المیزان جلد۱۱ بخش۴۱
«کَذَلِک أَرْسلْنَاک فى أُمَّةٍ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهَا أُمَمٌ ...»:
کلمه «متاب»، مصدر ميمى از توبه و به معناى رجوع است. اشاره به کلمه «کَذَلِکَ»، اشاره به سنت جاريه از دعوت امم به دين توحيد است و اين که گمراه کردن هر که را بخواهد و هدايت هر که را بخواهد، خود بر طبق نظامى است که در رجوع به خدا و ايمان به او و سکون قلب به ياد او و عدم رجوع به او جريان دارد.
و معناى آيه اين است که:
تو را در امتى فرستاديم که قبل از ايشان امت هاى ديگرى بودند و گذشتند، و اين ارسال، نظير همان ارسال و بر طبق سنتى است که همواره در عالم جريان داشته، ارسال تو نيز بدين منظور بوده که بر امتت، آنچه را که به سويت وحى مى کنيم، تلاوت کنى، و براى آن ها مضامين اين کتاب را تبليغ کنى و حال آن که آن ها به رحمان کفر مى ورزند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۰
و اگر فرمود: به «رحمان»، و نفرمود به «ما»، با اين که ظاهر سياق اقتضاء داشت بفرمايد: «و براى ايشان که به ما کفر مى ورزند، تبليغ نمايى»، بدان جهت بود که اشاره کند به اين که نپذيرفتن وحيى که رسول اللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر ايشان مى خواند - که همان قرآن باشد - و اعتنا نکردنشان به امر آن و اعتراض شان به اين که «چرا آيتى از ناحيه پروردگارش بر او نازل نشده»، در حقيقت کفران رحمت عمومى الهى است. رحمتى که اگر آن را بپذيرند و بدان عمل کنند، متضمن سعادت دنيا و آخرت آنان است.
معناى جمله: «إلَيهِ مَتَاب»
«قُل هُوَ رَبّى لَا إلَهَ إلّا هُوَ عَلَيهِ تَوَکَّلتُ وَ إلَيهِ مَتَاب » - در اين جمله، به رسول گرامى خود دستور مى دهد به اين که مسأله توحيد را به صراحت به ايشان گوشزد کند، و فرمود: «بگو او پروردگار من است، معبودى نيست جز او، من بر او توکل مى کنم و بازگشتگاه من به سوى اوست».
يعنى: او تنها پروردگار من است، بدون اين که شريکى با او باشد. - بر خلاف آنچه که شما پنداشته ايد - و تنها او براى من ربوبيّت دارد، من نيز تنها او را قائم به جميع امور خود مى دانم و حوائجم را تنها به درگاه او عرضه مى دارم.
از اين جا کاملا روشن مى شود که مسأله توکل کردن بر خدا، و بازگشت را تنها به سوى او دانستن، از آثار ربوبيّت و متفرع بر آن است. چون «ربّ»، به معنى مالک و مدبّر است. پس حاصل معنا اين مى شود که: او وکيل من است و من به سوى او باز مى گردم.
بعضى گفته اند: منظور از کلمۀ «مَتَاب»، توبه از گناهان است. چون اگر به معناى اولى (بازگشتگاه) بگيريم، لازم مى آيد که کلمه مزبور تأکيد جملۀ «عَلَيهِ تَوَکَّلتُ» بوده باشد، و اين خلاف ظاهر است.
ليکن ما قبول نداريم که اگر به آن معنا باشد، تأکيد مى شود، علاوه اين را هم قبول نداريم که تأکيد بودن خلاف ظاهر است، و مطلب در هر دو جهت روشن است.
بعضى ديگر گفته اند: معناى «إلَيهِ مَتَاب»، «إلَيهِ مَتَابِى وَ مَتَابکُم» است. يعنى بازگشت من و شما به سوى اوست. وليکن اين معنا، مستلزم حذف و تقديرى است که هيچ دليلى بر آن نيست، و صرف اين که در واقع بازگشت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و امتش به سوى خداست، باعث و مصحح اين نمى شود که ما آن را در تقدير آيه هم مقدر بدانيم، بدون اين که در کلام چيزى که موجب آن باشد، وجود داشته باشد.
شگفت ترين آثار الهى، بدون مشیت او، در هدايت گمراهان اثری ندارد
«وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَت بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَت بِهِ الاَرْض أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَل لِلَّهِ الاَمْرُ جَمِيعاً»:
مقصود از به راه انداختن کوه ها، اين است که آن ها را از ريشه کنده، از جايى به جايى انتقال دهند. و مقصود از تقطيع زمين، اين است که آن را قطعه قطعه سازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۱
و مقصود از به سخن آوردن مُردگان، اين است که ايشان را براى پرسش از اين که بعد از مرگ چه بر سرشان آمده ،زنده کنند، تا از گفته آنان بر حقيقت آخرت استدلال نمايند. چون پيشنهاد کفار و مقصود ايشان از آيت، همين ها بوده.
