المیزان جلد۱۲ بخش۳۷
کسانى که آيه هاى خدا را باور ندارند، خدا هدايتشان نمى کند و عذابى الم انگيز دارند. (۱۰۴)
دروغ را فقط کسانى مى سازند که آيه هاى خدا را باور ندارند و آن ها، خودشان دروغگويان اند. (۱۰۵)
«بیان آیات»
اين آيات، برخى از احکام را که با اسلام قبل از هجرت سازگار است و مايه اصلاح حال عمومى اجتماع است، مانند نهى از فحشاء و منکر و ستم و آنچه ملحق به آن است، مانند امر به سرکشى از خويشاوندان و نهى از شکستن عهد و سوگند ذکر مى کند. و نيز مطالب ديگرى را يادآورى مى کند، که مناسب اين ها باشد و آن را اثبات کند.
اشاره به اهتمام شديد دین اسلام، به اصلاح وضع جامعه
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الاحْسَانِ وَ إِيتَاى ذِى الْقُرْبى»:
خداى سبحان، ابتدا آن احکام سه گانه را که مهم ترين حکمى هستند که اساس اجتماع بشرى با آن استوار است، و از نظر اهميت به ترتيب، يکى پس از ديگرى قرار دارند، ذکر فرموده است. زيرا از نظر اسلام، مهم ترين هدفى که در تعاليمش دنبال شده، صلاح مجتمع و اصلاح عموم است. چون هرچند انسان ها فرد فردند، و هر فردى براى خود شخصيتى و خير و شرى دارد، وليکن از نظر طبيعتى که همه انسان ها دارند، يعنى طبيعت مدنيت، سعادت هر شخصى مبنى بر صلاح و اصلاح ظرف اجتماعى است که در آن زندگى مى کند، به طورى که در ظرف اجتماع فاسد که از هر سو فساد آن را محاصره کرده باشد، رستگارى يک فرد و صالح شدن او بسيار دشوار است، (و يا به تعبير ديگر عادتا محال است).
به همين جهت، اسلام در اصلاح اجتماع اهتمامى ورزيده که هيچ نظام غير اسلامى به پاى آن نمى رسد. منتها درجه جدّ و جهد را در جعل دستورات و تعاليم دينى، حتى در عبادات از نماز و حج و روزه مبذول داشته، تا انسان ها را، هم در ذات خود و هم در ظرف اجتماع صالح سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۷۷
اشاره به معنا و اقسام دوگانه عدل فردى و اجتماعى
در جمل، «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدل»، دستور به عدل و داد مى دهد، و «عدل»، مقابل ظلم است.
راغب در مفردات مى گويد: عدالت و معادله، لفظى است که معناى مساوات را اقتضاء مى کند، و به اعتبار اضافه و نسبت، استعمال مى شود، و «عَدل» - به فتحه عين - و «عِدل» - به کسره عين - از نظر معنا نزديک به هم هستند.
چيزى که هست، «عَدل» - به فتحه عين - در جايى استعمال مى شود که با بصر و حس ديده مى شود. مانند عدل شدن اين کفه ترازو با آن کفه اش، يا اين لنگه بار با آن لنگه اش، يا اين عدد از گردو با آن عددش، يا اين مقدار گندم با مقدارى ديگر از آن. پس بنابراين، مى توان گفت: «عدل»، به معناى تقسيط و تقسيم به طور مساوى است.
سپس اضافه کرده که عدل دو قسم است:
يکى: «مطلق»، که عقل اقتضاى حُسن آن را دارد، و در هيچ زمان و عصرى منسوخ نمى شود و به هيچ وجه، اعتداء و ظلم شمرده نمى شود. مانند احسان به هر کس که به تو احسان کرده، و آزار نکردن کسى را که او، از آزار تو خوددارى نموده.
دوم: عدلى که عقل، عدالت بودن آن را تشخيص نداده، بلکه به وسيله شرع شناخته مى شود. مانند قصاص و ارش و ديه جنايت، و اصل مال مرتد، که اين قسم از عدالت قابل نسخ هست، و در بعضى از زمان ها منسوخ مى شود. و به همين جهت، قرآن کريم، همين عدالت را «اعتداء» و «سيّئه» خوانده. يک جا فرموده: «فَمَنِ اعتَدَى عَلَيکُم فَاعتَدُوا عَلَيه: پس هر کس به شما تجاوز کرد، شما (هم) به او تجاوز کنيد». و جاى ديگر فرموده: «وَ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثلُهَا: جزاى بدى، بدى ديگرى است مثل آن».
و اين نحو از عدالت، همان است که در آيه: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان» منظور است. چون «عدل»، به معناى مساوات در تلافى است. اگر خير است، خير، و اگر شر است شر. و «احسان»، به معناى اين است که خيرى را با خيرى بيشتر از آن تلافى کنى، و شرى را به شرى کمتر از آن جواب گویى. اين بود آن مقدار از کلام راغب، که مورد حاجت ما بود.
