المیزان جلد۱۲ بخش۲۶
« قَالُوا أسَاطِيرُ الأوَّلِين » - يعنى: اين چيزى که از آن پرسش مى شود، اکاذيب و خرافاتى است که گذشتگان نوشته و ثبت کرده و براى آيندگان باقى گذاشته اند، که لازمۀ اين پاسخ، اين است که اين قرآن از ناحيه خداى سبحان نازل نشده باشد.
بيان اين که گمراه کنندگان، همانند بارِ گناهان ناشى از اضلالشان را بر دوش مى کشند
«لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ کَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ...»:
راغب در مفردات گفته: کلمۀ «وَزَر» - به فتحه «واو» و «زاء» - به معناى ملجأ و پناهگاه کوه است، که در مواقع خطر بدان جا پناهنده مى شوند، همچنان که خداى سبحان فرموده: «کَلَّا لَا وَزَرَ * إلَى رَبِّکَ يَومَئِذٍ المُستَقَر».
و کلمۀ «وِزر» - به کسره «واو» و سکون «زاء» - به معناى ثقل و بار است، و به مناسبت سنگينى کوه، بار را هم «وِزر» گفته اند، و از بار سنگين هم تجاوز نموده، گناهان را هم «وِزر» خوانده اند، همچنان که «ثقل» هم مى خوانند.
و در قرآن، از گناهان، هم به «وِزر» تعبير شده و فرموده: «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم کَامِلَةً». و هم به «ثِقل» تعبير شده و فرموده: «وَلَيَحمِلُنَّ أثقَالَهُم وَ أثقَالاً مَعَ أثقَالِهِم».
آنگاه اضافه کرده است که: وزر ديگران را بر دوش کشيدن، در حقيقت همان معنايى است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در حديث: «مَن سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً کَانَ لَهُ أجرَهَا وَ أجرَ مَن عَمِلَ بِهَا مِن غَيرِ أن يَنقُصَ مِن أجرِهِ شَئٌ، وَ مَن سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً کَانَ لَهُ وِزرَهَا وَ وِزرَ مَن عَمِلَ بِهَا» بيان فرموده است، و معناى حديث اين است که:
«هر کس، سنّت خوبى را باب کند و مردم را بدان عادت دهد، هم اجر عمل خود را مى برد، و هم اجر هر کسى را که بدان عمل کند، بدون اين که از اجر عاملين آن، چيزى کم شود. و هر کس سنّت زشتى را باب کند، هم وزر آن عمل را به دوش خواهد کشيد، و هم وزر هر کسى را که به آن عمل کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۶
البته در حديث، کلمۀ «مِثل» در تقدير است، و تقدير کلام «مِثلِ أجرِ» و «مِثلِ وِزر» کسى است که بدان عمل کند، مى باشد، و اين، با آيه: «لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى» منافات ندارد. زيرا در اين آيه، کشيدن «وِزر» به نحوى مقصود است که صاحب «وِزر»، از آن عارى شود، و به کلّى بارش را ديگرى بکشد.
حديثى که وى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نقل کرده، از طرق خاصه و عامه، هر دو روايت شده، و کتاب عزيز هم، آن را تأييد مى کند. مثلا مى فرمايد: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتهُم ذُرِّيَّتُهُم بِإيمَانٍ ألحَقنَا بِهِم ذُرِّيَّتَهُم وَ مَا ألَتنَاهُم مِن عَمَلِهِم مِن شَئٍ کُلُّ امرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِينٌ». و نيز مى فرمايد: «وَ نَکتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُم». و آياتى که اين معنا را افاده کند، بسيار است.
و اما اين که در تفسير جملۀ «کَانَ لَهُ وِزرَهَا وَ وِزرَ مَن عَمِلَ بِهَا» گفته: کلمۀ «مِثل» در تقدير است، از نظر لفظ و ظاهر، حرف بدى نيست، و عيبى ندارد که به وسيله آن تقدير، تناقضى را که ميان اين روايات و آيات مطابق آن و ميان آيه: «لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزرَ أُخرَى» و امثال آن، مانند: «لَيُوَفِّيَنَّهُم رَبُّکَ أعمَالَهُم» به چشم می خورد، بر طرف نمود.
زيرا اگر بگویيم: باب کننده سنّت بد، همه وزرهاى عاملين آن را به گردن مى گيرد، و خود عاملين، مسؤول نيستند، بر خلاف آيه اولى سخن گفته ايم. و اگر بگویيم: باب کننده و عاملين، شريک در «وِزر» هستند، بر خلاف آيه دومى سخن گفته ايم. اما اگر بگویيم: باب کننده و دستور دهنده، مثل «وِزر» عامل را دارد، بر خلاف هيچ يک از اين دو آيه حرف نزده ايم.
