المیزان جلد۱۱ بخش۴۰
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۰
آيات ۲۷ - ۳۵ سوره رعد
وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشاءُ وَ يهْدِى إِلَيْهِ مَنْ أَنَاب (۲۷)
الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطمَئنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللَّهِ أَلا بِذِکرِ اللَّهِ تَطمَئنُّ الْقُلُوب (۲۸)
الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبى لَهُمْ وَ حُسنُ مَئَابٍ(۲۹)
کَذَلِک أَرْسلْنَاک فى أُمَّةٍ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهَا أُمَمٌ لِّتَتْلُوَا عَلَيهِمُ الَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْک وَ هُمْ يَکْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبّى لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَلَيْهِ تَوَکلْتُ وَ إِلَيْهِ مَتَابِ(۳۰)
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَت بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطعَت بِهِ الاَرْض أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَل لِلَّهِ الاَمْرُ جَمِيعاً أَ فَلَمْ يَايْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَن لَّوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاس جَمِيعاً وَ لا يَزَالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبهُم بِمَا صنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تحُلُّ قَرِيباً مِّن دَارِهِمْ حَتى يَأْتىَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِف الْمِيعَادَ(۳۱)
وَ لَقَدِ استهْزِىَ بِرُسُلٍ مِن قَبْلِک فَأَمْلَيْت لِلَّذِينَ کَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَيْف کانَ عِقَابِ(۳۲)
أَ فَمَنْ هُوَ قَائمٌ عَلى کُلِّ نَفْسِ بِمَا کَسبَت وَ جَعَلُوا للَّهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فى الاَرْضِ أَم بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ(۳۳)
لهَُّمْ عَذَابٌ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذَاب الاَخِرَةِ أَشقُّ وَ مَا لهَُم مِّنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ(۳۴)
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ أُکلُهَا دَائمٌ وَ ظِلُّهَا تِلْک عُقْبى الَّذِينَ اتَّقَوا وَّ عُقْبى الْکَافِرِينَ النَّارُ(۳۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۱
«ترجمه آیات»
کسانى که کفر ورزيدند مى گويند: چرا معجزه اى از پروردگارش به او نازل نمى شود؟ بگو خدا هر که را بخواهد گمراه مى کند، و هر که بسوى او بازآيد او را هدايت مى کند.(۲۷)
آن ها کسانى هستند که ايمان آورده و دل هايشان به ياد خدا آرامش مى گيرد، آگاه باشيد که تنها با ياد خدا دل ها آرامش پيدا مى کند.(۲۸)
همان کسانى که ايمان آورده و عمل صالح انجام دادند، خوشى و سرانجام نيک از آن ايشان است. (۲۹)
همچنان تو را در امتى فرستاديم که پيش از آن ها امت هایى در گذشته آمدند و رفتند تا آنچه را به تو وحى کرديم، بر آنان بخوانى در حالى که ايشان به رحمان کفر مى ورزند، بگو پروردگار من اوست، که خدایى جز او نيست، من بر او توکل مى کنم، و رجوع من به سوى اوست.(۳۰)
و اگر به وسيله قرآن کوه ها حرکت داده مى شد، و زمين شکافته مى شد، و يا مردگان به وسيله آن سخن گفته مى شدند، سودشان نمى داد، که همه کارها به اراده خداست. آيا مگر کسانى که ايمان آورده اند، از ايمان اينان مأيوس نشدند و ندانستند که اگر خدا مى خواست همه مردم را هدايت مى کرد و پيوسته کافران به سزاى کردارشان به حادثه اى هولناک برمى خورند، و يا به نزديک ديارشان فرود مى آيد؟ تا خدا وعده خويش را بياورد، که خدا خلاف وعده نمى کند.(۳۱)
نيز پيغمبران پيش از تو را استهزاء کردند، پس کسانى را که کافر بودند، مهلتى دادم و آنگاه مؤاخذه کردم، و ديدى عقوبت کردن من چه سخت بود؟(۳۲)
