المیزان جلد۱۲ بخش۲۷
علاوه بر اين، با اين کلام خود که گفتند: «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا...»، اشاره کرده اند به سخن پيامبران خود، که به ايشان مى گفتند: «به خدا شرک نورزيد و غير خداى را نپرستيد، آنچه را خدا حلال کرده، حرام مکنيد»، و همه اين کلمات، نهى هستند و نهى، طلب ترک است. پس مشيّت، متعلق به ترک شده است.
از اين هم که بگذريم، بت پرستان منکر توحيد خدا در الوهيت، يعنى خالقيت عالَم نبودند، و خلقت و صنع عالَم را مستند به دو خدا نمى دانستند، بلکه تنها منکر توحيد در عبادت بودند. يعنى خلقت و صنع را مخصوص خدا و عبادت را مخصوص آلهه خود مى کردند.
آرى مشرکان، آلهه زيادى داشتند که يکى از آن ها، موجد عالَم بود و معبود نبود، و بقيه معبود بودند و موجد نبودند. بنابراين، مشرکان اصلا خدا را نمى پرستيدند، نه اين که هم خدا و هم غير خدا را بپرستند، و چون چنين بود، تقدير جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ...»، «لَو شَاءَ اللهُ أن نُوَحِّدَهُ فِى العِبَادَة»، و يا «لَو شَاءَ اللهُ أن نَعبُدَهُ وَحدَهُ» مى باشد. يعنى: اگر خدا مى خواست که ما معتقد به توحيد در عبادتش بشويم و يا تنها او را عبادت کنيم، مى کرديم.
و در صورتى که تقدير کلام چنين باشد، مهمتر از هر چيز براى جزاء قرار گرفتن، توحيد در عبادت، يا تنها او را پرستيدن است، نه نفى عبادت غير. و اگر جزاء به صورت نفى عبادت غير هم بيايد، بايد بگوييم کنايه از توحيد عبادت و يا عبادت او به تنهايى است. (دقت بفرماييد).
و اگر هم قبول نکنى و اصرار بورزى در اين که حتما بايد متعلق مشيّت، امر وجودى باشد، بايد تقدير کلام: «لَو شَاءَ اللهُ أن نَکُفَّ عَن عِبَادَةِ غَيرِهِ مَا عَبَدنَا...: اگر خدا مى خواست از عبادت غير او دست برداريم، غير او را نمى پرستيديم...» باشد، تا شرط و جزاء، در عين اين که از نظر اثبات و نفى مختلف اند، بر حسب حقيقت متحد باشند.
و در جمله «مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ»، کلمۀ «مِن» اولى، بيانيه و دومى زائده است، که استغراق در نفى را تأکيد مى کند و به جمله چنين معنا مى دهد: «ما هيچ چيزى سواى او را نمى پرستيديم» و نظير اين، جملۀ «وَ لَا حَرَّمنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ» است.
جملۀ «نَحنُ وَ لَا آبَاؤُنَا»، بيان است براى ضمير متکلم در «عَبَدنَا»، تا دلالت کند بر اين که ايشان اين سخن را، هم از طرف خود و هم از طرف پدران خود زده اند. چون در پرستش بت ها از پدرانشان تقليد و اقتداء کرده اند، و حکايت چنين سخنى از زبان مشرکان در قرآن کريم، مکرر آمده. مانند: «إنَّا وَجَدنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَ إنّا عَلَى آثَارِهِم مُقتَدُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۴۹
جملۀ «وَ لَا حَرَّمنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ»، عطف است بر جملۀ «عَبَدنَا...». يعنى: «و اگر خدا مى خواست که ما بدون فرمان او چيزى را حرام نکنيم و يا آنچه حرام کرده بوديم، حلال کنيم، هرگز حرام نمى کرديم...». و مراد از آنچه حرام کرده بودند، «بحيره» و «سَائِبه» و غير آن دو است، که در جاى ديگر قرآن اسم برده شده.
تقرير و تبيين استدلال مشرکان، براى بت پرستى خود
در اين جا، نکته اى است و آن، اين که: ظاهر جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ»، از جهت اين که نفى عبادت، يعنى نپرستيدن را معلق بر خود مشيّت خداى تعالى کرده، مى رساند که مقصود ايشان از مشيّت، اراده تکوينى خدا است که هرگز از مراد تخلف نمى پذيرد. زيرا اگر مقصودشان غير از آن، يعنى اراده تشريعى خدا بود، مى بايست مى گفتند: «لَو شَاءَ اللهُ کَذَا لَأطَعنَاهُ وَ استَجَبنَا دَعوَتَهُ: اگر خدا چنين و چنان مى خواست، البته ما اطاعتش مى کرديم و اجابتش مى نموديم».