چگونگى تعدد «ِوزر» و «عذاب»، در ازای عمل واحد
اين، به حسب لفظ و ظاهر آيات بود. و اما بر حسب حقيقت، بايد بگوييم: همان طور که يک عمل، چه حسنه و چه سيئه باشد، يک عمل است و دو تا نمى شود، همچنين «وِزر» و «عذاب» آن نيز، بايد يکى باشد و تعدد بردار نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۷
منتهى چيزى که هست، گاهى خود عمل، از آن جايى که قائم به بيش از يک نفر است - البته قيامش به آمر و فاعل، قيامى است طولى، نه عرضى، تا باعث اشکال شود - قهرا «وِزر» و «عذاب» آن نيز، قائم به بيش از يک نفر خواهد بود. پس در حقيقت، در مسأله باب کردن کار زشت هم، يک «وِزر» و «عذاب» بيشتر نيست. چيزى که هست، با اين يک عذاب، دو نفر معذب مى شوند: يکى عامل و يکى هم آمر.
براى اين که تصور اين معنا آسان شود، کافى است در مضمون آياتى که به تجسم اعمال بر مى گردد، دقت کنيم، که در اين صورت خواهيم ديد يک عمل مثلا زشت، در صورت تجسم، به صورت واحد شخصى مجسم مى شود، وليکن بيش از يک نفر را معذب مى کند، و براى بيش از يک نفر مجسم مى شود: يکى آمر و باعث و يکى هم عامل و مباشر. بنابراين، مى توان مسأله را به وجهى بعيد، به چيزى مَثَل زد که دو نفر آن را تصور کنند و از تصور آن معذب شوند، يا لذت برند.
در سابق هم، در ذيل آيه: «لِيَمِيزَ اللهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّب...»، در جلد نهم اين کتاب، راجع به اين معنا بياناتى گذشت، و إن شاء الله، به زودى نيز بحث مفصل آن را در جاى مناسب، ايراد مى کنيم.
و به هر حال، در جملۀ «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم کَامِلَةً يَومَ القِيَامَة»، «لام» براى غايت است، و جار و مجرور، متعلق به جملۀ «أسَاطِيرُ الأوَّلِين» است. و جملۀ «يُضِلُّونَهُم» دلالت دارد بر اين که تحمل کردن وزرهاى ديگران، جهت گمراه کردن ايشان بوده، و نتيجه اضلال، حمل أوزار است، و تقدير کلام چنين است:
«براى اين گفتند اساطير اولين است که ايشان را گمراه کنند و خودشان گمراه بودند، که هم وزر گناهان خود را حمل کردند و هم وزر اينان را که بدون علم گمراهشان کردند».
و اگر جملۀ «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم» را با قيد «کاملة» مقيد نمود، براى اين بود که کسى توهم نکند که بعضى از گناهان خود و بعضى از گناهان گمراه شدگان خود را حمل مى کنند، نه همه وزرهاى خود و همه وزرهاى گمراه شدگان خود را.
«وَ مِن أوزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُم» - کلمۀ «مِن» در اين جمله، تبعيضى است. چون گمراه کنندگان، تمامى وزرهاى گمراه شدگان خود را به دوش نمى کشند، بلکه تنها آن وزرهايى را حمل مى کنند که نتيجه اضلال ايشان بوده، و خود سياق شاهد اين معنا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۸
پس آوردن «مِن» تبعيضيّه، براى فرق نهادن ميان گناهان و وزرهاى ناشى از اضلال و گناهان غير ناشى از آن بوده است. نه براى اين که بر تبعيض دلالت کند، تا معنايش اين شود که بعضى از وزرهاى ناشى از اضلال را به حساب ايشان و بعضى ديگرش را به حساب اضلال شدگان مى نويسند. و يا معنايش تقسيم باشد، به اين معنا که تمامى وزرهاى اضلال را جمع نموده، بعضى را به اين و قسمتى را به آن بار مى کنند. زيرا امثال آيه: «وَ مَن يَعمَل مِثقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ» با آن منافات دارد (دقت بفرماييد).
برداشت هاى نادرست از آيه: «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم کَامِلَةً يَومَ القِيَامَة»
از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که استفاده اى که بعضى از مفسران از آيه: «لِيَحمِلُوا أوزَارَهُم کَامِلَةً يَومَ القِيَامَة» کرده اند که: «به مقتضاى آن، از گناه آنان هيچ کم نمى شود، و به امثال گرفتاری هاى دنيايى و يا اطاعت هاى مقبول که در مؤمنان، کفاره گناهان اند، کفاره پذير نيست»، استفاده صحيح و مقبولى نيست.
