام را و نيز در ذيل آيه ۳ و آيه ۹ آن سوره کلمات ازلام و انصاب را تفسير کرديم.
دفاع اسلام از توحيد و مبارزه اش با وثنيت
۹ - دفاع اسلام از توحيد و نبردش با وثنيّت : دعوت الهى چه قبل از اسلام و چه بعد از اسلام همواره با وثنيّت در جنگ بوده و در برابر آن ايستاده و مردم را به سوى دين توحيد خوانده است ، همچنانکه خداى تعالى در قرآن کريم در ضمن سرگذشت دعوت انبياء و رسولانى چون نوح و هود و صالح و ابراهيم و شعيب و موسى (عليه السلام ) اين معنا را آورده و در ضمن سرگذشت عيسى و لوط و يونس (عليه السلام) به آن اشاره فرموده است.
و در آيه شريفه زير مطلب را بطور اجمال آورده مى فرمايد: «و ما ارسلنا من قبلک من رسول الا نوحى اليه انه لا اله الا انا فاعبدون ».
رسول گرامى اسلام حضرت محمد مصطفى (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نيز دعوت عمومى خود را نخست با دعوت وثنى مذهبان قوم خود به طريق حکمت و موعظه حسنه و جدال به بهترين وجه به دين توحيد آغاز کرد و آنان جز با مسخره کردن و آزار و اذيت آن جناب و شکنجه دادن به مؤ منين ، عکس العملى نشان ندادند و کار فتنه انگيزى و شکنجه مسلمانان را به حدى از شدت رساندند که جمعى از مسلمين را ناچار کردند تا مکه را ترک گفته به سرزمين حبشه هجرت کنند، مشرکين وقتى چنين ديدند نقشه کشتن آن جناب را ريختند لذا آن حضرت به مدينه هجرت فرمود و به دنبالش دسته دسته مردم با ايمان به مدينه هجرت کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۶
و چيزى نگذشت که در صحنه هايى چون بدر و احد و خندق و جنگهاى بسيارى ديگر با مسلمين گلاويز شدند تا آنکه خداى تعالى آن جناب را در فتح مکه بر آنان پيروز ساخت و آن جناب خانه کعبه و حرم را از لوث بت هاى مشرکين پاک نموده و بت هايى که پيرامون کعبه مشرفه نصب شده بود بشکست و چون که هبل بر بالاى بام کعبه نصب شده بود لذا على (عليه السلام ) را به بالاى بام فرستاد، و آن جناب آن بت بزرگ را به پايين پرت کرد (و بطورى که گفته اند: هبل بزرگترين بت مشرکين بوده و باز بطورى که ذکر کرده اند: آن را در عتبه مسجد الحرام دفن کردند).
اسلام عنايت شديدى دارد بر اينکه ماده وثنيّت را ريشه کن کرده و دلها را از خاطراتى که انسانها را به سوى شرک مى کشاند پاک کند و نفوس بشر را از اينکه پيرامون آن بگردند و به اين اعتقاد خرافى نزديک بشوند برگرداند و اين شدت عنايت اسلام از معارف اصولى و اخلاقى و احکام شرعيه اسلام به خوبى مشهود است ، زيرا اعتقاد حق را تنها اين ميداند که:
«لا اله الا هو له الاسماء الحسنى » معبودى جز اللّه نيست و آنچه کلمه حسنى است از آن او است و او مالک هر چيز است و هستى اصيل از آن او است ، خدايى است که مستقل به ذات خود و عنى از عالميان است و هر موجودى غير او هستيش از ناحيه او آغاز شده و برگشتش نيز به سوى او است ، خدايى که کل موجودات در تمام شؤ ون ذات ، و در حدوث و بقايش نيازمند به او هستند، پس اگر کسى نسبت استقلالى هر چند ناچيزى به شيئى از اشياء دهد و آن را به همان مقدار از خداى تعالى - نه از غير خدا - مستقل بداند، حال يا ذاتش را مستقل از آن جناب بداند و يا صفات و اعمالش را، چنين کسى به حسب اين نسبت دادن مشرک خواهد بود.