و اين ها امور عجيب و غريب و خارق العاده ای است که به عنوان آثار قرآن فرض شده، (که به فرضى هم که قرآن چنين آثارى مى داشت، باز اين کفار هدايت نمى شدند). و چون جمله «بَل لِلّهِ الأمرُ جَمِيعاً» در کلام بود و دلالت مى کرد بر اين که جزاء «لَو» چيست، لذا جزاء شرط مزبور حذف گرديده است.
اين آيات به طورى که دانستى، در مقام بيان اين معنا است که مسأله هدايت مربوط به آيه هايى که پيشنهاد مى کنند و مى گويند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةٌ...» نيست، بلکه امر هدايت به دست خداست، که هر که را بخواهد، گمراه و هر که را که به سويش انابه کند، هدايت مى نمايد.
و همچنين آيات بعدى، از قبيل «بَل زُيِّنَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مَکرُهُم وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَن يُضلِلِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِن هَاد»، و همچنين آيه: «وَ کَذَلِکَ أنزَلنَاهُ حُکماً عَرَبِيّاً وَ لَئِنِ اتَّبَعتَ أهوَاءَهُم...»، و آيه «وَ مَا کَانَ لِرَسُولٍ أن يَأتِىَ بِآيَةٍ إلّا بِإذنِ اللّه...»، و همچنين آيات قبل، همه در اين سياق قرار دارند و در مقام بيان اين معنا هستند.
بنابراين، جزاء «لَو» که گفتيم حذف شده، چيزى نظير اين است که بگوييم: «هدايت نخواهند شد مگر آن که خدا بخواهد». و معناى آن اين است که:
اگر هم فرض کنيم که قرآن چنين اثرى مى داشت که کوه ها را از ريشه مى کند و زمين را پاره پاره مى نمود و مُردگان را به زبان در مى آورد، مع ذلک با ديدن اين گونه آثار، هدايت شونده نيستند، مگر آن که خدا بخواهد، بلکه امر تمامى آن به دست خداست، و زمام هيچ امرى به دست غير او نيست، تا کسى توهم کند که اگر آيتى عظيم و عجيب و غريب و مدهش نازل مى شد، ممکن بود اين کفار را هدايت کند. نه، بلکه امر، همه اش به دست خداست و هدايت هم (که خود امرى است از امور)، مربوط به مشيت او است.
بنابراين، آيه شريفه از نظر معنا شبيه مى شود به آيه: «وَ لَو أنَّنَا نَزَّلنَا إلَيهِمُ المَلَائِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ المَوتَى وَ حَشَرنَا عَلَيهِم کُلَّ شَئٍ قُبُلاً مَا کَانُوا لِيُؤمِنُوا إلّا أن يَشَاءَ اللّهُ».
وجوه گفته شده در معناى آيه: «وَ لَو أنَّ قُرآناً سُيِّرَت بِهِ الجِبَال...»
و بعضى گفته اند: جزاء «لَو» که حذف شده، چيزى نظير اين است که بگوييم: «هر آينه اين قرآن است»، و مقصود بيان عظمت شأن قرآن، و اين نکته است که قرآن در قدرت بيان و نفوذ کلام، نهايت درجه را دارد، و اين از جهالت کفار است که از قرآن اعراض نموده، پيشنهاد معجزه ديگرى مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۲
چه معجزه اى بالاتر از اين قرآن که در رفعت قدر و عظمت، به حدّى است که اگر قرآنى فرض شود که کوه ها را از جاى کنده يا زمين را پاره پاره کند و يا مُردگان را به زبان آورد (کلمه يا در هر دو جمله به منظور منع خلو است، نه منع جمع)، قطعا همين قرآن خواهد بود، ليکن خداوند قرآن را اين چنين نازل نکرده.
و بنابراين معنا، آيه شريفه، در معناى آيه «لَو أنزَلنَا هَذَا القُرآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأيتَهُ خَاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِن خَشيَةِ اللّه» است.
وليکن اين معنا با سياق آيات به بيانى که گذشت، مساعد و سازگار نيست، و مخصوصا با جمله «بَل لِلّهِ الأمرُ جَمِيعاً»، و همچنين با جمله بعدى: «أفَلَم يَيأسِ الَّذِينَ آمَنُوا أن لَو يَشَاءُ اللّهُ لَهدَى النَّاسَ جَمِيعاً»، هيچ نمى سازد، و به زودى توضيح اين ناسازگارى - إن شاء اللّه - خواهد آمد.