پس گويا خواسته اند بگويند اگر رسالت انبياء، رسالت حقى بود و اين دستور نهى پرستش بت ها و نهى تحريم «بحيره» و «سائبه» و «وصيله» و غير اين ها، نواهى خداى سبحان بود، ما نه آن بت ها را مى پرستيديم و نه آن حلال هاى او را حرام مى کرديم.
چون اگر او مى خواست، ديگر محال بود که ما بر خلاف خواست او عملى انجام دهيم. زيرا محال است مراد او، از اراده اش تخلف کند. پس اين که ما غير او را مى پرستيم و چیزهایی را حرام مى کنيم، خود دليل بر اين است که در اين کارها، هيچ امر و نهيى از ناحيه خدا وجود ندارد، و هيچ رسالت و شريعتى از ناحيه او، در اين باره نيامده است.
اين تقرير دليل مشرکان است که از سياق آيه استفاده شد. و خلاصه اش، اين است که: بت پرستى و تحريم حلال ها و ساير کارهايى که مى کنند، مورد هيچ نهيى از خدا نيست، که اگر بود، ايشان نمى توانستند آن کارها را بکنند.
البته اين را هم نمى خواهند بگويند که خدا خواسته است که ما بت ها را بپرستيم، تا آن پرستش و اين تحريم حلال ها ضرورى الوجود شود و ايشان نتوانند خوددارى کنند، و آن وقت با فرض اجبار، ديگر معنايى براى نهى رسولان نباشد. زيرا کلمۀ «لَو» دلالت مى کند بر امتناع جزاء، در صورت امتناع شرط، و مفهوم جملۀ شرطيه «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ»، اين است که خدا آن را نخواسته، و لذا ما بت مى پرستيم و تحريم حلال مى کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۰
به عبارت ديگر: ما بت مى پرستيم و از همين جا کشف مى کنيم که او غير اين را نخواسته. اين است مفهوم جمله شرطيه. و اما دو جملۀ «ليکن او خواسته که ما بت بپرستيم، پس به حکم اجبار مى پرستيم»، و يا «ليکن او خواسته که ما موحد در پرستش نباشيم، ما هم به حکم اجبار موحد نشديم»، از مفهوم و منطوق جمله شرطيه اجنبى هستند.
علاوه بر اين، اگر مقصود آنان چنان چيزى بوده و خواسته اند با اين سخن خود، نبوت را از راه اجبار و الجاء رد کنند، پس با همين سخن، به ضلالت خود و حقانيت نبوت اعتراف کرده اند. چيزى که هست، اعتذار جسته اند به اين که از آن جايى که ما مجبور در ضلالت و بت پرستى هستيم، نمى توانيم هدايت تو را بپذيريم و خدا خواسته که ما به همين حال گمراهى باقى باشيم. لذا بر پرستش بت ها و تحريم حلال ها مجبورمان کرده و ما قادر بر ترک خواسته او نيستيم.
آرى، مشرکان مى خواهند ادعاى هدايت کنند و بر پندار خود پافشارى مى نمايند، همچنان که خداى سبحان، بعد از ذکر عبادت و پرستش ايشان ملائکه را، از ايشان حکايت مى کند که گفتند: «لَو شَاءَ الرَّحمَنُ مَا عَبَدنَاهُم مَا لَهُم بِذَلِکَ مِن عِلمٍ إن هُم إلَّا يَخرُصُون ... بَل قَالُوا إنَّا وَجَدنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَ إنَّا عَلَى آثَارِهِم مُهتَدُون»، که صريحا براى خود و پدران خود، ادعاى هدايت مى کنند.
و نيز در کلام مجيدش، مکرر از ايشان حکايت شده که مسأله بت پرستى را يک سنّت قومى و مقدسى مى دانسته اند که پدران آنان، آن را باب کرده بودند و هر خلفى بعد از سلفش، مى بايستى آن را مقدس بشمارد و اين اعتقاد، با اعتراف به ضلالت و شقاوت، کجا مى سازد؟
و همچنين، مقصود آنان از اين استدلال، اين نبوده که کارهاى ايشان مخلوق خود ايشان و بر خلاف نظريه جبرى که گذشت، هيچ ارتباطى با مشيت الهى ندارد. زيرا اگر چنين منظورى مى داشتند، ديگر معقول نبود آن را مربوط به مشيت خدا کند. چون در اين صورت، مشيّت خدا هيچ کاره بوده، تنها خداى تعالى براى جلوگيرى از آن مى توانست متوسل به ايجاد مانع شود، و با ايجاد مانع، جلوی کارى را که نمى خواست ايشان انجام دهند، بگيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۱
و در اين صورت، بايد مشرکان چنين مى گفتند: «لَو شَاءَ اللهُ لَصَرَفنَا عَن عِبَادَةِ غَيرِهِ وَ تَحرِيمِ مَا حَرَّمنَاهُ: اگر خدا مى خواست، با ايجاد موانع، ما را از پرستش غيرخودش و از تحريم آنچه حرام کرديم، باز مى داشت»، ولى ظاهر آيه اين معنا را دفع مى کند. و يا مى گفتند: «لَو شَاءَ اللهُ شَيئاً مِن أعمَالِنَا لَبَطَلَ وَ جَرَحَ عَن کُونِهِ عَمَلاً لَنَا وَ نَحنُ مُستَقِلُّونَ بِهِ: يعنى اگر پاى مشيت خدا در بين مى آمد، ديگر عمل، عمل ما نمى بود، و حال آن که عمل، عمل ما است و ما مستقل در آنيم».