آن که مراقب اعمال همه کسان است، با غير او يکى است؟ آنان براى خدا شريکایى قرار دادند، بگو نام آن ها را بگوييد، آيا مى خواهيد خدا را از شريکان زمينى که آنان را نمى شناسد خبر دهيد و يا صورتا سخنى ظاهرى (و تو خالى) مى گوييد؟ نه، بلکه براى کسانى که کافرند نيرنگشان آرايش گرفت، و از راه به در شدند، و هر که را خدا گمراه کند راهنمایى ندارد.(۳۳)
در زندگى اين دنيا عذابى دارند، و عذاب دنياى ديگر سخت تر است، و از عذاب خدا حافظ و نگهدارى ندارند.(۳۴)
بهشتى که به پرهيزگاران وعده داده اند، اين است که در آن جوی هاى روان است، ميوه و سايه آن ها دائمى است. اين سرانجام کسانى است که پرهيزگارى کرده اند، و سرانجام کافران جهنّم است. (۳۵)
«بیان آیات»
بار ديگر به گفتار کفار بر مى گردد، که گفتند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةٌ مِن رَبِّه». يعنى چرا از ناحيه پروردگارش آيتى بر او نازل نشد، که ما ببينيم و با ديدنش هدايت شويم و از شرک به سوى ايمان بگرایيم؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۲
هدايت به دست خداست و معجزه، سبب ايمان آوردن نيست
خداوند پاسخ مى دهد به اين که هدايت و ضلالت اثر آيت و مستند به آن نيستند، بلکه مستند به خود خدايند. خداست که هر که را بخواهد، هدايت و هر که را بخواهد، گمراه مى کند.
و سنت او بر اين جريان يافته که کسانى را هدايت نمايد که به سوى او بازگشت کنند، و داراى قلبى باشند که به ياد او آرامش و اطمينان داشته باشد. اين دسته اند که داراى سرانجام نيک و عاقبت خيرند، و کسانى را گمراه کند که به آيات واضحه و روشن او کفر بورزند، که ايشان راست عذاب در دنيا در حالى که عذاب آخرتشان دشوارتر است، و به غير از خدا هم، کسى نگهدار ندارند.
اگر بدون مشيت او هدايت امکان داشت، ديگر چه وسيله اى بهتر از معجزه اى مانند قرآن؟ و اين که مى بينيد با بودن اين معجزه روشن هم، عده اى هدايت نيافته اند، خود بهترين شاهد است بر اين که امر هدايت به دست خداست، و او نخواسته است کسانى هدايت شوند که ضلالت بر ايشان نوشته شده، و خود فرموده: «وَ مَن يُضلِلِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِن هَادٍ». کسانى را که از اهل کفر و مکر، خداوند گمراهشان کرده باشد، ديگر هدايت شدنى نيستند.
«وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِن رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشاءُ وَ يَهْدِى إِلَيْهِ مَنْ أَنَاب»:
در اين جا به کلام کفار بازگشته و به جواب مى پردازد. و مقصود کفار از اين که گفتند: «چرا آيتى بر او نازل نشد...»، اين بوده که ما قرآن را آيت نمى دانيم، چرا آيتى نيامد که ما به وسيله آن هدايت شويم؟
دليل بر اين که مقصود ايشان اين بوده، جملات بعدى آيه است. يعنى جمله «قُل إنَّ اللّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاءُ»، و جملۀ «وَ لَو أنَّ قُرآناً سُيِّرَت بِهِ الجِبَالُ... بَل لِلّهِ الأمرُ جَمِيعاً»، و جملۀ «وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيل...».
زيرا مى بينيم خداوند در پاسخشان، به پيغمبر خود دستور مى دهد که به ايشان بگويد: «إنَّ اللهَ يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَ يَهدِى إلَيهِ مَن أنَاب»، و مى فهماند که مسأله هدايت مربوط و مستند به آيه نيست، تا اگر نازل شود هدايت شوند، و اگر نازل نشود گمراه گردند، بلکه مسأله هدايت و ضلالت، مستند به خداى سبحان است. اوست که هر که را بخواهد، هدايت و هر که را بخواهد، گمراه مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۳
و چون زمينه طورى بود که ممکن بود از اين جواب توهم کنند که هدايت و ضلالت دائر مدار مشيتى گزاف و نامنظم است، لذا براى اين که چنين توهمى پيش نيايد، نفرمود: «يَهدِى إلَيهِ مَن يَشَاءُ: هدايت مى کند به سوى خود کسى را که بخواهد»، بلکه فرمود: «يَهدِى إلَيهِ مَن أنَابَ: هدايت مى کند به سوى خود هر که را که به سوى او بازگشت نمايد».