و لذا مفسرانى که آيه را به معنایى که نقل شد، تفسير کرده اند، در تفسير «بَل لِلّهِ الأمرُ جَمِيعاً» و ربطش به ماقبل، خود را به زحمت انداخته اند و گفته اند:
معنايش به ضميمه صدر آيه، اين است که: اگر قرآنى فرض شود که چنين اثرى به آن بدهند، همين قرآن خواهد بود، وليکن خداى سبحان چنين کارى را با اين قرآن نکرده، بلکه آن را به همين صورتى که هست، نازل کرده، چون امر، همه اش فقط به دست او است.
بعضى ديگر گفته اند: حاصل معناى «بل»، اين است که: اين گونه امور خارق العاده با قرآن انجام نمى شود، و اگر انجام شود، به وسيله ديگرى که در تحت اراده خداست، انجام مى گيرد. چون همه امور به دست او است و بس.
بعضى ديگر گفته اند: بهتر اين است که بگوييم جمله مورد بحث، يعنى «بَل لِلّهِ الأمرُ جَمِيعاً»، عطف بر محذوف است، و تقدير اين است که «اختيار هيچ امرى به دست تو نيست، بلکه همه اش به دست خداست».
وليکن خواننده محترم، خود داورى مى کند که سياق با هيچ يک از اين چند معنا مساعدت ندارد، و حق معنا که با سياق سازگار باشد، همان است که کلمه «بل»، اعراض از خود جمله شرطيه سابق باشد و جزاء آن، در تقدير گرفته شود.
و همان طور که گفتيم، تقدير جمله شرطيه و جزائش، چيزى نظير اين باشد که: «اگر هم قرآنى نازل شود که فرضا کوه ها را از جاى بکند و زمين را قطعه قطعه سازد و مُردگان را به زبان آورد، باز اينان هدايت نمى شوند، مگر آن که خدا بخواهد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۳
سه وجه در معناى آيه: «أَ فَلَمْ يَايْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا...»
«أَ فَلَمْ يَايْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَن لَّوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاس جَمِيعاً»:
اين آيه، تفريع بر مطالب قبل است، و در معناى آن سه وجه گفته اند:
۱ - بعضى گفته اند: کلمۀ «يأس»، بر اساس لغت هوازن، به معناى «علم» است. و نيز بعضى گفته اند که اين معنا بر مبناى لغت «حى» که قبيله اى از نخع مى باشند، است، و استدلال کرده اند به شعر يکى از شعراى نخع، به نام «سحيم بن وثيل رباحى»، که گفته است:
أقُولُ لَهُم بِالشَّعبِ إذ يَأسِرُونَنِى * ألَم تَيأسُوا أنّى ابنُ فَارِسِ زُهدَمِ
و نيز استدلال کرده اند به شعر «رباح بن عدى»، که گفته است:
ألَم يَيأسِ الأقوَامُ أنّى أنا ابنُهُ * وَ إن کُنتَ عَن أرضِ العَشِيرَةِ نَائِياً
و بنابر اين لغت، حاصل تفريع اين نمى شود که وقتى اسباب، قدرت هدايت اينان را ندارند، حتى قرآن هم اگر کوه ها را از جاى برکند و زمين را پاره پاره کند و مُردگان را به زبان آورد، باز نمى تواند ايشان را هدايت کند. و چون امر، همه اش به دست خداست، لذا واجب است مؤمنان بدانند که خدا هدايت کفار را نخواسته. چون اگر او مى خواست همه مردم را هدايت مى کرد. چه مؤمنان را و چه کفار را. اما او کفار را هدايت نکرد و در نتيجه ايشان راه نيافتند، و نخواهند يافت.
۲ - بعضى ديگر گفته اند: معناى کلمۀ «يأس»، همان معناى «نااميدى» است. چيزى که هست، جمله «أفَلَم يَيأس»، معناى علم را هم متضمن است، و مقصود بيان اين جهت است که مؤمنان لازم است بدانند که خدا هدايت کفار را نخواسته، و اگر مى خواست همه مردم را هدايت مى کرد، و ايشان از اين که کفار هدايت شوند، براى هميشه نااميد باشند.
پس در حقيقت تقدير کلام اين مى شود: «أفَلَم يَعلَمُ الَّذِينَ آمَنُوا أنَّ اللّهَ لَم يَشَأ هِدَايَتَهُم وَ لَو يَشَاءُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً أوَ لَم يَيأسُوا مِن اهتِدَائِهِم وَ إيمَانِهِم». يعنى: آيا کسانى که ايمان آورده اند، هنوز نمى دانند که خدا هدايت کفار را نخواسته و اگر مى خواست، همه مردم را هدايت مى کرد؟ و آيا هنوز از هدايت و ايمان کفار مأيوس نشده اند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۴
آنگاه به منظور اختصار، معناى علم در «يأس» تضمين شده و از متعلق علم، تنها جمله شرطيه، يعنى «لَو يَشَاءُ اللّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً»، به آن نسبت داده شده است.