و نيز اسلام را مى بينى که خلق را دستور مى دهد به توکل جستن بر خداى تعالى و داشتن ثقه و اعتماد به او و داخل شدن در تحت ولايت و سرپرستى او و دوستى کردن با هر کس و هر چيز در راه رضاى او و دشمنى کردن با هر کس و هر چيز در راه رضاى او، و نيز دستور مى دهد به اينکه خلق اعمال خود را خالص براى او انجام دهند و از اعتماد و رکون و دلبستگى به غير خدا نهى مى کند و نيز از اطمينان داشتن به اسباب ظاهرى و اميد بستن به غير او و از عجب ورزيدن و تکبر کردن نهى مى کنند، و همچنين از هر عمل قلبى و بدنى که معنايش استقلال دادن به غير او و شرک ورزيدن به او است نهى مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۷
و نيز مى بينى که اسلام از سجده کردن براى غير خداى تعالى و از ساختن مجسمه به شکل هر موجود سايه دار و از کشيدن تصوير هر موجود زنده و از اطاعت غير خدا کردن و به امر و نهى غير خدا گوش دادن و عمل کردن نهى مى کند مگر آنکه برگشت اطاعت غير خدا به اطاعت خدا باشد، مانند اطاعت کردن از انبياء و امامان دين که خود خداى تعالى دستور داده آنان را اطاعت کنيم و نيز اسلام را مى بينى که از بدعت نهادن و يا بدعت ديگران را متابعت نمودن و از پيروى گامهاى شيطان نهى مى کند.
و روايات وارده از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) و ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) پر است از اينکه شرک به خداى تعالى دو قسم است : شرک جلى و واضح ، و شرک خفى که جايش درون دل است و اينکه شرک داراى مراتب بسيار است و به جز افراد مخلص هيچ کس نمى تواند از همه مراتب آن مبراء باشد و اينکه شرک آنقدر دقيق و نهفته است که تشخيص آن براى صاحبش از تشخيص صداى پاى مورچه بر روى سنگ بلورين آن هم در شب ظلمانى دشوارتر است.
در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که آن جناب در تفسير آيه شريفه «يوم لا ينفع مال و لا بنون الا من اتى اللّه بقلب سليم » فرمود: قلب سليم آن قلبى است که وقتى به ديدار خدا مى آيد غير خدا کسى در آن نباشد، و نيز فرمود: هر قلبى که در آن شرک و يا شکى باشد آن قلب ساقط است و اگر اين همه سفارش به زهد در دنيا کرده اند، براى اين است که دلهايشان براى آخرت از هر چيز غير خدا فارغ و تهى شود.
و نيز روايت وارد شده که عبادت کردن خدا به طمع بهشت ، عبادت اجيران است و عبادت کردن از ترس عذاب خدا، عبادت بردگان زير دست است ، و حق عبادت آن است که آدمى خداى تعالى را به خاطر اينکه دوستش مى دارد عبادت کند و اين عبادت ، عبادت بندگان گرامى و بزرگوار است و اين مقامى است مکنون که جز پاکان کسى به آن دسترسى ندارد و در سابق در بحث هايى که گذشت رواياتى چند در اين باب نقل شد.
بناى سيره رسول خدا (ص ) بر توحيد و نفى شرکاء
۱۰ - بناى سيره رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بر توحيد و نفى شرکاء: خداى تعالى در آيه زير برنامه اى را که به رسول گراميش دستور داده تا آن را سيره خود در مجتمع بشرى قرار دهد بطور اجمال بيان کرده و مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۸
«قل يا اهل الکتاب تعالوا الى کلمة سواء بيننا و بينکم ان لا نعبد الا اللّه و لا نشرک به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون» و نيز در آيه زير به رخنه يافتن عقايد وثنيّت در دين حنيف آنان اشاره نموده مى فرمايد: «قل يا اهل الکتاب لا تغلوا فى دينکم غير الحق و لا تتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا کثيرا و ضلوا عن سواء السبيل» و نيز در مقام مذمت اهل کتاب فرموده: «اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون اللّه و المسيح بن مريم و ما امروا الا ليعبدوا الها واحدا لا اله الا هو سبحانه عما يشرکون».