و روشن ساخت که استناد قضيه به مشيت پروردگار خود، بر اساس سنتى است که دائما جريان داشته، و بر طبق نظام متقنى است که هرگز خلل نمى پذيرد.
آرى، خداى تعالى، هدايت کسى را مى خواهد که خود او به سوى خدا بازگشت بکند، و مشيتش بر ضلالت کسى تعلق مى گيرد که از خداى روى گردان باشد و به سوى او بازگشت نکند.
پس کسى که متصف به صفت انابه و رجوع به حق باشد و افکار و عقايدش مغلول به غل هاى اهواء نباشد، خداوند او را با اين دعوت حقه (قرآن) هدايت مى فرمايد، و کسى که افکار و عقايدش آزاد از قيد اهواء نباشد، گمراه مى شود، هر چند آيات مستقيم و روشن باشد، و از آيات منتفع نمى گردد، هر چند که معجزه هم باشد. آرى: «وَ مَا تُغنِ الآيَاتُ وَ النُّذُرُ عَن قَومٍ لَا يُؤمِنُونَ».
از همين جا به دست مى آيد که جملۀ «إنَّ اللّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاءُ...»، در تقدير: «إنَّ اللّهَ يُضِلُّ بِمَشِيَّتِهِ مَن لَم يُنِب إلَيهِ وَ يَهدِى إلَيهِ بِمَشِيَّتِهِ مَن أنَابَ إلَيه» است. يعنى خداوند به مشيتش گمراه مى کند کسى را که به سوى او رجوع نکند، و به مشيتش هدايت مى کند کسى را که به سوى او بازگشت نمايد.
و نيز اين معنا روشن مى گردد که: ضمير در «إلَيهِ» در جملۀ «يَهدِى إلَيهِ»، به خداى تعالى بر مى گردد. و اين که بعضى گفته اند «به قرآن بر مى گردد»، صحيح نيست. و همچنين اين که عده اى ديگر گفته اند به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد، بى وجه است.
«الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطمَئنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللَّهِ أَلا بِذِکرِ اللَّهِ تَطمَئنُّ الْقُلُوب»:
«اطمينان»، به معناى سکون و آرامش است، و اطمينان به چيزى، به اين است که آدمى با آن دلگرم و خاطر جمع شود.
و از ظاهر سياق بر مى آيد که صدر آيه، بيان ذيل آيه قبل است. يعنى بيان جملۀ «مَن أنَابَ»، و مى فهماند انابه، همان ايمان و اطمينان قلب است با ذکر خدا. البته اين از ناحيه عبد است که او را آماده و مستعد مى سازد براى اين که مشمول عنايت و عطيّه الهى گردد همچنان که فسق و اعراض از حق در طرف ضلالت، خود زمينه را آماده براى اضلال خدايى مى کند. و لذا فرموده: «وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِينَ». و نيز فرمود: «فَلَمَّا زَاغُوا أزَاغَ اللّهُ قُلُوبَهُم وَ اللّهُ لَا يَهدِى القَومَ الفَاسِقِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۴
و ايمان به خدا، به صرف اين نيست که انسان بداند و درک کند که خدا حق است، زيرا مجرد دانستن و درک کردن ملازم با ايمان نيست، بلکه با استکبار و انکار هم مى سازد. همچنان که خودش فرموده: «وَ جَحَدُوا بِهَا وَ استَيقَنَتهَا أنفُسُهُم». و چون مى دانيم ايمان با انکار نمى سازد، پس نتيجه مى گيريم که:
«ايمان»، صرف ادراک نيست، بلکه عبارت است از پذيرایى و قبول مخصوصى از ناحيه نفس، نسبت به آنچه که درک کرده. قبولى که باعث شود نفس در برابر آن ادراک و آثارى را که اقتضاء دارد، تسليم شود، و علامت داشتن چنين قبولى، اين است که ساير قوا و جوارح آدمى نيز آن را قبول نموده، مانند خود نفس در برابرش تسليم شود.