۳ - بعضى ديگر گفته اند: جمله «أفَلَم يَیأس»، همان معناى ظاهرى خود را دارد و متضمن معناى علم نيست. و جمله «أن لَو يَشَاءُ اللّه» هم، مربوط به آن نيست، بلکه متعلق است به جمله «آمنوا». البته با تقدير حرف «باء»، و متعلق «يَيأس» هم محذوف شده، و تقدير کلام چنين است:
«أفَلَم يَیأسِ الَّذِينَ آمَنُوا بِأن لَو يَشَاءُ اللّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً مِن إيمَانِهِم». يعنى: آيا هنوز مأيوس نشده اند آن ها که ايمان دارند به اين که اگر خدا بخواهد، همه مردم را هدايت مى کند از اين که کفار ايمان آورند؟
اين بود سه وجهى که در معناى آيه گفته شده، و از همه معتدل تر، وجه وسطى است. و به هر حال، آيه شريفه خالى از اشاره به اين نکته نيست که مؤمنان آرزو مى کردند شايد کفار ايمان بياورند و شايد هم اين اميد ايشان، ناشى از گفتار کفار بود که مى گفتند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةٌ مِن رَبِّهِ». لذا پيش خود اميدوار شدند که شايد آيتى غير از قرآن نازل بشود و در نتيجه کفار ايمان بياورند و لذا از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درخواست کردند که خواسته کفار را اجابت کند.
خداى تعالى با آيه مورد بحث، و در آيات ديگرى در کلام مجيدش، ايشان را از ايمان آوردن آنان مأيوس نمود. و اين گونه آيات، هم در مکه و هم در مدينه نازل شده. مانند آيه شريفه سوره «يس»، که مکى است و مى فرمايد: «وَ سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُونَ». و آيه ششم سوره «بقره»، که مدنى است و مى فرمايد: «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُونَ».
«وَ لا يَزَالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبُهُم بِمَا صنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تحُلُّ قَرِيباً مِّن دَارِهِمْ حَتى يَأْتىَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ»:
سياق آيات شهادت مى دهند بر اين که منظور از جمله «بِمَا صَنَعُوا»، همان کفر ورزيدن شان به رحمان، در قبال دعوت حقه اسلام است. و کلمه «قارعة»، به معناى مصيبتى است که انسان را بکوبد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۵
و در آيه شريفه، تهديد و وعيد قطعى است براى کسانى که کفر ورزيدند به عذابى که هرگز بر نمى گردد، و نيز در آن علائم و مقدمات آن عذاب ذکر شده، که يکى پس از ديگرى، بروز مى کند تا خود آن عذاب موعود فرا رسد.
و معناى آيه اين است که: لايزال مصيبت هاى کوبنده بر سر اين ها که به دعوت حقه تو کفر مى ورزند، به خاطر آنچه کردند و کفرى که به رحمان ورزيدند، مى آيد، و يا در نزديکى هاى خانه شان فرود آمده، همواره بدين حال هستند، تا آن که آن عذابى که خداوند وعده شان داده برسد. چون خداى تعالى، خُلف وعده نمى کند و گفتارش تغيير نمى پذيرد.
دقّت در اين که اين سوره مکى است - به شهادت مضامين آياتش - و همچنين دقّت در حوادثى که بعد از بعثت و قبل از هجرت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رُخ داده، و بررسى حوادثى که بعد از هجرت تا قبل از فتح اتفاق افتاده، اين معنا را به دست مى دهد که منظور از جمله «الَّذِينَ کَفَرُوا - کسانى که کافر شدند»، همان کفار عرب از اهل مکه و غير ايشان است، که در ابتداى دعوت اسلام، آن را رد نموده، انکار و عناد را به نهايت رسانده، در انگيختن فتنه و فساد پافشارى نمودند.
و مقصود از «آنان که مصيبت ها بر سرشان آمد، کفار اطراف مکه است، که جنگ ها و قتل و غارت ها از پايشان درآورد.
و مقصود از «آن ها که مصائب در نزديکى هاى خانه هاشان فرود آمد»، اهل مکه اند که حوادث ناگوار در پيرامون شهرشان اتفاق مى افتاد، و دودش به چشم آن ها نيز مى رفت و وحشت و اندوه و ساير آثار سوء آن خواب و خوراک را از ايشان سلب مى نمود.
و مقصود از «عذابى که وعده شان داده»، عذاب شمشير است که در روزهاى بدر و احد و ساير غزوات، با آن روبرو شدند.
و بايد دانست اين عذابى که خداوند در اين آيه کفار را بدان تهديد نموده، غير آن عذابی است که در سوره «يونس» که تفسيرش گذشت، بدان انذار کرده و فرمود: «وَ لِکُلِّ أُمّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُون»، تا آن جا که براى بار دوم فرمود: «وَ قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُونَ».