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) در اجراى احکام و حدود با تمامى طبقات بطور مساوى عمل مى کرد و هيچگونه تبعيضى را روا نمى داشت و سيره اش بر اين جارى بود که فاصله طبقاتى را تا حد ممکن به حداقل رسانده و طبقه حاکم را به محکوم ، و رئيس را به مرئوس ، خادم را به مخدوم ، غنى را به فقير، و مردان را به زنان ، و شريف را به افراد بى خانمان و گمنام نزديک سازد در نظر آن جناب هيچ کرامت و فخر و تحکمى براى احدى بر احدى نيست مگر کرامت و مزيت تقوا، و حساب سنجش افراد در دست خدا، و حکم از آن او است.
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) غنائم جنگى و اموال بيت المال را بين عموم مردم بالسّويه تقسيم مى کرد و از اينکه شخص قوى ، نيرومندى خود را به رخ بکشد و به اين وسيله دل ضعيف و افراد خوار و ذليل را بشکند و متاءثر نمايد نهى مى فرمود و اجازه نمى داد ثروتمند با زينت آلات خود پيش روى فقير مسکينى خودنمايى کند و به اصطلاح معروف پز بدهد و يا حاکمان و رؤ سا شوکت خود را به رخ رعيت بکشند.
رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) مانند يکى از افراد معمولى زندگى مى کرد و هيچ امتيازى براى خود قائل نبود نه در خوراک و کيفيت آن ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۲۹
نه در نوشيدنيها، نه در پوشيدنيها و کيفيت آن ، نه در نشستن و جاى آن ، نه در راه رفتن و نه در هيچ چيز ديگر که ما جوامع و کليات سيره آن جناب را در جلد ششم اين کتاب آورديم.
«بحثى ديگر در ادامه بحث سابق»
در اين بحث ، تعليم قرآن کريم را بطور اجمال و کلى به قياس با تعاليم «ويدا» و «اوستا» و تورات و انجيل يعنى کتاب بودائيان و مجوسيان و يهوديان و نصارا مى سنجيم و اين بحث ، بحثى است تحليلى و شريف.
تناسخ در نظر وثنى مذهبان
يکى از اصول اوليه اى که کيش برهميه و امثال آن از قبيل بودائيه و صابئيه دارند اعتقاد به تناسخ است ، و تناسخ اين است که بگوييم عالم محکوم به کون و فساد دائمى است ، پس اين عالم مشهود که حس ما آن را احساس مى کند و همچنين اجزايى که در آن هست از عالم ديگرى مثل خود و سابق بر خود تکون يافته و همچنين آن عالم سابق بر اين عالم نيز از عالمى قبل از خود متولد شده و پديد آمده و همچنين تا بى نهايت هر عالمى از عالم سابق بر خود متولد شده است ، و اين عالم به زودى فاسد مى شود همانطور که مى بينيم تک تک اجزاى آن فاسد مى شود.
پس از فساد عالم ما نيز عالمى ديگر پديد مى آيد و انسان در همه اين عوالم زندگى مى کند اما زندگيش در اين عالم مطابق و هم سنخ اعمالى است که در عالم قبلى انجام داده ، اگر در عالم قبلى اعمالى صالح انجام داده و در اثر تکرار اعمال خير ملکه اى خوب براى خود کسب کرده باشد هنگام مرگ جانش از بدنش بيرون مى آيد و به کالبد بدنى ديگر مى رود و در آن بدن زندگى خوش را از سر مى گيرد و اين زندگى خوش ، پاداش اعمال صالحى است که در عالم قبلى انجام داده بود.