و همچنين، استفاده اى که بعضى ديگر کرده اند که: «آيه شريفه دلالت دارد بر اين که خداى تعالى، بعضى عذاب ها را از مؤمنان ساقط مى کند، و در حقشان تخفيف قائل مى شود»، (حرف درستى نيست). زيرا اگر ميان مؤمنان و غير مؤمنان فرقى نبود، جهت نداشت کفار را اختصاص داده، تنها گناهان ايشان را غيرقابل تخفيف بداند.
وجه نامقبولى اين دو احتمال، اين است که:
هر چند خوارى کفار و احترام مؤمنان مطلبى است در جاى خود محفوظ، همچنان که آيات دلالت کننده بر خفّت و خوارى کفار، به عذاب هاى دنيوى و حبط اعمال و نيز آيات دلالت کننده بر شفاعت بعضى از مؤمنان نيز بر آن دلالت دارد، ليکن آيه مورد بحث، ناظر به اين جهت نيست. تنها عنايت آيه در فرق ميان وزرهاى خود گمراه شدگان به دست کفار، و وزرهايى است که کفار در آن ها دخالت داشته اند، و مى خواهد بفرمايد: گمراه شدگان به دست کفار، خودشان وزر عمل خود را خواهند کشيد، و گمراه کنندگان، تنها آن وزرهايى از ايشان را به دوش مى کشند که اضلال ايشان، باعث آن شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۹
سست ترين وجه از دو وجه گذشته، وجهى است که بعضى ذکر کرده و گفته اند: کلمۀ «ِمن» در «مِن أوزَارِ الَّذِينَ...»، زائده و يا بيانيه است. ولى خواننده خود، بى وجهى آن را مى داند.
و اگر در جملۀ «يُضِلُّونَهُم»، قيد «بِغَيرِ عِلمٍ» را آورد، براى اين بود که دلالت کند بر اين که کسانى که به دست مشرکان گمراه شدند، و فريب گفته آنان را که گفتند «أسَاطِيرُ الأوّلين» خوردند، فريب خوردنى بى دليل بوده و بدون دليل از آنان پيروى کردند. پس گويندگان اين سخن، ائمه ضلال بودند و گمراهان، مقلّدين و اتباع ايشان، و خداوند در توبيخ و تقبيح هر دو طایفه فرمود: «ألَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ».
«قَدْ مَکرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتى اللَّهُ بُنْيَانَهُم مِنَ الْقَوَاعِدِ ...»:
اتيان خداى تعالى بنيان ايشان را «از قواعد»، به معناى اين است که: امر او، بعد از آن که حاضر نبوده، حاضر شود. و اين تعبير، در کلام عرب شايع است. و «خرور سقف»، به معناى سقوط و فرو ريختن آن است.
و ظاهرا آن طور که سياق اشعار دارد، جملۀ «فَأتَى اللهُ بُنيَانَهُم مِنَ القَوَاعِد فَخَرَّ عَلَيهِمُ السَّقفُ مِن فَوقِهِم»، کنايه است از ابطال کيد و افساد مکر ايشان از راهى که خود آنان انتظارش را نداشتند. مثل کسى که مى ترسد از جلو او را بزنند، و همه حواسش جمع پيش رويش است، ناگهان دشمن از پشت سر، بر او وارد مى شود. خداوند هم بنيان مکر ايشان را از پايه منهدم مى کند، در حالى که آنان حواسشان، جمع بالاى سر و ناحيه سقف است، ناگهان بينند که سقف بر سرشان فرو ريخت، اما نه اين که سقف را خراب کرده باشند، بلکه پايه را از زير سقف بکشند.
بنابراين، جملۀ «فَأتَيهُمُ العَذَابُ مِن حَيثُ لَا يَشعُرُونَ»، عطف تفسيرى براى جملۀ «فَأتَى اللهُ بُنيَانَهُم...» است، و مقصود از «عذاب»، دنيوى است. و در آيه شريفه، مشرکان را که با خدا و رسول مکر مى کرده اند، تهديد نموده، خاطرنشان مى سازد که خدا با مکر کنندگان قبل از ايشان چه معامله اى کرده است، و بر سر امت هاى مستکبر گذشته، چه آورده و چگونه مکر ايشان را، به خود آنان برگردانيده است.
«ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ وَ يَقُولُ أَيْنَ شرَکائِی الَّذِينَ کُنتُمْ تُشاقُّونَ فِيهِمْ»:
کلمۀ «يُخزِيهِم»، از «خِزى» است و آن، بنابر آنچه که راغب ذکر کرده، ذلّت و خوارى است که صاحبش از دارا بودن آن شرمنده شود.