زيرا آيه سوره «يونس»، تهديدى است عمومى درباره همه امت، و اما اين آيات تهديد و وعيدى است در خصوص کفار قريش و غير ايشان که در ابتداى دعوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، عليه دعوتش قيام مى نمودند.
قبلا هم در جلد اول اين کتاب در سوره «بقره»، در تفسير آيه «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لَا يُؤمِنُونَ»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۶
گفتيم که: منظور از «الَّذِينَ کَفَرُوا» هر جا که در قرآن به طور مطلق آمده باشد، معاندين از مشرکان عرب است، که در ابتداى دعوت اسلام، عليه آن قيام مى کردند. همچنان که مقصود از «الَّذِينَ آمَنُوا» هر جا که بدون قيد آمده باشد، سابقين در اسلام اند، که در اول دعوت اسلام ايمان آوردند.
اين را نيز بايد دانست که مفسران در آيه شريفه مورد بحث، اقوال گوناگونى دارند، که چون فایده اى در ايراد بيشتر آن ها نديديم، از ايرادش خوددارى نموديم. علاوه بر اين که آنچه ما خود اختيار نموده و آورديم، براى اهل بحث کافى است، و - إن شاء اللّه - در بحث روايتى آتيه، بعضى از آن اقوال را خواهيم آورد.
«وَ لَقَدِ استُهْزِىَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِک فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ کَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَيْف کانَ عِقَابِ»:
اين آيه، تأکيد همان وعيد قطعى است که در آيه قبلى کرده بود، به بيان نظائر آن تا دلالت کند بر اين که تهديد در آيه قبلى صرف تهديد نيست و آن چنان نيست که دليلى بر وقوعش نباشد، بلکه از امکان وقوع گذشته، وقوع هم يافته است، و آن چنان نيست که کفار پيش خود پنداشته و گفتند: «لَقَد وُعِدنَا هَذَا نَحنُ وَ آبَاؤُنَا مِن قَبلُ إن هَذَا إلّا أسَاطِيرُ الأوَّلِينَ».
آرى، قبل از تو (اى پيغمبر اسلام)، به فرستادگان ديگر نيز کفر ورزيدند، و استهزاء کردند، و معجزات دلخواه پيشنهاد کردند. عينا همين طور که اينان به دعوت تو کفر مى ورزند و با وجود معجزه قرآن، معجزات ديگرى از پيش خود پيشنهاد مى کنند، من هم کفار را هميشه مهلت مى دهم و سپس ايشان را به عذاب خود مى گيرم، و کس نمى داند که عقاب من چگونه است، آيا صرف تهديد است و يا چيزی است که مى توانند از آن بگريزند؟ و يا چيزی است که مى توانند تحمّل کنند؟
پس وقتى عذاب من بر امت هاى گذشته نازل شده، اين ها نيز بايد بدانند که عذاب من واقع شدنى است، و بايد از کارهايى که نظير افعال آنان است، بپرهيزند تا آنچه بر سر آنان آمد، بر سر اينان نيايد.
و از اين جا معلوم مى شود اين که بعضى از مفسران گفته اند آيه مورد بحث، تسليت و مايه دلگرمى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، صحيح نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۷
و اگر فرمود: «فَأملَيتُ لِلَّذِينَ کَفَرُوا»، با اين که جا داشت بفرمايد: «فَأملَيتُ لِلَّذِينَ استَهزَؤُا»، بدين منظور بوده که بفهماند استهزاء کفر بوده، همچنان که کفرشان کفر استهزاء بوده. پس ايشان کافرانى استهزاء کننده به آيات خدا بودند، همچنان که معاصرين رسول خدا «صلی اللّه عليه و آله و سلم» همين طور بودند. قرآن را که خود آيت خدا بود، انکار نموده، از درِ استهزاء مى گفتند: «چرا آيتى از ناحيه پروردگارش بر او نازل نمى شود».
«أَ فَمَنْ هُوَ قَائمٌ عَلى کُلِّ نَفْسِ بِمَا کَسبَت وَ جَعَلُوا للَّهِ شُرَکاءَ»:
«القَائِمُ عَلَى شَئ»، به معناى مسلط بودن بر چيزى است. و «القَائِمُ بِشَئ»، به معناى کسى است که به نوعى مدبّر آن باشد و خداى سبحان، هم قائم بر هر نفس است، و هم قائم به آنچه مى کند. اما قيامش بر هر نفس، براى اين که او محيط به ذات آن و قاهر بر آن و شاهد و ناظر ذات آن است.
و اما قيامش به آنچه مى کند، براى اين است که او مدبّر امر اعمال آن است و آن را از مرتبه حرکت و سکون به مرحله عمل تحوّل مى دهد، و اعمالش را در صحيفه هاى اعمال ضبط نموده، سپس آن ها را به صورت ثواب ها و عقاب هاى دنيا و آخرت، و قرب و بعد، و هدايت و ضلالت، و نعمت و نقمت، و جنت و نار، متحول مى سازد.