و اين گفتار با تفصيلى که داده، برگشتش به يک جمله معروف است که مى گويند: «عدالت»، ميانه روى و اجتناب از دو سوى افراط و تفريط در هر امرى است، و اين در حقيقت، معنا کردن کلمه است به لازمه معناى اصلى. زيرا معناى اصلى «عدالت»، اقامه مساوات ميان امور است، به اين که به هر امرى آنچه سزاوار است بدهى، تا همه امور مساوى شود، و هر يک در جاى واقعى خود که مستحق آن است، قرار گيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۷۸
پس «عدالت در اعتقاد»، اين است که به آنچه حق است، ايمان آورى، و «عدالت در عمل»، فردى آن است که کارى کنى که سعادتت در آن باشد، و کارى که مايه بدبختى است، به خاطر پيروى هواى نفس انجام ندهى، و «عدالت در مردم و بين مردم»، اين است که هر کسى را در جاى خود که به حکم عقل و يا شرع و يا عرف مستحق آن است، قرار دهى. نيکوکار را به خاطر احسانش احسان کنى، و بدکار را، به خاطر بدی اش عقاب نمايى، و حق مظلوم را از ظالم بستانى و در اجراى قانون تبعيض قائل نشوى.
از اين جا روشن مى گردد که «عدالت»، هميشه مساوى با حُسن، و ملازم با آن است. چون ما براى حُسن، معنايى جز آنچه طبع بدان ميل کند و به سويش جذب شود، قائل نيستيم، و قرار دادن هر چيزى در جایى که سزاوار آن است، از اين جهت که در جاى خود قرار گرفته، چيزى است که انسان متمايل آن است، و به خوبى آن اعتراف دارد. و اگر احيانا مخالف آن را مرتکب شود، عذرخواهى مى کند، و حتى دو نفر از افراد انسان در آن اختلاف نمى کنند، هرچند که مردم در مصداق آن با هم اختلاف دارند، و خيلى هم اختلاف دارند، وليکن اين اختلاف ناشى از اختلاف در روش زندگى ايشان است.
و نيز اين معنا روشن مى شود که: راغب در کلام خود، «اعتداء» و «سيّئه» را عدالت خوانده، و اين خالى از مسامحه نيست. زيرا اعتداء و سيّئه اى که کيفر اعتداء و سيئه ديگرى است، براى آن ديگرى اعتداء و سيئه است، اما نسبت به کسى که اين طور کيفرش می دهد، پيمودن راه وسط و ميانه روى و از خصائل پسنديده است. چون او با اين عمل خود، ميان خوب و بد فرق گذاشته و هر يک را در جاى خود قرار داده، پس نسبت به او تجاوز و بدى نيست.
پس به هر حال، عدالت، هرچند که به دو قسم منقسم مى شود: يکى عدالت انسانى فى نفسه، و يکى عدالتش نسبت به ديگران. يکى عدالت فردى، يکى عدالت اجتماعى.
و نيز، هرچند لفظ عدالت مطلق است و شامل هر دو قسم مى شود، وليکن ظاهر سياق آيه، اين است که مراد از «عدالت»، عدالت اجتماعى است، و آن عبارت از اين است که:
با هر يک از افراد جامعه، طورى رفتار شود که مستحق آن است و در جایى جاى داده شود، که سزاوار آن است، و اين خصلتى اجتماعى است که فرد فرد مکلفان، مأمور به انجام آن اند. به اين معنا که خداى سبحان دستور مى دهد هر يک از افراد اجتماع عدالت را بياورد، و لازمه آن، اين مى شود که امر متعلق به مجموع نيز بوده باشد. پس هم فرد فرد مأمور به اقامه اين حکم اند، و هم جامعه که حکومت عهده دار زمام آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۷۹
امر به «احسان»، نسبت به ديگران و به خویشاوندان، در آیه شریفه
و در اين که فرمود: «وَ الإحسَان»، آنچه در باره عدل گفته شد، مى آيد. يعنى مقصود از احسان هم، احسان به غير است، نه اين که فرد کار را نيکو کند، بلکه خير و نفع را به ديگران برساند. آن هم نه بر سبيل مجازات و تلافى، بلکه همان طور که گفتيم به اين که خير ديگران را با خير بيشترى تلافى کند، و شّر آنان را با شرّ کمترى مجازات کند، و نيز ابتداء و تبرعا به ديگران خير برساند.
و «احسان»، صرف نظر از اين که مايه اصلاح مسکينان و بيچارگان و درماندگان است، و علاوه بر اين که انتشار دادن رحمت و ايجاد محبت است، همچنين آثار نيک ديگرى دارد که به خود نيکوکار بر مى گردد. چون باعث مى شود ثروت در اجتماع به گردش در آيد، و امنيت عمومى و سلامتى پديد آيد، و تحبيب قلوب شود.
«وَ إيتَاء ذِى القُربَى » - يعنى: دادن مال به خويشاوندان که خود، يکى از افراد احسان است، و اگر خصوص آن را بعد از ذکر عموم احسان ذکر نمود، براى اين بود که بر مزيد عنايت به اصلاح اين مجتمع کوچک خاندان دلالت کند. زيرا تشکيل صحيح اين مجتمع کوچک است که باعث اصلاح مجتمع مدنى بزرگ مى شود، همچنان که مجتمع ازدواج، يعنى تشکيل خانواده، مجتمعى کوچک تر از مجتمع خاندان و دودمان است، و سببى است مقدم بر آن، و مايه به وجود آمدن آن.