بعلاوه، اگر معناى جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا»، اين باشد که: اگر خدا می خواست، با ايجاد موانع ما را از انجام آن باز مى داشت، مشرکان حرف صحيحى زده بودند، ديگر معنا نداشت در سوره «زخرف»، آن را رد کند و بفرمايد: «مَا لَهُم بِذَلِکَ مِن عِلمٍ إن هُم إلّا يَخرُصُونَ».
پس بنابر آنچه گذشت، حق اين است که گفتيم مقصود مشرکان از جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ...»، اين است که در بت پرستى خود استدلال کنند به اين که مشيّت الهى متعلق ترک آن نشده، و خلاصه خدا ترک آن را نخواسته، نه اين که بخواهند متعرض اين معنا شوند که مشيّت به فعل عبادت بت تعلق گرفته تا جبر شود، و نه اين که گفته باشند محال است مشيّت، متعلق به عبادت شود، تا تفويض را اثبات کرده و گفته باشند که خدا تنها از راه ايجاد مانع، مى تواند از عمل بندگان خود جلوگيرى کند.
پاسخ به دليل مشرکان: تنها وظيفه پيامبران، «بلاغ مبين» است
«کَذَلِک فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلى الرُّسُلِ إِلّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ»:
در اين آيه، خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله» است، و به آن جناب امر مى کند که رسالت خود را به بلاغى آشکار ابلاغ کند و به آنچه مشرکان به هم مى بافند و استدلال هايى که بر مرام خود مى کنند، اعتنايى نکند. زيرا ادله آنان، دليل هايى پوچ و باطل است و بر عکس، حجت و دليل او، تامّ و قاطع است. و در همين جمله کوتاه، اشاره اجمالى است بر بطلان دليل مشرکان.
پس اين که فرمود: «کَذَلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم»، معنايش اين است که: اين طريقى که مردم معاصر تو پيش گرفته اند، عينا همان طريقى است که مشرکان گذشته پيمودند و غير خدا را پرستيدند، و از پيش خود چيزهايى را که خدا حرام نکرده بود، حرام کردند. و وقتى فرستادگان خدا به نزدشان مى آمدند و از اين اعمال، نهى شان مى کردند، همين را مى گفتند که: «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ نَحنُ وَ لَا آبَاؤُنَا وَ لَا حَرَّمنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ».
پس آيه مورد بحث، عينا همان مضمون آيه «کَدَأبِ آلِ فِرعَونَ وَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم کَذَّبُوا بِآيَاتِ اللهِ فَأخَذَهُمُ اللهُ بِذُنُوبِهِم» را افاده مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۲
«فَهَل عَلَى الرُّسُلِ إلّا البَلَاغُ المُبِينُ » - يعنى: رسالت خدايى را به بلاغى آشکار ابلاغ کن، و حجت را عليه ايشان تمام کن. زيرا تنها وظيفه فرستادگان خدا، «ابلاغ مبين» و ابلاغ آشکار است و بس. وظيفه آنان اين نيست که مردم را به قبول دعوت خود مجبور کنند، و يا اراده تکوينى خداى را با خود برداشته، مردم را با آن اراده که از مرادش تخلف نمى پذيرد، دعوت کنند، و يا با آن امر تکوينى خدا که اگر با آن به چيزى بگويد: موجود باش، موجود شود، مردم را دعوت کنند و به طور قهر و جبر از کفر، به ايمان و از معاصى، به اطاعت بکشانند.
چون که رسول هم بشرى است مانند ساير بشرها و رسالتى که به آن مبعوث شده، انذار و تبشير، و يا به تعبير ديگر، مجموعه قوانينى اجتماعى است که خدا به او وحى کرده و صلاح دنيا و آخرت مردم را در آن قوانين در نظر گرفته و مراعات کرده است. هر چند ظاهر آن قوانين به صورت اوامر و نواهى است، ولى در واقع انذار و تبشير است، همچنان که خود خداى تعالى فرموده: «قُل لَا أقُولُ لَکُم عِندِى خَزَائِنُ اللهِ وَ لَا أعلَمُ الغَيبَ وَ لَا أقُولَ لَکُم إنِّى مَلَکٌ».