اين آيه، متفرع است بر آيات قبل، بدين بيان که: خداى سبحان هدايت مى کند هر که را بخواهد، و پاداش مى دهد به بهترين ثواب ها، و گمراه مى کند هر که را بخواهد، و کيفر مى دهد به شديدترين عقاب، و وقتى همه امور به دست اوست، پس او قائم بر هر نفس و قائم به کرده هاى هر نفس، و مسلط بر آن، و مدبّر نظام اعمال آن است، و با اين وصف، آيا کسى معادل او هست تا در الوهيت شريک او باشد؟
از اين جا معلوم مى شود که خبر مبتداء، در «أفَمَن هُوَ قَائِمٌ...» حذف شده، و جمله «جَعَلُوا لِلّهِ شُرَکَاء» دلالت بر آن محذوف مى کند. (و تقديرش چنين است: أفَمَن هُوَ قَائِمٌ... هَل يُشَارِکُهُ أحَدٌ - آيا کسى که قائم بر هر نفس است... کسى هست که شريک او باشد؟)
و از سخنان سخيف و بى پايه اى که در تفسير آيه گفته اند، مطلبى است که به ضحاک نسبت داده اند، که منظور از «مَن» در جمله «أفَمَن هُوَ قَائِمٌ عَلَى کُلّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت»، ملائکه است، نه خداى تعالى. چون ملائکه هستند که موکل بر اعمال مردم اند، و معناى آيه اين است که: «آيا ملائکه که به امر خدا موکل بر اعمال مردم اند، شرکاى خداى سبحان اند؟» و سخافت اين قول از آن است که بى نهايت از سياق آيات، اجنبى است.
احتجاج بى سابقه ای عليه مشرکان: فضائل شرکاى خدا را بيان کنيد
«قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لا يَعْلَمُ فى الاَرْضِ أَم بِظاهِرٍ مِّنَ الْقَوْلِ»:
بعد از آن که فرمود: «وَ جَعَلُوا لِلّهِ شُرَکَاء»، دوباره با بيان ديگرى که از بيان سابق اخذ شده، گفتارشان را باطل نموده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۸
پس به پيغمبر خود دستور مى دهد به اين که با ايشان به نوعى که در باب خود عجيب و بى سابقه است، احتجاج نموده، به ايشان تکليف کند اين شرکاء را توصيف کنيد. چون صفات است که هر چيزى را متعين، و شؤون و آثار آن را مشخص مى کند.
و اگر اين بت ها، شرکاى خدا و شفعاى درگاه او باشند، بايد صفاتى داشته باشند که با داشتن آن صفات، به چنين شأن و مقامى رسيده باشند. همان طور که خداى تعالى از اين نظر معبود است که «حىّ» و «عليم» و «قدير» و «خالق» و «مالک» و «مدبّر» است، و به همين جهت، ربّ هر چيزی است. وليکن بت ها وقتى اسمشان برده مى شود و معرفى مى شوند، جز اسامى هُبَل و لات و عُزّى، صفت و فضيلتى که به خاطر آن شريک خدا شده باشند، براى آن ها شمرده نمى شود.
سپس دستور مى دهد از ايشان بپرسد: «أم تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعلَمُ فِى الأرضِ». و کلمه «أم» در اين جا منقطعه، و به معناى «بَل» است.
يعنى: بلکه معناى بت پرستى و شرک ورزى شما اين است که خدا را خبر دهيد از چيزى که خود او خبر ندارد. چون اگر او در زمين شريکى مى داشت، حتما خودش اطلاع مى داشت، و شريک در تدبير خلق چيزى نيست که شريک ديگر از او بى خبر بماند. زيرا بالاخره از اين که شخص ديگرى تدبير ديگرى در خلائق دارد، مى فهمد که حتما مدبرى غير خودش وجود دارد.
و خداى سبحان، خود به تنهايى مدبر تمامى امور است، و او از غير خودش هيچ تدبير و اثرى در اين باب نديده، چه اثر مخالف و چه موافق.
دليل بر اين که خدا شريکى براى خود سراغ ندارد، اين است که او قائم بر تمامى نفوس و واقف است به آنچه نفوس مى کنند. و به عبارت ديگر، هم «خلق» از اوست، و هم «امر»، و او به شهادت برهانى که جاى ترديد در آن نيست، بر هر چيزى شهيد و ناظر است.
و کوتاه سخن: اين آيه، نظير آيه ديگرى است که مى فرمايد: «قُل أتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِمَا لَا يَعلَمُ فِى السَّمَاوَاتِ وَ لَا فِى الأرضِ».