اين جاست که مى بينيم بسيارى از اشخاص با علم و درک زشتى و پليدى عملى، معذلک به آن عمل اعتياد دارند و نمى توانند خود را از آن باز دارند. براى همين است که فقط قبح آن را درک کرده اند، ولى ايمان به آن ندارند، و در نتيجه تسليم درک خود نمى شوند.
و بعضى ديگر را مى بينيم که علاوه بر درک، تسليم هم شده اند و بعد از تسليم، توانسته اند بدون درنگ دست از آن کار بردارند و اين، همان «ايمان» است.
و اين، همان معنایى است که از آيه شريفه «فَمَن يُرِدِ اللّهُ أن يَهدِيَهُ يَشرَح صَدرَهُ لِلإسلَامِ وَ مَن يُرِد أن يُضِلَّهُ يَجعَل صَدرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً کَأنَّمَا يَصَّعَدُ فِى السَّمَاء» استفاده مى شود.
پس هدايت از ناحيه خداى سبحان، اقتضاى امرى را از قلب و يا صدر و يا نفس آدمى دارد که نسبت آن امر با آن هدايت نسبت قبول و انفعال است. به امر مورد قبول، که در آيه ۱۲۵ سوره «انعام»، از آن به شرح صدر و توسعه سينه تعبير کرده، و در آيه مورد بحث آن را ايمان و اطمينان قلب ناميده، و آن عبارت از اين است که:
آدمى خود را در قبول امر، مقبول در امنيت ببيند و قلبش با آن تسکين و آرامش يابد، و آن امر در قلبش راه پيدا کند و در آن جایگزين شود، بدون اين که قلب مضطرب و يا رویگردان شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۵
حقيقت ترس از خدا و عدم منافات آن با اطمينان به خدا
از همين جا معلوم مى شود که جملۀ «وَ تَطمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّه»، عطف تفسيرى بر جملۀ «آمَنُوا» است، و در نتيجه مى فهماند که ايمان به خدا، ملازم به اطمينان قلب به وسيله ياد خداست.
و اين با آيه سوره انفال که مى فرمايد: «إنَّمَا المُؤمِنُونَ الَّذِينَ إذَا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَت قُلُوبُهُم» منافات ندارد. زيرا ترسى که در اين آيه آمده، ترسى نيست که با اطمينان منافات داشته باشد، بلکه حالتى است قلبى که طبعا قبل از آمدن اطمينان، عارض قلب مى شود. همچنان که آيه «اللّهُ نَزَّلَ أحسَنَ الحَدِيثِ کِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِىَ تَقشَعِرُّ مِنهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخشَونَ رَبَّهُم ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُم وَ قُلُوبُهُم إلَى ذِکرِ اللّهِ ذَلِکَ هُدَى اللّهِ يَهدِى بِهِ مَن يَشَاءُ» هم، اين معنا را افاده مى کند.
توضيح اين که:
هر نعمتى از ناحيه خداى سبحان نازل مى شود، و اما نقمت و عذاب و ناراحتى، هرچه که باشد، در حقيقت چيزى نيست که از ناحيه او نازل شده باشد. چون امر وجودى نيست، بلکه امرى است عدمى، و عبارت است از افاضه نکردن خدا و امساک او از رساندن نعمت و انزال رحمت، همچنان که آيه شريفه «مَا يَفتَحِ اللّهُ لِلنَّاسِ مِن رَحمَةٍ فَلَا مُمسِکَ لَهَا وَ مَا يُمسِک فَلَا مُرسِلَ لَهُ مِن بَعدِهِ» هم، آن را افاده مى کند.
و وقتى مسلم شد که هيچ شرى از ناحيه خدا نازل نمى شود، و چون ترس هميشه از شرّى است که ممکن است پيش بيايد، نتيجه مى گيريم که حقيقت ترس از خدا، همانا ترس آدمى از اعمال زشت خويش است، که باعث مى شود خداوند از انزال رحمت و خير خود امساک و خوددارى کند.