اين، آن چيزى است که خدا پيغمبرش را مأمور کرده تا به مردم ابلاغ کند، و به نوح و پيغمبران بعد از او هم، دستور داد که آن را به مردم برسانند، همچنان که سوره «هود» و غير آن، گوياى آن است.
و نيز، خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله» فرمود: «قُل إنَّمَا أنَا بَشَرٌ مِثلُکُم يُوحَى إلَىَّ أنَّمَا إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ فَمَن کَانَ يَرجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَليَعمَل عَمَلاً صَالِحاً وَ لَا يُشرِک بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أحَداً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۳
همه اين معانى را آيه مورد بحث، در عبارتى کوتاه خلاصه کرده و فرموده: «کَذَلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم فَهَل عَلَى الرُّسُلِ إلّا البَلَاغُ المُبِينُ».
چون ظاهر آن - همان طور که قبلا هم اشاره کرديم - اين است که: اين حجت و استدلال از قديم و جديد در ميان مشرکان معروف بوده. و جوابش هم اين است که: شأن يک نفر فرستادۀ خدا، اين نيست که مردم را مجبور بر ايمان و اطاعت کند، بلکه تنها وظيفه او، ابلاغ آشکار و روشن، و انذار و تبشير است، و دليل مشرکان نمى تواند جواب اين دليل را بدهد. پس تو سرگرم کار خود باش و هيچ طمعى به هدايت گمراهان ايشان نبند.
و در دو آيه بعد، اين اجمال، به طور مفصل توضيح داده مى شود:
«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فى کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت فَمِنْهُم مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُم مَّنْ حَقَّت عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ...»:
کلمه «طاغوت»، در اصل مانند طغيان، مصدر و به معناى تجاوز از حدّ بدون حق بوده است، و اسم مصدر آن «طغوى» است. راغب گفته: «طاغوت»، عبارت از هر متعدى و هر معبودى غير از خداست، که هم در مفرد به کار مى رود و هم در جمع. خداى تعالى نيز، آن را هم در مفرد به کار برده و فرموده: «فَمَن يَکفُر بِالطَّاغُوت». و نيز فرموده: «وَ الَّذِينَ اجتَنِبُوا الطَّاغُوتَ». و هم در جمع به کار برده و فرموده: «أولِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوت».
و اين که فرمود: «لَقَد بَعَثنَا فِى کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً»، اشاره است به اين که مسأله بعثت رسول، امرى است که اختصاص به امتى ندارد، بلکه سنتى است که در تمامى مردم و همه اقوام جريان می يابد، و ملاکش هم احتياج است، و خدا، به حاجت بندگان خود واقف است، همچنان که در آيه قبلى، به طور اجمال، به عموميت بعثت رسول اشاره نموده و فرمود: «کَذَلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبلِهِم».
و جملۀ «أنِ اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطَّاغُوت» - به طورى که از سياق بر مى آيد - بيان بعثت رسول است، و معنايش اين است که: حقيقت بعثت رسول، جز اين نيست که بندگان خداى را به عبادت خدا و اجتناب از طاغوت دعوت کند. زيرا امر و نهى از يک بشر به ساير افراد بشر، مخصوصا وقتى که آمر و ناهى رسول باشد، جز دعوت عادى، معناى ديگرى ندارد، و معنايش الجاء و اضطرار تکوينى نيست، و خود رسول نمى توانند چنين ادعايى بکند، تا کسى در ردّ ادعايش بگويد: «اگر خدا بخواهد، ما غير او را نمى پرستيم، و اگر نخواهد، ديگر فرستادن رسول معنا ندارد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۴
اين را بدان جهت گفتيم تا بى وجهى گفتار کسانى که گفته اند: تقدير کلام: «لِيَقُولَ لَهُم اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطَّاغُوت: تا به آنان بگويد خدا را بپرستيد و طاغوت را اجتناب کنيد» مى باشد را، روشن کرده باشيم.
تقسيم امت ها، به دو طایفه هدايت يافته و گمراه
و اين که فرمود: «فَمِنهُم مَن هَدَى اللهُ وَ مِنهُم مَن حَقَّت عَلَيهِ الضَّلَالَةُ»، معنايش اين است که تمامى امت ها، مانند اين امت، منقسم به دو طايفه بودند. يک طايفه، آن هايى که خدا هدايتشان کرده، و به عبادت او و اجتناب از طاغوت موفق شدند.