و کسى که در زندگى اخلاد به زمين کند يعنى صرفا دل به ماديات ببندد و هوا و هوس خود را پيروى کند همينکه مى ميرد جانش به بدنى بدبخت حلول مى کند و در عالم بعدى با انواع عذابها و ناملايمات دست و پنجه نرم مى کند مگر آنکه «برهم » را شناخته و با او متحد شده باشد که در اين صورت از شر ولادت دوم و عذابهايى که گفتيم در آن هست نجات مى يابد و ذاتى ازلى و ابدى مى شود که خود عين بها و ارزش و سرور و زندگى و قدرت و علم است و فنا و بطلان در آن راه ندارد.
به همين جهت يک واجب دينى بر هر انسان اين است که هر چه زودتر با «برهم » که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۰
همان اللّه مبداء همه موجودات است آشنا شود و به وى ايمان آورد و با قربانى دادن و عبادت کردن به او تقرب بجويد و نفس را با اخلاق کريمه و اعمال صالحه بيارايد که اگر انسانى نفس خود را از ماديات و دنيا پرهيز دهد و متخلق به اخلاق کريمه گردد و نفس را با تکرار اعمال نيک و کسب ملکات نيک بيارايد و با شناختن خود، «برهم » را بشناسد خودش برهمن مى شود و با برهم متحد مى گردد و اين خود سعادت کبرى و حيات خالص است وگرنه حد اقل به برهم ايمان بياورد و عمل صالح کند تا در حيات و عالم بعدى که آخرت او است زندگى سعيد و پاکيزه اى داشته باشد.
ليکن برهم از آنجا که ذاتى است مطلقه و محيط به کل جهان و هيچ چيزى به او احاطه ندارد لذا بلند مرتبه تر و اجل از اين است که انسان او را بشناسد مگر به نوعى توصيف به نفى نقايص ، يعنى گفتن اينکه او جاهل و عاجز و... نيست - و نمى تواند بگويد او عالم و قادر و... هست - انسان يا از اين راه مى تواند او را بشناسد و يا از راه عبادت و قربانى دادن.
پس بر ما انسانها واجب است که از طريق عبادت با اولياى او و اقوياء خلقش تقرب بجوييم تا آنها شفيعان ما نزد او شوند و آن اوليا و اقوياى خلق همان آلهه اى هستند که به جاى خدا عبادت مى شوند - البته از راه عبادت شدن مجسمه ها و اصنامشان - و اين آلهه که عددشان بسيار است يا از جنس ملائکه اند و يا از جنس جن و يا از ارواح مکملين براهمه ، اما پرستش شدن جن به خاطر ترس از شر آنها است و پرستش شدن ديگران به خاطر طمع و رحمت آنها و ترس از خشم آنها است که بعضى از آن آلهه همسران خدا و بعضى پسران خدا و بعضى دختران او هستند.
اينها کل معارف دينى برهميه و تعليماتى است که علماى مذهب براهمه به مردم مى آموزند.