و کلمۀ «تُشَاقُّونَ»، از «شَاقّه» و آن، از ماده «شَقَقَ» است که در لغت، به معناى قطع و جدا کردن مقدارى از هر چيز است، و اصطلاحا به معناى مخاصمه و دشمنى و اختلاف کسى است که نبايد اختلاف کند و بايد دوستى و اتفاق بنمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۰
پس مشاقّه مشرکان در شرکاءشان، به معناى اختلاف آنان با اهل توحيد است، با اين که امت واحدى هستند که خدا همگی شان را بر فطرت توحيد و دين حق خلق کرده، و اين مشاقّه کنندگان با مؤمنان، مخاصمه مى کنند و خود را از ايشان جدا مى سازند.
و معناى آيه، اين است که: خداى سبحان، به زودى در روز قيامت، ايشان را به عذاب شرم آور مبتلا نموده، از ايشان مى پرسد: پس کجايند آن شريکان من، که بر سرِ آن ها، با اهل حق دشمنى مى کرديد و در دين فطرت اختلاف مى انداختيد؟
مقصود از کسانى که علم داده شده اند، در آيه شریفه
«قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْى الْيَوْمَ وَ السُّوءَ عَلى الْکافِرِينَ»:
به طورى که از سياق بر مى آيد، مقصود از «خِزى»، ذلت موقف و بدى عذاب است، و اين ها که خدا به داشتن علم توصيفشان کرده و خبر داده که در قيامت چنين و چنان مى گويند، همان کسانی اند که به وحدانيت خدا علم يافته، و حقيقت توحيد بر ايشان مکشوف گشته است. زيرا علمى که با سياق آيه بسازد، اين علم است. چون در مقابل خطاى مشرکان قرار گرفته و خطاى مشرکان، همان است که انکشاف آن را در قيامت نقل نموده، که براى ايشان معلوم مى شود که آنچه در دنيا مى پرستيدند، جز اسمائى که خود نهاده بودند و جز سرابى که خود آب پنداشته بودند، نبوده است.
بعلاوه، آيات ديگر قرآنى نيز اين معنا را تأييد مى کند. زيرا در آيه مورد بحث فرموده: روز قيامت، کسانى که علم دارند، چنين و چنان مى گويند. و در وصف آن روز مى فرمايد: «لَا يَتَکَلَّمُونَ إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمَنُ وَ قَالَ صَوَاباً»، و معلوم است که تنها کسى صواب مى گويد که از خطاء و لغو و باطل محفوظ باشد، و هرگز از باطل در سخن محفوظ نمى شود، مگر آن که در عملش نيز از باطل محفوظ باشد. پس بايد کسانى باشند که جز حق، نمى بينند و جز حق، عمل نمى کنند و جز به حق، لب نمى گشايند.
اگر بگويى:
بنابه گفته تو، مقصود از «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»، تنها اهل عصمت مى باشند و حال آن که اين تعبير در قرآن کريم، در باره غير معصومان هم آمده، و از آن جمله فرموده: «وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ وَيلَکُم ثَوَابُ اللهِ خَيرٌ». و نيز فرموده: «وَ لِيَعلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ أنَّهُ الحَقُّ مِن رَبِّکَ فَيُؤمِنُوا بِهِ»، و همچنين مواردى ديگر، که ظهور در غير معصومان دارند.
جواب مى گوييم:
اين که ما گفتيم: «خصوص آيه مورد بحث، راجع به معصومين است»، استفاده اى بود که با کمک مقام از آيه کرديم، نه اين که لفظ «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»، به معناى معصومان فقط باشد، تا لازمه اش اين شود که هر جاى قرآن اين تعبير آمده باشد، به آن معنا بوده باشد.
و اما اين که گفتند: مراد از «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»، تنها انبياء و يا انبياء و مؤمنانى است که در دنيا به دلائل توحيد عالم شدند، و يا مراد از آن، مؤمنان به تنهايى و يا ملائکه است، گفته هايى است که در آيه شريفه، دليلى بر هيچ يک از آن ها نيست.
«الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائکَةُ ظالِمِى أَنفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ...»:
ظاهرا اين جمله، تفسير کلمۀ «کافرين» است، که در آخر آيه قبلى قرار داشت، همچنان که جمله آينده که مى فرمايد: «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ طَيِّبِينَ...»، تفسير است براى کلمۀ «متقين»، که در آخر آيه قبل آن قرار گرفته است.
و لازمۀ اين که گفتيم: تفسير کلمۀ «کافرين» است، اين نيست که تتمه گفتار «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم» باشد، تا کسى بگويد در اين صورت، نظم کلام مختل مى شود. زيرا لازمه اش اين است که نامبردگان در «الَّذِينَ أُوتُوا العِلم»، اول گفته باشند که امروز خِزى و سُوء بر کافران است، آنگاه به جاى اين که در باره کافران بگويند: «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَة: آن هايى که ملائکه جانشان را گرفته»، گفته باشند: «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَة: آن هايى که ملائکه، جانشان را مى گيرند».