بنابراين، هر وقت که دل آدمى به ياد خدا بيفتد، اولين اثرى که از خود نشان مى دهد، اين است که ملتفت قصورها و تقصيرها و گناهان خود گشته، آن چنان متأثر شود که عکس العملش در جوارح، لرزه اندام باشد. دومين اثرش اين است که متوجّه پروردگارش مى شود که هدف نهایى فطرت اوست، و در نتيجه خاطرش سکون يافته و به ياد او، دلش آرامش مى يابد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۶
مراد از «ذکر»، و این که «دل ها، فقط با یاد خدا آرام می گیرد»
صاحب مجمع البيان براى «ذکر»، معنایى کرده که برگشتش به ذکر لفظى است. او گفته است:
خداوند تعالى، يک جا «ذکر» را مايه اطمينان قلب دانسته و در جايى ديگر، باعث وجل و ترس قلب خوانده، اين، بدان جهت است که مقصود از ذکر در اولى، به ياد آوردن ثواب ها و نعمت هاى اوست که به شمار نمى آيد، و منت هاى او که کسى را ياراى تلافى آن نيست. آدمى وقتى به ياد نعمت هاى او مى افتد، دلش آرام مى گيرد. و مقصود از «ذکر» در آن جا که باعث ترس و اضطراب قلب مى شود، به ياد آوردن عقاب خدا و انتقام اوست، که به ياد هر که بيايد، آرامش را از او سلب مى کند.
البته اين تفسير با تفسير کسى که «ذکر» را به معناى قرآن گرفته، بهتر مى سازد. چنان که در چند جاى قرآن «ذکر» به معناى خود قرآن آمده. از آن جمله فرموده: «وَ هَذَا ذِکرٌ مُبَارَکٌ». و نيز فرموده: «إنَّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِّکرَ» و امثال آن.
وليکن ظاهر اين است که مقصود از «ذکر»، اعم از ذکر لفظى است، و بلکه مقصود از آن، مطلق انتقال ذهن و خطور قلب است. چه اين که به مشاهده آيتى و برخوردن به حجتى باشد، و يا به شنيدن کلمه اى صورت گيرد.
شاهدش اين است که بعد از آن که مى فرمايد: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّه»، به عنوان قاعده کلى مى فرمايد: «ألَا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوب: با ياد خدا، دل ها آرام مى گيرد»، و اين خود قاعده اى عمومى است که شامل همه انحاء ذکر مى باشد. چه اين که لفظى باشد، و چه غير آن، و چه اين که قرآن باشد و يا غير قرآن.
و در اين که فرمود: «ألَا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوب»، تنبيهى است براى مردم به اين که متوجه پروردگار خود بشوند و با ياد او، دل هاى خود را راحت سازند.
چون آدمى در زندگى خود، هدفى جز رستگارى به سعادت و نعمت نداشته، و بيمى جز از برخورد ناگهانى شقاوت و نعمت ندارد، و تنها سببى که سعادت و شقاوت و نعمت و نقمت به دست اوست، همان خداى سبحان است، چون بازگشت همه امور به اوست، و او است که فوق بندگان و قاهر بر آنان و فعال ما يشاء و ولىّ مؤمنان و پناهندگان به اوست. پس ياد او براى نفسى که اسير حوادث است و همواره در جستجوى رکن وثيقى است که سعادت او را ضمانت کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۷
و نفسى که در امر خود متحير است و نمى داند به کجا مى رود و به کجايش مى برند و براى چه آمده، مايه انبساط و آرامش است، آن گونه که نوشدارو مايه راحتى و آرامش مارگزيده است. همان طور که مارگزيده به نوشدارو رکون و اعتماد نموده، خود را به آن مى رساند، و پس از به کار بردن، آناً فآناً احساس نشاط سلامتى و عافيت مى کند، نفس نيز از ياد خدا اين احساس را مى نمايد.
پس هر قلبى به طورى که جمع مُحلّى به الف و لام (القلوب) افاده مى کند، با ذکر خدا اطمينان مى يابد، و اضطرابش تسکين پيدا مى کند.