توضيح اين که: هدايت، تنها و تنها از ناحيه خداى تعالى است و احدى با او شريک نيست و جز او، به هيچ کس ديگرى منتسب نمى شود، مگر به تبع او. همچنان که خود او، در قرآن مجيدش، خطاب به پيغمبر گرامی اش فرموده: «إنَّک لَا تَهدِى مَن أحبَبتَ وَلَکِنَّ اللهَ يَهدِى مَن يَشَاءُ». و به زودى، در آيه بعدى که مى فرمايد: «إن تَحرِص عَلَى هُدَيهُم فَإنَّ اللهَ لَا يَهدِى مَن يُضِلُّ». و همچنين در ساير آياتى که هدايت را منحصر در خداى تعالى کند، به اين بحث اشاره خواهيم نمود.
و اين مطلب مستلزم جبر و اضطرار نيست، که بنده، هيچ دخالتى در آن نداشته باشد، بلکه مقدمات آن به اختيار خود عبد است. همچنان که آيه: «وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنَا وَ إنَّ اللهَ لَمَعَ المُحسِنِينَ»، به آن اشاره نموده و افاده مى کند که «هدايت الهى»، طريقى است در دسترس خود انسان و آن طريق، عبارت است از: احسان در عمل، که اگر احسان کند، خدا با او است و نمى گذارد گمراه شود.
طايفۀ دوم از امت ها، آن هايى هستند که ضلالت بر آنان ثابت و لازم شده و اين، آن ضلالتى است که خود انسان، به سوء اختيارش درست مى کند، نه آن ضلالتى که خدا به عنوان مجازات، آدمى را بدان مبتلا مى سازد. به دليل اين که درباره آن، تعبير به اثبات و لزوم کرده و در آيه بعدى آن را به خود نسبت داده و فرموده است: «فَإنَّ اللهَ لَا يَهدِى مَن يُضِلُّ».
پس معلوم مى شود قبلا ضلالتى بوده که خدا آن را اثبات و لازم کرده و به خود نسبت داده، و اين، همان «ضلالت مجازاتى» است. (دقت فرمایيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۵
خداى تعالى، در هيچ جاى کلام خود، اضلال را به خود نسبت نداده، مگر آن اضلالى که مسبوق به ظلم خود عبد، يا فسق و کفر و تکذيب او و نظاير آن باشد. مثلا فرموده: «وَ اللهُ لَا يَهدِى القَومَ الظَّالِمِين». و معلوم است که هدايت نکردن، عين اضلال است.
و نيز فرموده: «وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إلّا الفَاسِقِين». و نيز فرموده: «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَم يَکُنِ اللهُ لِيَغفِرَ لَهُم وَ لَا لِيَهدِیَهُم طَرِيقاً إلّا طَرِيقَ جَهَنَّم». و نيز فرموده: «فَلَمَّا زَاغُوا أزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُم»، و همچنين آياتى ديگر.
در آيه مورد بحث خدا نفرمود: «پس بعضى از ايشان کسانی اند که خدا هدايتشان کرده و بعضى کسانی اند که گمراهشان نموده»، با اين که جا داشت همين جور تعبير فرمايد. چون اين ضلالت، ضلالت مجازات و مستند به خداى تعالى است، و اين، بدان جهت بود که کسى توهم نکند اصل ضلالت هم، مستند به اوست، بلکه اول کسانى را که هدايت کرده، اسم برد، آنگاه کسانى که سزاوار گمراهى هستند را در مقابل آنان آورد و آن ها کسانی اند که به اختيار خود، ضلالت را بر هدايت برگزيدند. يعنى اين را اختيار کردند که هدايت نشوند و خدا هم، با اين که کار او هدايت است، هدايتشان نکرد.
توضيح اين مطلب، با بيان ديگر اين است که:
فرق ميان ضلالت ابتدايى، که منسوب به بنده خداست، با ضلالت مجازاتى که منسوب به خداى تعالى است، اين است که: خداى تعالى در اصل خلقت بشر، استعداد هدايت و امکان رشد را در او نهاده، به طورى که اگر بر طبق فطرتش قدم بردارد و فطرت خود را مريض نکند و استعداد هدايت خود را با پيروى از هوا و ارتکاب گناهان باطل نکند، و بر فرض هم که گناهى از او سر بزند، نقيصه اى که از اين راه بر فطرتش وارد شده، با ندامت و توبه جبران نمايد، خداى تعالى هدايتش مى کند.
اين هدايت، «هدايت پاداشى» و از ناحيه خداى تعالى است، همچنان که استعداد اولى و فطری اش، هدايت اولى او بود.