کلمۀ «سَلَم» در جملۀ «فَألقُوا السَّلَم»، به معناى استسلام و خضوع و انقياد است، و ضمير جمع در «ألقُوا» به «کافرين» بر مى گردد و معناى آيه، چنين است که:
کافران، همان کسانى هستند که ملائکه جان هايشان را می گيرند، در حالى که سرگرم ظلم و کفر خويش اند، ناگهان تسليم گشته، خضوع و انقياد پيش مى گيرند، و چنين وانمود مى کنند که هيچ کار زشتى نکرده اند. ولى در همان حال مرگ، گفتارشان رد شده و تکذيب مى شوند و به ايشان گفته شود: آرى، شما چنين و چنان کرديد، اما خدا به آنچه مى کرديد، قبل از اين که به اين ورطه يعنى مرگ بيفتيد، آگاه بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۲
«فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْس مَثْوَى الْمُتَکَبرِينَ»:
خطاب در اين آيه هم، مانند خطاب در آيه «إنَّ الخِزىَ اليوَمَ وَ السُّوءَ عَلَى الکَافِرِين»، و در آيه «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَة»، به مجموع کافران است، نه يک يک آنان.
بنابراين، برگشت معناى آيه مورد بحث، نظير اين مى شود که مثلا بگوييم: «تا يک يک شما از درى از درهاى جهنم که مناسب کرده هايتان است، وارد شويد». نه اين که معنايش اين باشد که: «هر يک از شما از همه درهاى جهنم، و يا از چند تاى آن وارد شويد»، تا بگويى معناى صحيحى نيست. و ما در تفسير آيه «لَهَا سَبعَةُ أبوَابٍ لِکُلّ بَابٍ مِنهُم جُزءٌ مَقسُومٌ»، در معناى چند در داشتن جهنم، بحثى گذرانديم.
مقصود از «متکبرین»، همان مستکبران اند. به اين معنا که مصداقا هر دو يکى هستند، هرچند که عنايت لفظى در آن دو مختلف است. يک جا اقتضاء می کند آن طور تعبير شود، و يک جا اين طور. مانند مسلم و مستسلم، که از نظر مصداق يکى هستند.
پس «مستکبر»، آن کسى است که براى خود طلب بزرگى مى کند و آن خواسته را از قوه به فعليت و از دل به خارج در مى آورد. و «متکبر»، آن کسى است که تکبر را براى خود قبول کرده، آن را براى خود صفتى مى سازد.
مقصود از «مردمان باتقوا»، در آیه شریفه
«وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَا ذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُوا خَيراً ...»:
در اين جمله، مردمان با تقوا که در دنيا چنين وصفى داشتند، مسؤول قرار گرفته اند، و اين که گفتيم «الَّذِينَ اتَّقُوا»، دارندگان اين صفت بوده و تقوا وصف استمرارى ايشان است. دليلش هم اين است که در آخرين آيه و در آيه بعدى، تقوا را صفت استمرارى آنان گرفته و از ايشان به «متقين» تعبير فرموده است.
پس مى توان گفت: مسؤولين از ميان مردم با تقوا در اين آيه، آن عده اى هستند که در تقوا و ايمان، کامل و برجسته شده اند، همچنان که مسؤولين از آن طائفه ديگر نيز، شرار و کمّلين کفر هستند.
پس اين که بعضى گفته اند: مراد از اين کلمه، مطلق مؤمنان هستند که از شرک، تقوا ورزيده اند، و يا حدّاکثر از بعضى از گناهان هم پرهيز کرده اند، کلام صحيحى نيست.
و اين که از قول مسؤولين، حکايت کرد که در جواب سائل گفتند: «خَيراً»، معنايش اين است که: خدا خير نازل کرده، چون قرآنى نازل کرده، که متضمن معارف و شرايعى است که در اخذ آن، خير دنيا و آخرت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۳
و در اين که گفتند: «خَيراً»، اعتراف به دو چيز است:
يکى اين که: قرآن کريم، از طرف خداى عالَم نازل شده است. و دوم اين که: متضمن سعادت دنيا و آخرت بشر است. و ضمن اين اعتراف، به مخالفان خود (مستکبران) که آن را اساطير خوانده بودند، پاسخ داده اند.
و اگر کلمۀ «خَير» مرفوع، نازل مى شد، ديگر اين نکات را افاده نمى کرد. يعنى اعتراف به نزول از ناحيه خدا نمى بود. همچنان که اگر کفار در پاسخ همين سؤال مى گفتند: «اساطير الاولين»، و «اساطير» را با فتح مى گفتند - به طورى که گفته شده - اعترافى بود از ايشان به اين که قرآن از ناحيه خدا نازل شده است.