آرى، اين معنا حکمى است عمومى که هيچ قلبى از آن مستثناء نيست، مگر اين که کار قلب به جايى برسد که در اثر از دست دادن بصيرت و رشدش، ديگر نتوان آن را قلب ناميد. البته چنين قلبى از ذکر خدا گريزان و از نعمت طمأنينه و سکون محروم خواهد بود. همچنان که فرموده: «فَإنَّهَا لَا تَعمَى الأبصَارُ وَلَکِن تَعمَى القُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُور». و نيز فرموده: «لَهُم قُلُوبٌ لَا يَفقَهُونَ بِهَا». و نيز فرموده: «نَسُوا اللّهَ فَنَسِيَهُم».
از ظاهر الفاظ آيه انحصار فهميده مى شود، چون متعلق فعل، يعنى «بِذِکرِ اللّه»، بر خود فعل، يعنى «تَطمَئِنُّ» مقدم آمده، در نتيجه مى فهماند که دل ها جز به ياد خدا به چيز ديگرى اطمينان نمى يابد. بيان گذشته ما نيز اين معنا را روشن مى کند. زيرا گفتيم که دل هاى آدميان که همان نفوس مدرکه باشد، هيچ هدفى جز رسيدن به سعادت و امنيت از شقاوت ندارد.
و به همين جهت است که دست به دامن اسباب مى زند و چون هيچ سببى از اسباب نيست، مگر آن که از جهتى غالب و از جهتى مغلوب است، و تنها سبب غالب و غير مغلوب خداى سبحان و خداى غنىّ و ذوالرحمه است، پس تنها به ياد او دل ها آرامش مى يابد. و اگر دلى به ياد غير او آرامش يابد، دلى است که از حقيقت حال خود غافل است و اگر متوجه وضع خود بشود، بدون درنگ دچار رعشه و اضطراب مى گردد.
حرف هايى که پاره اى مفسران در اين آيه، يعنى در تفسير آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّه...» زده اند، يکى اين است که:
اين آيه، جمله ای است استئنافى و ابتدایى، و کلمۀ «الَّذِينَ آمَنُوا»، مبتداء و جملۀ «طُوبَى لَهُم وَ حُسنَ مَآب» در آيه بعدى خبر آن است. و جملۀ «الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات»، بدل از جمله ابتدائيه است، و جملۀ «ألَا بِذِکرِ اللّهِ تَطمَئِنُّ القُلُوب»، جمله معترضه ای است ما بين مبتداء و خبر آن. وليکن اين سخن کلامى بيهوده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۸
مراد از حيات طيّبه و معيشت طوبى، در آیه شریفه
«الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبى لَهُمْ وَ حُسنُ مَئَابٍ»:
کلمه «طُوبَى»، بر وزن «فُعلَى» - به ضمّ فاء - مؤنث اطيب (پاکيزه تر) است، و صفتى است براى موصوف محذوف، و آن موصوف - به طورى که از سياق بر مى آيد - عبارت است از حيات و يا معيشت. زيرا نعمت هر چه که باشد، از اين رو گوارا و مورد غبطه است که مايه خوشى زندگى است، و وقتى مايه خوشى و سعادت است که قلب با آن سکون و آرامش يابد و از اضطراب خلاص شود. و چنين آرامش و سکونى براى احدى دست نمى دهد، مگر آن که به خدا ايمان داشته باشد و عمل صالح کند. پس تنها خداست که مايه اطمينان خاطر و خوشى زندگى است.
آرى، چنين کسى از شر و خسران در آنچه پيش مى آيد، ايمن و سالم است، و چگونه نباشد و حال آن که به ستونى تکيه زده که انهدام نمى پذيرد. او خود را در تحت ولايت خداى تعالى قرار داده، هرچه برايش تقدير کند، مايه سعادت اوست. اگر چيزى به وى عطا کند، خير اوست، و اگر هم منع کند، باز خير اوست.