و اگر هواى نفس خود را پيروى نموده، پروردگار خود را نافرمانى کند و به تدريج استعداد فطرى را که براى هدايت داشت، باطل سازد، خداوند هم، هدايت را به وى افاضه نمى فرمايد و اين، آن ضلالتى است که به سوء اختيار خود، براى خود درست کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۶
حال اگر ندامتى به وى دست ندهد و توبه نکند، خداوند هم او را بر حالى که دارد، باقى گذارده، ضلالتش را تثبيت مى کند و اين، آن ضلالت خدايى و مجازاتى است.
توضيح اين که «ضلالت»، امر عدمى است و نمى توان گفت خدا آن را ايجاد کرده است
و چه بسا بعضى توهم کنند که امکان و استعداد، هميشه دو طرفى است. کسى که استعداد هدايت دارد، استعداد ضلالت هم دارد، و انسان، همواره ميان آثار وجودى و افعال مثبته خود در حال تردد است و همه اين ها، از خداوند متعال است، حتى استعداد و امکان اوليه اش.
ليکن توهم مزبور بسيار واهى و سست است. زيرا درست است که «امکان»، امرى دو طرفى است، وليکن يک طرف ديگر امکان مورد بحث، که ضلالت است، امر وجودى نيست که آن را به خدا نسبت دهيم و بگوييم انسان چه راه هدايت را انتخاب کند و چه راه ضلالت را، در هر دو حال، خدا او را چنين و چنان کرده است.
پس ضلالت از اين جهت ضلالت است، که عدم هدايت است و اگر آن را امرى وجودى و ثبوتى بگيريم، ديگر عدم هدايت و ضلالت نخواهد بود، بلکه در اين صورت، هدايت و ضلالت، دو اثر از آثار وجودى مى شوند. مانند آثار وجودى که بر يک سنگ يا کلوخ مترتب مى شود، که هر دو وجودى است.
و به عبارت ديگر:
«ضلالت»، وقتى ضلالت است که در برابرش هدايتى باشد که اين نسبت به آن ضلالت باشد. يعنى کمالى که در هدايت است، فاقد باشد و در اين صورت مسلّم است که به خاطر آن فقدان و نادارى کمال، ضلالت شده. پس ضلالت امرى عدمى است، و اگر امرى وجودى فرض شود، ديگر ضلالت نيست و ديگر انسان ها، به دو قسم ضالّ و مهتدى تقسيم نمى شوند، و حالات انسانى هم، به دو حالت ضلالت و هدايت تقسيم نمى گردد. پس چاره اى جز اين نيست که «ضلالت» را امرى عدمى بدانيم و «ضلالت اولى» هر کسى را به خود او منسوب نماييم - پس در اين جا به دقت تأمل کنيد، تا قدم ها بعد از ثبوتش نلغزد.
«فَسِيرُوا فِى الأرضِ فَانظُرُوا کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ المُکَذِّبِين » - از ظاهر سياق، بر مى آيد که خطاب در کلمۀ «سِيرُوا: سير کنيد»، به کسانى است که شرک ورزيده و مى گفتند: «اگر خدا مى خواست، چيزى غير از او نمى پرستيديم»، و التفات از غيبت به خطاب به ايشان، براى بهتر تأثير کردن سخن و تثبيت کلام و اتمام حجت بوده است.
جملۀ مورد بحث، متفرع است بر بيانى که در جواب حجت مشرکان، هم به طور اجمال و هم به طور تفصيل ايراد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۷
و حاصل معناى آن، اين است که:
رسالت و دعوت نبوى از باب اراده تکوينى نيست که وقتى مى گويد: عبادت بت ها و تحريم حلال هاى خدايى را ترک کنيد، مشرکان مجبور به آن شوند، تا اگر مجبور نشدند، بگويند: دعوت، دعوت نبوى و آسمانى نيست و اين شخص در ادعايش که «من فرستاده خدايم»، دروغ مى گويد، بلکه دعوت نبوى هم، مانند ساير دعوت ها، عادى است. خداوند هم به خاطر آن، اشخاصى را مبعوث مى کند تا شما را به عبادت خدا و دورى از طاغوت ها دعوت کنند، و حقيقت اين دعوت، «انذار» و «تبشير» است. دليل بر اين معنا هم، آثارى است که از امت هاى گذشته و انقراض يافته باقى مانده و از نزول عذاب حکايت مى کند.
پس در پهناى زمين سير کنيد تا ببينيد سرانجام تکذيب کنندگان چه بوده است و در نتيجه بفهميد که دعوت انبياء، همين دعوت عادى که انذار و تبشير اساس آن را تشکيل مى دهد، حق است و رسالت به آن معنايى که شما پنداشته ايد، نيست.