« لِلّذِينَ أحسَنُوا فِى هَذِهِ الدُّنيَا حَسَنَةٌ وَ لَدَارُ الآخِرَةُ خَيرٌ» - از ظاهر سياق بر مى آيد که اين جمله، بيان براى جوابى است که دادند و گفتند: «خَيراً». حال آيا اين بيان از خود مسؤولين و تتمه پاسخ ايشان است و يا بيانى است از خداى تعالى؟
ظاهر اين که مى فرمايد: «وَ لَنِعمَ دَارُ المُتَّقِينَ * جَنَّاتُ عَدنٍ...»، اين است که کلام خداى تعالى باشد، که گويا خواسته است، جواب متقين را شرح دهد و وجه خيريت قرآن را بيان نمايد. چون در دوران امر ميان اين که کلام مذکور از ربّ باشد، يا از مربوبين، به کلام ربّ شبيه تر است تا کلام مربوبين. آن هم مربوبينى که خدا به صفت تقوايشان ستوده. زيرا مردم باتقوا چنين جرأتى به خود نمى دهند که سرنوشت خود را «جَنَّات عَدن» تعيين کنند.
و مراد از «حَسَنه»، پاداش نيکو است. آرى مردم باتقوا، به خاطر احسانى که مى کنند، به دستورات قرآن عمل مى نمايند، مجتمع صالحى تشکيل دهند، که حاکم در آن عدل و احسان و زندگى طيب است، زندگى اى که بر اساس رشد و سعادت استوار است، در نتيجه خودشان هم، از دنياى خوشى برخوردار مى شوند. به دليل اين که فرمود: «لَهُم فِى الدُّنيَا»، و معلوم است که زندگى آخرت براى چنين مردمى از دنيايشان بهتر است. چون خوشى آن زوال ناپذير است و نعمتش آميخته با نقمت و کامش متعقب به ناکامى نيست.
و معناى آيه اين است که: به متقين از مردم باايمان گفته مى شود: پروردگارتان چه نازل کرده و آنچه نازل کرده بود، چگونه بود؟ گفتند: خير بود، زيرا براى مردمى که احسان مى کنند - يعنى به دستورات آن کتاب عمل مى کنند، و اين تعبير براى اشاره به اين است که کتاب مزبور به نيکى و احسان دستور مى دهد - در اين دنيا پاداش نيک است، و در آخرت پاداش بهترى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۴
آنگاه در آخر، آنان را مى ستايد تا کلام را تأکيد کرده باشد، و مى فرمايد: و چه نيک است خانه متقين.
آنگاه مجددا توضيح می دهد که: خانه ايشان جنّات عدنى است که به آن داخل مى شوند و از دامنه آن نهرها روان است، و در آن جا، هرچه را بخواهند، در اختيار دارند، و خدا اين چنين، متقين را پاداش دهد.
مقصود از طيّب بودن «متقين»، در حال توفّی و مرگ
« الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيکُم أُدخُلُوا الجَنَّةَ بِمَا کُنتُم تَعمَلُونَ»:
اين آيه، بيان وضع متقين است، که چگونه مردمى هستند، همچنان که آيه «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ ظَالِمِى أنفُسَهُم...»، بيان وضع مستکبران بود.
و کلمۀ «طيّب»، به معناى عارى بودن هر چيزى است از خلطى که آن را تيره و ناپاک سازد و خلوص آن را از بين ببرد. گفته مى شود: «طَابَ لِىَ العَيشُ: زندگى برايم طيّب شد». يعنى از هر چيزى که کدر و ناگوارش کند، پاک گرديد.
و «قول طيّب»، آن کلامى است که از لغو و شتم و خشونت و ساير کدورت ها پاک باشد.
و فرق ميان «طيّب» و «طهارت»، اين است که: «طهارت»، به معناى بودن هر چيزى است بر وضع و طبع اولی اش، به طورى که از هر چيزى که مايه تنفر باشد، پاک بوده باشد.
و اما «طيّب»، به معناى بودن هر چيزى است بر وضع اصلى خود، به طورى که از هر چيزى که آن را کدر و فاسد کند، خالى و عارى باشد. چه اين که از آن تنفر بشود و چه نشود. و به همين جهت، «طيّب» را در مقابل «خبيث» به کار مى برند، که مشتمل بر خبائث زائد بر اصل خود باشد.