آنگاه اضافه مى کند که «أم بِظَاهِرٍ مِنَ القَولِ»، بلکه اين خبرى که مى دهيد که براى خدا شرکایى هست، صرف گفتار، و خالى از حقيقت است. و اين جمله، نظير آيه ای است که مى فرمايد: «إن هِىَ إلّا أسمَاءٌ سَمَّيتُمُوهَا أنتُم وَ آبَاؤُکُم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۹۹
و از بعضى مفسران نقل شده که گفته اند: منظور از ظاهر قول، ظاهر کتابی است که از ناحيه خدا نازل شده باشد، و حاصل آيه اين است که: نه دليل عقلى بر الوهيت و شريک بودن اين بت ها داريد، و نه دليلى نقلى، ولى اين معنا از الفاظ آيه بعيد است.
و اما وجه ارتباط ميان اين سه دليل، اين است که بت پرستان در پرستش بت ها و شريک خدا قرار دادن آن ها متردد بودند. زيرا از هر طرف اشکال بر ايشان وارد بود. اگر بگويند شريک خدايند، دليلى ندارند. چون در بت هاى خود اوصافى که دلالت بر الوهيت آن ها بکند، سراغ ندارند. و اگر ادعا کنند که چنين اوصافى در بت هاى خود ديده اند، دروغ گفته اند.
زيرا معنايش اين مى شود که ايشان به وجود شرکاى خدا پى برده باشند، ولى خداوند از وجود آن ها بى خبر باشد. و اگر به صرف لقلقه زبان اکتفاء کنند، بدون اين که حقيقتى داشته باشد، در حقيقت خواسته اند خدا را فريب دهند، و خدا بزرگتر از اين حرف ها است، خيلى هم بزرگتر است.
زمخشرى در کشاف گفته: اين احتجاج و اسلوب هايش، بسيار عجيب است، و خود با زبانى رسا و شيوا، فرياد مى زند که از زبان بشر نيست، مگر کسى معرفت و يا انصاف نداشته باشد.
«بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ»:
کلمه «بَل»، به معناى اعراض و آيه شريفه اعراض از دليل هاى ذکر شده و لوازم آن است، و معنايش اين است که: اين دليل ها را واگذار. زيرا اينان اگر براى خدا شريک قائل مى شوند، به خاطر هيچ يک از اين وجوه که گفتيم نيست، بلکه علتش تنها اين است که شيطان، شرک را در نظرشان جلوه داده و بدين وسيله از راه خدايشان باز داشته است.
چون اينان علم دارند بر اين که هيچ حجتى بر شرکت اين شرکاء ندارند، و اين را هم مى دانند که صرف ادعا، بت ها را شريک خدا نمى سازد، ليکن هدفشان از ترويج بت پرستى و الوهيت بت ها و جلب توجه عامه به سوى آن ها، تنها و تنها به دست آوردن پول و زخارف دنيا است. و چون دعوت تو سدّ راه منافع ايشان است، از اين نظر از درِ لجبازى و دشمنى با تو نسبت به عبادت بت ها تعصب به خرج داده، مردم را بيش از پيش، به سوى بت و به سوى توسل به آن دعوت مى کنند، تا هم سدّ راه تو شوند، و همه مردم را گمراه کنند.
شيطان هم، اين مکر و نقشه را در نظر آنان جلوه داده، و گرنه هيچ سبب ديگرى در مشرک بودن آنان نيست. نه دليلى، و نه جهت ديگرى، و هر چند شيطان اين نقشه ها را در نظر آنان زينت داده و گمراهشان ساخته. و ايشان هم مردم را گمراه نمودند، وليکن در عين حال خداوند گمراهشان کرد و از نعمت هدايت محرومشان نمود، و کسى که خدا او را گمراه کرده باشد، هدايت کننده اى نخواهد داشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۰
«لهَُّمْ عَذَابٌ فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ لَعَذَابُ الاَخِرَةِ أَشقُّ وَ مَا لهَُم مِّنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ»:
کلمۀ «أشق»، صيغه افعل تفضيل است از ماده «مشقه» است. و کلمه «واق»، اسم فاعل از ماده «وقايه»، به معناى نگه دارى است.
در اين آيه به طور اختصار عذابى را که در آيات سابق وعده داده بود، بيان مى کند. و مقصود از جمله «وَ مَا لَهُم مِنَ اللّهِ مِن وَاقٍ»، نفى شفاعت و تأثير آن در حق ايشان است، و معنايش اين است که به هيچ وجه کسى را ندارند که شفاعتشان کند.
وعده به مؤمنان، در مقابل وعيدى که به کافران داده شد
«مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنهَارُ أُکُلُهَا دَائمٌ وَ ظِلُّهَا تِلْک عُقْبى الَّذِينَ اتَّقَوا وَ عُقْبى الْکَافِرِينَ النَّارُ»:
کلمه «مَثَل» به معناى توصيفى است که موصوف را ممثل و مجسم نمايد.