دلدارى به رسول خدا«ص»: نسبت به هدايت مشرکان، حريص مباش
«إِن تَحْرِص عَلى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى مَن يُضِلُّ وَ مَا لَهُم مِن نَاصِرِينَ»:
بعد از آن که بيان کرد که امت هاى گذشته به دو طایفه منقسم بودند، يکى از آن دو، آن هايى بودند که ضلالت بر آنان تثبيت شده بود و همان ها بودند که شرک ورزيده و آن حرف هايى را که نقل کرديم، مى زدند. مانند مشرکانى که قبل از آنان بودند، اينک در اين آيه مى فرمايد که:
ثبوت ضلالت در حق آنان، ثبوتى است زوال ناپذير و غير قابل تغيير. چون در حقيقت هدايت کننده اى، جز خدا نيست. پس اگر هدايت آنان جایز و ممکن بود، خدا هدايتشان مى کرد، ولى نکرده و نمى کند، بلکه گمراهشان مى سازد و چون گمراهى با هدايت جمع نمى شود، ديگر اميدى به هدايتشان نيست، يارى کننده اى هم که آنان را يارى کند، وجود ندارد. چون کسى نيست که بر خدا غلبه کند.
پس در آيه رسول خدا را تسليت و دلدارى داده و ارشاد مى کند به اين که نسبت به هدايت آنان حرص نورزد و اعلام مى دارد که قلم قضاى الهى، در حق آنان ضلالت را نوشته، و خدا فعل خود را نقض نمى کند. چون نزد او، سخنى مبدّل نمى شود و او نسبت به بندگان، ستمکار نيست.
پس اين که فرمود: «إن تَحرِص عَلَى هُدَيهُم...»، تقديرش اين است که: «إن تَحرِص عَلَى هُدَيهُم لَم يَنفَعهُم حِرصُکَ شَيئاً». هرچه هم که بر هدايت آنان حريص شوى، اين حرص تو، سودى به حال آنان ندارد. زيرا از آنه ايى نيستند که هدايت برايشان ممکن باشد. چون هدايت، تنها و تنها به دست خداست و خدا هم ايشان را هدايت نمى کند، بلکه گمراه مى کند. نه خدا کار خود را نقض مى نمايد و نه ايشان به غير از خدا، ياورى دارند که بر او غلبه کند، و بر خلاف گفتۀ خدا است که خودش، ايشان را هدايت نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۸
تفسير آيه توسط جبريون و مفوضه، در جهت اثبات مذهب خود
در اين آيات سه گانه، مشاجراتى طولانى ميان جبرى مذهبان و تفويضى مذهبان، درگرفته و هر طایفه مطابق مذهب خود آن را تفسير نموده اند. حتى «امام رازى» گفته: مقصود مشرکان، از جملۀ «اگر خدا بخواهد، ما غير از او چيزى را نمى پرستيم...» اين بوده که چون هدايت و ضلالت و توحيد و شرک همه از خداى تعالى است، پس بعثت انبياء لغو و بى فايده است.
جواب سخن ايشان، اين است که: اين حرف اعتراض بر خداست، و معنايش اين است که انسان از خدا مطالبه دليل کند که علت احکام و افعال تو چيست و اين، از فضولی هايى است که بطلانش بر کسى پوشيده نيست. زيرا به خدا گفته نمى شود: «چرا چنين کردى و چنان نکردى»؟
آنگاه گفته: پس ثابت شد که خداى تعالى که مشرکان و گويندگان آن حرف را مذمت کرده، بدين جهت مذمت نکرده که دروغ گفته اند و مسأله هدايت و ضلالت به دست خدا نيست، بلکه از اين جهت بوده که آنان خيال مى کردند اين امر مانع تقويت بعثت انبياء شده و مجوّز اين مى شود که ايشان بر شرک خود باقى بمانند.
در مقابل، زمخشرى گفته: مشرکان آنچه کار زشت مى کردند، به خدا نسبت مى دادند و مى گفتند: «اگر خدا مى خواست، چنين و چنان مى کرديم»، و اين بقيه سخن جبرى مذهبان است که اسلافشان (گذشتگان) هم به همين اشتباه دچار بوده، و حال آن که رسولان، جز ابلاغ حق و اين که خداوند به شهادت قرآن و برهان هرگز شرک و معاصى را نمى خواهد، و اعلام قباحت شرک و برائت خدا از کارهاى بندگان و اين که بندگان هرچه مى کنند، به اختيار خود مى کنند و خدا ايشان را به نيکی ها وادار نموده و بر آن توفيقشان مى دهد و از بدی ها زنهارشان داده و بر آن تهديدشان مى کند، مأموريتى ندارند. وليکن بگو مگوى اين دو طایفه از دو طرف، بسيار طولانى است.