و در قرآن کريم فرموده: «الخَبِيثَاتُ لِلخَبِيثِينَ وَ الخَبِيثُونَ لِلخَبِيثَاتِ وَ الطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَ الطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَات». و نيز فرموده: «وَ البَلَدُ الطَّيِّبُ يَخرُجُ نَبَاتُهُ بِإذنِ رَبِّهِ وَ الَّذِى خَبُثَ لَا يَخرُجُ إلّا نَکِداً».
بنابراين، معناى «طيّب بودن متقين»، در حال توفّى و مرگ، خلوص آنان از خبث ظلم است، در مقابل مستکبران، که ايشان را به ظلم در حال مرگ توصيف کرده، و فرموده: «الَّذِينَ تَتَوَفَّيهُمُ المَلَائِکَةُ ظَالِمِى أنفُسِهِم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۵
و معناى آيه چنين مى شود: متقين کسانى هستند که ملائکه، آنان را قبض روح مى کنند، در حالى که از خبث ظلم - شرک و معاصى - عاری اند، و به ايشان مى گويند: سَلَامٌ عَلَيکُم - که تأمين قولى آنان است به ايشان - به بهشت وارد شويد، به پاداش آنچه مى کرديد. و با اين سخن، ايشان را به سوى بهشت راهنمايى مى کنند.
پس اين آيه، همان طور که ملاحظه مى فرماييد، «متقين» را به پاکى و تخلص از آلودگى به ظلم توصيف نموده، و به ايشان وعده امنيت و راهنمايى به سوى بهشت مى دهد. پس در نتيجه، برگشت معنايش به اين آيه است که مى فرمايد: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَم يَلبِسُوا إيمَانَهُم بِظُلمٍ أُولَئِکَ لَهُمُ الأمنُ وَ هُم مُهتَدُونَ».
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «طيّب» در آيه شريفه، پاکى از پليدى شرک است. بعضى ديگر به پاکى گفتار و کردار تفسيرش کرده اند. ولى اکثر مفسران بر آنند که به طهارت از آلودگى گناهان تفسيرش کنند، و تو خواننده عزيز، با دقت در آنچه گذرانديم، مى فهمى که هيچ يک از اين تفسيرها، خالى از مسامحه و سهل انگارى نيست.
«هَلْ يَنظُرُونَ إِلّا أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائکةُ أَوْ يَأْتىَ أَمْرُ رَبِّک کَذَلِک فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ...»:
در اين جا، به داستان مستکبران از مشرکان برگشته، پاره اى از اقوال و افعالشان را ذکر نموده، و وضعشان را با طاغيان از امت هاى گذشته و مآل امر آنان مقايسه مى کند.
«هَل يَنظُرُونَ إلّا أن تَأتِيَهُمُ المَلَائِکَةُ أو يَأتِىَ أمرُ رَبِّکَ» - سياق آيه و مخصوصا داستان عذابى که در آيه بعدى آن است، ظهور در اين دارد که آيه در مقام تهديد است.
بنابراين، مراد از «آمدن ملائکه»، نازل شدن آنان براى عذاب استيصال و خانمان برانداز است. و خلاصه در مقام بيان مطلبى است که امثال آيه: «مَا نُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ إلّا بِالحَقِّ وَ مَا کَانُوا إذاً مُنظَرِينَ» در مقام بيان آنند. و مقصود از «اتيان امر ربّ تعالى»، قيام قيامت و فصل قضاء و انتقام الهى از ايشان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۶
و اما احتمال اين که مقصود از «آمدن امر»، همان امرى باشد که در اول سوره فرمود: «أتَى أمرُ الله»، با در نظر گرفتن اين که در آن جا گفتيم مقصود آمدن نصرت الهى و غلبه اسلام بر شرک است، احتمال ضعيفى خواهد بود. چون با لحن شديدى که در آيه مورد بحث است، نمى سازد.
علاوه بر اين، در ذيل آيات مورد بحث، خواهيد ديد که گفتگو از انکار قيامت و جواب از آن است، و همين خود، مؤيد احتمال ما است که گفتيم مقصود از آمدن «امر خدا»، آمدن قيامت است.
و اگر کلمۀ «ربّ» را بر کافى که خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، اضافه کرد و فرمود: «أمرُ رَبِّک: امر پروردگار تو» و نفرمود: «أمرُ الله»، و يا «أمرُ رَبِّهِم: امر پروردگار ايشان»، براى اشاره به اين معنا بود که آمدن امر خدا، نصرتى براى تو و نکبتى براى دشمنان تو خواهد بود.
«کَذَلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم » - اين جمله، هم تأکيد تهديد سابق است، و هم تأييد مطلب است به ارائه نظير و مانند. و معنايش اين است که: کسانى هم که قبل از ايشان بودند، مانند ايشان حق را انکار و استهزاء کردند، و خلاصه کارى که به حسب طبع، باعث نگرانى از عذاب خدا مى شود، مرتکب شدند. «فَأصَابَهُم سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا...: و عذاب آنچه کردند، به ايشان رسيد».