در آيه شريفه، وعده جميلى را که در قبال وعيد کفار به مردم پرهيزگار اختصاص داده، بيان مى کند، تا هم آن را بيان کرده باشد، و هم اين که زمينه براى خاتمه کلام که خلاصه گيرى از نتيجه سعى کفار و مؤمنان در مسير به سوى پروردگار و بازگشتشان به سوى اوست، فراهم گردد.
و اگر در قبال کفار، متقين را قرار داد، با اين که مى بايست مؤمنان را قرار داده باشد، بدين منظور است که اشاره کند بر اين که کسانى به اين عاقبت حُسنى نائل مى آيند که علاوه بر ايمان، عمل صالح هم داشته باشند، چون اگر ايمان به خدا داشته باشند و عمل صالح نکنند، مؤمن به خدا و کافر به آيات او خواهند بود.
و از جمله اشارات لطيفى که در اين آيه به کار رفته، اين است که در مقابله اول، ميان مؤمنان و مشرکان، از آنان به «مُتَّقُون»، و از اينان به «الَّذِينَ کَفَرُوا» تعبير کرده، و در آخر از آنان به «الَّذِينَ اتَّقَوا»، و از اينان به «کَافِرُونَ» تعبير نموده است.
و بعيد نيست که در اين اختلاف تعبير، اشاره باشد به اين که فعل ماضى «اتَّقُوا» و «کَفَرُوا» و صفت «مُتّقين» و «کَافِرُون» در اين جا يک مدلول دارند، و مجموع اعمالشان در دنيا يک عمل اعتبار شده است، و لازمه آن، اين است که يک بار بودن عمل عين استمرار آن باشد، و به اين اعتبار تعبير «الَّذِينَ کَفَرُوا» و «الَّذِينَ اتَّقَوا» که دلالت بر صدور فعل دارد، با تعبير «کَافِرُونَ و مُتَّقُونَ» که دلالت بر اتصاف و استمرار مى کند، يک مفاد را مى رسانند، و آن عبارت است از منحصر ساختن موصوف بر صفتش، و اين که يک دسته فقط کفر مى ورزند و دسته ديگر فقط در راه ايمان قدم بر مى دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۰۱
و اما آن کسانى که اعمالشان و کفر و ايمانشان استمرار نداشته، هر لحظه عوض مى شود. مدتى کفر از ايشان سر مى زند، سپس مبدّل به ايمان مى گردد، و يا چندى بر طريق ايمان اند، سپس به کفر مى گرايند. و خلاصه هنوز بر يک طريق معيّن استوار نشده اند، از سياق اين آيات خارج اند، و روى سخن در اين آيات با آنان نيست - دقّت فرمایيد.
اين را نيز بايد خاطرنشان سازيم که در آيات قبلى، وجوه مختلفى از التفات به کار رفته بود. مانند «کَذَلِکَ أرسَلنَاکَ»، که در آن خداوند متکلم مع الغير و در «بَل لِلّهِ الأمرُ»، غايب اعتبار شده است. و باز در جمله «فَأملَيتُ لِلَّذِينَ کَفَرُوا»، متکلم وحده و در جمله «وَ جَعَلُوا لِلّهِ شُرَکَاء»، غايب اعتبار شده است.
و وجه آن روشن است. چون تعبير به مثل «أرسَلنَاکَ» که خداوند متکلم با غير اعتبار شده است، بدين جهت بوده که دلالت کند بر اين که در اين ميان وسائطى مثلا از قبيل ملائکه وحى دخالت دارند. و در جمله «بَل لِلّهِ الأمرُ جَمِيعاً» که خداوند غايب اعتبار شده است، براى اين بوده که دلالت کند بر اين که هر امرى، چه با واسطه و چه بدون واسطه، به مقام الوهيت خداى تعالى که قيوم بر هر چيز است، برگشت مى کند.
و تعبير به مثل «فَأملَيتُ لِلَّذِينَ کَفَرُوا ثُمَّ أخَذتُهُم»، براى دلالت بر اين است که خداى تعالى در حقيقت، واسطه اى که شريک و يا شفيع او باشد ندارد، آن چنان که کفار ادعا مى کنند.
آنگاه جمله «تِلکَ عُقبَى الَّذِينَ اتَّقَوا وَ عُقبَى الکَافِرِينَ النَّارُ»، همان طور که گفتيم، اشاره مى کند به سرانجام کار دو طایفه، و با اين جمله بحث در پيرامون مؤمنان و مشرکان از نظر آثارى که حق و باطل در عقايد و اعمالشان دارد، خاتمه مى يابد.
و به خاطر داريد که گفتيم اين آيات نه گانه که مورد بحث ما است، تتمه آيات ده گانه قبل است که با آيه «أنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاءً...» شروع مى شد.
رده:تفسیر المیزان