همچنان که خودش در وصف اين «زندگى طيّب» فرموده: «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً وَ لَنَجزِيَنَّهُم أجرَهُم بِأحسَنِ مَا کَانُوا يَعمَلُون»، و در وصف کسانى که با ذکر خدا داراى اطمينان قلب نيستند، فرموده: «وَ مَن أعرَضَ عَن ذِکرِى فَإنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنکاً وَ نَحشُرُهُ يَومَ القِيَامَةِ أعمَى».
و بعيد نيست اين که در آيه مورد بحث، زندگى و معيشت مؤمنان را پاکيزه تر خوانده، و پاکيزگى بيشتر براى آنان قائل شده، به منظور اشاره به اين نکته باشد که زندگى به هر حال خالى از طيب نيست. چيزى که هست، در مورد کسانى که به ياد خدا و داراى آرامش قلب هستند، طيب بيشترى دارد. زيرا زندگى آنان از آلوده گى به ناگواری ها دور است.
پس جملۀ «طُوبَى لَهُم» در تقدير: «لَهُم حَيَاةً - و يا - مَعِيشَةً طُوبَى» است. يعنى براى آنان است زندگى و يا عيشى طيب تر. بنابراين، کلمۀ «طُوبَى»، مبتداء و کلمه «لَهُم» خبر آن است. و اگر مبتداى نکره بر خبرش که همان ظرف «لَهُم» است، مقدم شده، براى اين بوده که زمينه گفتار، زمينه تهنيت بوده است، و در مثل چنين مقامى آنچه مايه تهنيت است را از درِ استعجال، زودتر به زبان مى آورند تا شنونده به همين مقدار هم که شده، زودتر خرسند گردد. همچنان که در بشارت ها، به جاى عبارت «لَکَ البُشرَى»، مى گويند: «بُشرَى لَکَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۸۹
و کوتاه سخن: در آيه مورد بحث کسانى را که ايمان به خدا آورده و عمل صالح مى کنند، و در نتيجه با ياد خدا داراى اطمينان قلب دائمى مى شوند، به رسيدن به زندگى و عيشى طيب و سرانجام نيک بشارت مى دهد. و از همين جا معلوم مى شود چگونه آيه به آيات قبل خود متصل مى گردد.
آرى، همان طور که قبلا هم گفتيم، طيب عيش، از آثار اطمينان قلب است.
اقوال مختلف در معنای جمله: «طوبى لهم»
در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «طُوبَى لَهُم» فرموده: در معناى اين جمله، چند قول است:
۱ - اين که معنايش فرح و چشم روشنى است - نقل از ابن عباس.
۲ - اين که زندگى اينان مورد غبطه است - نقل از ضحاک.
۳ - اين که زندگى ايشان خير و کرامت است براى خودشان - نقل از ابراهيم نخعى.
۴ - بهشت از آن ايشان است - نقل از مجاهد.
۵ - معنايش اين است که زندگى پاک براى آن ها است - نقل از زجاج.
و حال خوش براى ايشان است - نقل از ابن انبارى. وى گفته: «طُوبَى»، صيغه فُعلى، از ماده «طيب» است.
بعضى ديگر گفته اند: طُوبَى لَهُم، يعنى پاکيزه ترين اشياء که همان بهشت است، براى ايشان است - نقل از جبایى.
۶ - طوبى، يعنى گوارا باد ايشان را زندگى طيب.
۷ - طُوبَى لَهُم، يعنى نيک است براى ايشان - نقل از قتاده.
۸ - طُوبَى لَهُم، يعنى چه خوب است آنچه براى ايشان است - نقل از عکرمه.
۹ - طُوبَى لَهُم، يعنى دوام خير براى آن ها است.
۱۰ - طوبى، درختى است در بهشت که ريشه اش در منزل رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و در خانه هر يک از مؤمنان، شاخه اى از آن وجود دارد - نقل از عبيد بن عمير و وهب و ابوهريره و شهر بن حوشب. و از ابوسعيد خدرى نيز، بدون ذکر سند نقل شده است.
اين بود آنچه که مورد حاجت ما بود از کلام صاحب مجمع البيان.
و بيشتر اين معانى از باب انطباق است، نه اين که از ظاهر آيه استفاده شده باشد.
رده:تفسیر المیزان