«وَ مَا ظَلَمَهُمُ اللهُ وَلَکِن کَانُوا أنفُسَهُم يَظلِمُونَ » - اين جمله، کلامى است معترضه، که علت نزول عذاب بر ايشان را ظلم دانسته و بيان مى کند که اين ظلم از خداى تعالى نبود، بلکه ظلمى بود که خود ايشان به خود کردند، و خداى تعالى هم، اين عذاب را براى يک بار و دو بار ظلم ايشان نفرستاد، بلکه ايشان را مهلت داد تا آن جا که بر ظلم خود ادامه دادند، آنگاه عذاب را فرستاد.
و اگر بپرسى: از کجاى آيه اين نکته را استفاده کرديد؟ مى گوييم: از کلمۀ «کَانُوا»، که دوام و ثبات را مى رساند. پس در جملۀ «وَ مَا ظَلَمَهُمُ الله...»، استمرارشان را بر ظلم اثبات نموده، و اصل ظلم را از ناحيه خداى سبحان نفى مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۷
«فَأَصابَهُمْ سيِّئَات مَا عَمِلُوا وَ حَاقَ بِهِم مَا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ»:
«حَاقَ بِهِم»، به معناى «عذاب بر ايشان حلول کرد» است. بعضى هم گفته اند: به معناى «نازل شد و به ايشان رسيد» مى باشد. و مقصود از «آنچه بدان استهزاء مى کردند»، همان عذاب هايى است که پيغمبرانشان از آن انذارشان مى کردند، و معناى آيه روشن است.
«وَ قَالَ الَّذِينَ أَشرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ نحْنُ وَ لا آبَاؤُنَا وَ لا حَرَّمْنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ...»:
در اين آيه، از زبان بت پرستان منکر نبوت، شبهه اى را عليه نبوت نقل کرده، و به همين جهت، ايشان را با صفت صريحشان تعريف کرده و فرموده است: «وَ قَالَ الَّذِينَ أشرَکُوا: آنان که شرک ورزيدند، چنين گفتند»، و به آوردن ضمير اکتفاء نکرد و نفرمود: «قَالُوا: گفتند». با اين که در آيات قبل، همه جا به آوردن ضمير اکتفاء مى کرد و اين، بدان جهت بود که شنونده بفهمد که شبهه مذکور، شبهه خود آنان است.
و جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا»، جمله اى است شرطيه که مفعول «شَاءَ» در آن حذف شده. چون جزاء شرط بر آن دلالت مى کرده، و تقدير کلام چنين است: «لَو شَاءَ اللهُ أن لَا نَعبُدُ مِن دُونِهِ شَيئاً مَا عَبَدنَا: اگر خدا مى خواست غير او را نپرستيم، نمى پرستيديم».
توجیه تعلق مشيّت خداوند، به امر عدمى، در آيه شریفه
بعضى اشکال کرده اند که:
اراده و مشيّت، به امر عدمى (نپرستيدن) تعلق نمى گيرد و معنا ندارد که مشيّت، به عدم پرستيدن تعلق گيرد. لذا بايد يک امر وجودى براى مشيّت در تقدير بگيريم که آن امر وجودى، ملازم با نپرستيدن باشد.
مثلا بگوييم: اگر خدا مى خواست که ما موحد باشيم و يا اين که تنها او را بپرستيم، غير او را نمى پرستيديم، و استدلال کرده اند به حديث: «مَا شَاءَ اللهُ کَانَ وَ مَا لَم يَشَأ لَم يَکُن: آنچه خدا بخواهد، شدنى است و آنچه نخواهد، شدنى نيست». زيرا در اين حديث، عدم وجود را معلق بر عدم مشيّت کرده، نه بر مشيّت.
ليکن اين اشکال وارد نيست، هر چند اصل حرف، در جاى خود صحيح است، ولى عنايات لفظى و مجازات کلام، دائر مدار حقايق کونى و نظريات فلسفى نيست.
آرى، سطح افکار عموم مردم که بت پرستان هم از همان ها بودند و افکار عالى ترى نداشتند، همان طور که ترتب امور وجودى را بر مشيّت جایز مى دانند، ترتب امور عدمى را نيز بر مشيّت جايز و ممکن مى شمارند. کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هم، بر اين عنايات لفظى جارى شده، همچنان که در کلام ديگرش، خطاب به خداى تعالى عرض مى کند: «اللَّهُمَّ إن شِئتَ أن لَا تُعبَد، لَم تُعبَد: پروردگارا! اگر بخواهى پرستش نشوى، تو را پرستش نمى کنند».
رده:تفسیر المیزان