و شما خواننده عزيز فهميديد که آيات مورد بحث، غرض ديگرى غير از آنچه اينان پنداشته اند را، دنبال مى کند و آن غرض، افادۀ اين معنا است که مقصود مشرکان از جملۀ «لَو شَاءَ اللهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئ...»، ابطال رسالت بود، به اين بيان که آنچه انبياء آورده اند که از شرک و تحريم حلال ها نهى مى کنند، اگر حق مى بود، هر آينه خدا ترک آن را از ما مى خواست و اگر مى خواست، هرگز از ما سر نمى زد، و حال آن که مطلب چنين نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۵۹
اين است غرض آيات مورد بحث، و اما اين که اراده الهى تعلق گرفته به اين که مشرکان شرک بورزند، چنانچه جبری ها پنداشته اند و يا تعلق نگرفته و محال است تعلق بگيرد، بلکه افعال بندگان، مخلوق خود آن ها است، بدون اين که خدا در آن کارهاى باشد، آن طور که تفويضى مسلکان خيال کرده اند، مطالبى است که از مدلول کلام مشرکان خارج است و نسبت به دليلى که آورده اند، اجنبى است، همان دليلى که گفتيم به کمک سياق استفاده مى شود.
مشرکان، در قيامت، اصلا ياور و ناصری ندارند
جملۀ «وَ مَا لَهُم مِن نَاصِرِين»، دلالت دارد بر اين که غير ايشان، ياوران زيادى دارند، نه يک ياور. زيرا از سياق کلام بر مى آيد که مشرکان اصلا ياور ندارند، نه يکى و نه بيشتر. و اگر عنايتى در کار نبود، جا داشت بفرمايد ياورى ندارند، وليکن فرمود: «ياورانى ندارند»، تا بفهماند غير ايشان، ياورانى دارند.
و معلوم مى شود در روز قيامت ياورانى وجود دارد، ولى مشرکان از يارى آن ها بى بهره اند، و غير مشرکان، کسانى هستند که از يارى آن ها بهره مند مى شوند، و قطعا آن کسان، جز افرادى که به هدايت الهى مهتدى شده اند، نمى توانند باشند.
و نظير اين آيه در اشاره به اين معنا، حکايتى است که خداى سبحان، از مجرمان روز قيامت کرده که خودشان مى گويند: «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِين»، و اين ياوران، همانا ملائکه کرام اند، و ساير اسباب توفيق و هدايت، و خداى سبحان هم، در پشت سرِ آنان، محيط به يارى و شفاعت آنان است، همچنان که فرمود: «إنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِى الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ يَومَ يَقُومُ الأشهَادُ».
«وَ أَقْسمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَن يَمُوتُ بَلى ...»:
راغب، در مفردات مى گويد: جَهد و جُهد - به فتحه جيم و ضمّه آن - هر دو، به معناى طاقت است، و دشوارتر از آن را «مشقت» گويند. و معناى «وَ أقسَمُوا بِاللّهِ جَهدَ أیمَانِهِم»، اين است که به خدا سوگند خوردند، و در سوگند خود کوشش کردند که تا آن جا که مى توانند، سوگند رساترى باشد.
و در مجمع البيان گفته: معناى اين جمله، اين است که قسم را به نهايت رساندند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۶۰
جملۀ «لَا يَبعَثُ اللهُ مَن يَمُوتُ»، انکار حشر و قيامت بوده، و کنايه از اين است که مرگ، نابودى و فنا است و بعد از مرگ، خلقت جديدى نيست. و اين حکايت کلام مشرکان، با اعتقاد بيشتر و يا همه آنان به تناسخ منافات ندارد. چه تناسخ، غير مسأله حشر و خلقت جديد است. «تناسخ»، به معناى اين است که: روح مرده اى به بدن انسانى ديگر و يا موجودى ديگر منتقل شود، و باز در همين دنيا زندگى را ادامه دهد، که از آن تعبير مى کنند به تولد بعد از تولد.
و معناى اين که فرمود: «بَلَى وَعداً عَلَيهِ حَقّاً»، اين است که مسأله آن طور که اينان پنداشته اند، نيست، بلکه خدا هر که را که بميرد، دوباره زنده مى کند و اين وعده، وعده اى است ثابت و به عهده خدا. يعنى خدا بر خود واجب کرده که اين وعده را نسبت به بندگان خويش عملى سازد. پس به هيچ وجه تخلف و تغير نمى پذيرد.
«وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُونَ » - وليکن بيشتر مردم نمى دانند که اين وعده را نسبت به بندگان خويش عملى خواهد کرد و وعده اى است غيرقابل تخلف، و قضايى است غير قابل تغير. علت ندانستن شان هم، اين است که از آيات خدا که همه دلالت بر بعث مى کند و از اين وعده کشف مى نمايد اعراض کرده اند، و آن آيات خلقت آسمان ها و زمين و اختلاف مردم در ظلم و طغيان و عدالت و احسان و تکليف نازل شده در شرايع الهى است.
رده:تفسیر المیزان