ليکن آنچه از کتاب «اوپانيشاد» که فصل چهارم از کتاب «ويدا» و به منزله خاتمه اى است براى آن کتاب ، به دست ميايد، چه بسا با آن کلياتى که از عقايد براهمه گذشت مطابقت ندارد هر چند که علماى مذهب براهمه اين عدم تطابق و توافق را تاويل و يک دانشمند متفکر وقتى رساله هاى اوپانيشاد را که آموزنده معارف الهى است مطالعه مى کند مى بيند که هر چند اين رسائل ، عالم الوهيت و شؤ ون مربوط به آن ، از قبيل اسماء و صفات و افعال آن يعنى آغاز خلقت ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۱
و اعاده خلق ، و اصل خلقت ، و رزق ، و زنده کردن ، و ميراندن و غير اينها را توصيف مى کند طورى توصيف مى کند که امور جسمانى و مادى آنطور توصيف مى شود مثلا عالم الوهى را به اوصافى توصيف مى کند که مستلزم انقسام پذيرى و تکه تکه شدن و داشتن حرکت و سکون و انتقال و حلول و اتحاد و بزرگ شدن و کوچک گشتن و ساير احوال جسمانيت و ماديت است ، و ليکن در چند جاى آن رساله ها تصريح شده به اينکه عالم الوهى «برهم » ذاتى است مطلقه و متعالى از اينکه حد و تعريفى آن را محدود کند، ذاتى است که داراى اسماء حسنى و صفات عليا از قبيل : علم و قدرت و حيات مى باشد، و ذاتى است منزه از صفات نقص و عوارض ماده و جسمانيت ، ذاتى است که مثل او چيزى نيست ، و اين مطالب آنقدر در اغلب فصول «اوپانيشاد» تکرار شده که هر کس آن کتاب را بخواند به اين مطالب بر خواهد خورد.
و در تحت عنوان «شيت استر» در ادهياى ششم ، آيه هشتم «سرالاکبر» عين اين عبارت آمده «لم يولد منه شى ء و لم يتولد من شى ء و ليس له کفوا احد» و اين خود تصريح است به اينکه برهم احدى الذات است ، نه از چيزى متولد شده و نه چيزى از او متولد مى شود و احدى مثل و مانند او نيست.
و در «اوپانيشاد»، ادهياى چهارم ، آيه ۱۳ مى خوانيم که شيت استر گفته است: «آيا براى اين ذات نورانى اعمال صالح بجاى آورم و يا آن ذات روشن و ظاهر را ترک گفته ، به درگاه هر فرشته اى قربانى تقديم کنم».
و اين خود صريح است در اينکه حق اين است که غير خداى تعالى هيچ کس و هيچ چيز عبادت نشود و به درگاه غير خدا قربانى تقديم نگردد بلکه سزاوار به عبادت ، تنها او است و هيچ شريکى برايش نيست.
و اگر کسى به «اوپانيشاد» مراجعه کند در بسيارى از فصول آن مى بيند که تصريح شده به اينکه قيامتى هست و اينکه قيامت عالمى است جليل که خلقت بدان منتهى مى شود و مى بيند که در بيان ثواب اعمال و عقاب آنها بعد از مرگ عباراتى آورده که هر چند قابل انطباق با مساءله تناسخ هست ، اما متعين در آن نيست بلکه با مساءله برزخ نيز قابليت انطباق دارد.
و در بحث هاى ايراد شده در «اوپانيشاد» آنچه هيچ ديده نمى شود خبر از اوثان و اصنام و عبادت کردن براى آنها و تقديم قربانى به آنها است.
و اينهايى که ما از کتاب و يا به عبارت ديگر از رسائل «اوپانيشاد» نقل کرديم (که البته آنچه نقل نکرديم بيشتر از اينها است)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۴۳۲
حقايقى است بس بلند و معارفى است حق که هر انسان سليم الفطرهاى به آن اعتماد مى کند و اين مطالب - همانطور که ملاحظه مى فرماييد - تمامى اصول وثنيّت را که در اول بحث برشمرديم نفى مى کند.
و آنچه که نظر عميق و بحث دقيق ما را بدان رهنمون مى شود اين است که اينگونه مطالب ، حقايق عاليه اى است که بعضى از افراد انگشت شمارى که اهل ولايت اللّه بوده اند آن را کشف کرده و به بعضى از شاگردان خود که صلاحيت آنان را به دست آورده بودند تعليم و خبر داده اند، چيزى که هست اين مردان برجسته و انگشت شمار آنچه به شاگردان خود گفته اند غالبا به طريق رمز بوده و در تعليم خود مثالهايى نيز به کار برده اند.
رده:تفسیر المیزان