بنابراين، جوامع بزرگ بشرى در آغاز از جوامع خانه اى که گره آن ازدواج است، تشکيل مى شود. سپس بعد از گسترش توالد و تناسل و توسعه افراد خانواده، رفته رفته جامعه اى بزرگتر تشکيل مى شود به نام قبيله و عشيره و دودمان، و همچنين اين اجتماع، رو به کثرت و تزايد مى گذارد تا به صورت امتى عظيم در آيد. پس مراد از «ذِى القُربى»، فرد نيست، بلکه جنس خويشاوند است، و اين خود عنوانى است عام که - به طورى که گفته اند - شامل تمامى خويشاوندان مى شود.
و در تفسيرى که از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده، آمده است که: مراد از «ذِى القُربَى»، امام از قرابت رسول الله است.
و مراد از «إيتَاء»، دادن خمس است که خداى تعالى آن را واجب کرده، و فرموده «وَ اعلَمُوا أنَّمَا غَنِمتُم مِن شَئ فَأنّ لِلّهّ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِى القُربَى وَ اليَتَامَى وَ المَسَاکِين ...» و تفسير آن گذشت.
و شايد تعبير به مفرد در «ذِى القُربَى»، با اين که در آيه «وَ إذَا حَضَرَ القِسمَةَ أُولُوا القُربَى وَ اليَتَامَى وَ المَسَاکِين»، و آيه «وَ آتَى المَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِى القُربَى وَ اليَتَامَى وَ المَسَاکِين» جمع آورده، مؤيد اين روايت باشد.
و احتمال اين که مقصود از آن مفرد که در آيه خمس است، جنس ذى القربى است، احتمالى است بعيد. زيرا اگر چنين بود، جا داشت «يَتَامَى» و «مساکين» را هم مفرد بياورد. زيرا نکته خاصى در ذى القربى نبود که آن را مفرد بياورد و جنس را اراده کند، ولى بقيه را جمع بياورد.
علاوه بر اين، در آيه، قرينه روشنى نيست بر اين که مراد از «إيتَاء إحسان»، آن هم مطلق احسان باشد. (و خدا داناتر است).
«وَ يَنْهَى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنکرِ وَ الْبَغْىِ يَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»:
راغب در مفردات گفته است: کلمه «فحش» و «فَحشَاء» و «فاحشه»، به معناى کردار و گفتار زشتى است، که زشتی اش بزرگ باشد، و بعيد نيست که اصل در معناى آن، خروج از حدّ در کار غير سزاوار باشد، و لذا گفته مى شود: «غبن فاحش»، يعنى بيش از حد تحمل مغبون شدن.
و معناى «منکر»، آن کارى است که مردم در جامعه خود آن را نشناسند. يعنى در جامعه متروک باشد، حال يا به خاطر زشتی ش و يا به خاطر اين که جرم و گناه است، مانند عمل مواقعه و يا کشف عورت در انظار مردم، آن هم در جوامع اسلامى.
و کلمه «بَغى»، در اصل به معناى طلب است، ولى چون زياد در طلب حق ديگران با زور و تعدى استعمال شده، لذا فعلا از اين کلمه معناى استعلاء و استکبار و گردن کلفتى نسبت به ديگران و ظلم و تعدى نسبت به آنان فهميده مى شود. و چه بسا که به معناى زنا هم به کار برود، ليکن در آيه مورد بحث، معناى تعدى و ظلم بر غير است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۱
نهى از فحشا و منکر و بغى، در واقع، امر به حفظ وحدت در جامعه است
اين سه عنوان، يعنى «فحشاء» و «منکر» و «بغى»، هر چند از نظر مصداق غالبا يکى هستند، مثلا هر کارى که فحشاء باشد، غالبا منکر هم هست، و هر کارى که بغى باشد، غالبا فحشاء و منکر نيز هست، ليکن نهى در آيه متعلق به آن ها شده، به خاطر عنوانى که دارند، چون وقوع اعمالى که يکى از اين سه عنوان را دارد، در مجتمع باعث شکاف عميق ميان اعمال اجتماعى صادره از اهل آن اجتماع مى شود، و اعمال اجتماع از هم پاشيده شده، نيروها هدر مى رود و آن التيام و وحدت عمل از هم گسيخته گشته، نظام فاسد، و مجتمع دچار انحلال مى شود. هر چند که در ظاهر و صورت به پا ايستاده باشد، و وقتى نظام از هم پاشيده شد، هلاک سعادت افراد حتمى است.
پس نهى از «فحشاء» و «منکر» و «بغى»، امرى است در معنا به اتحاد مجتمع، تا اجزاى يکديگر را از خود بدانند، و اعمال افراد همه يکنواخت باشد. بعضى بر بعضى ديگر استعلاء نکند، و دست ستم به سوى يکديگر دراز نکنند. از يکديگر جز خوبى، يعنى عملى که آن را مى شناسند، نبينند. در اين هنگام است که رحمت در آنان جايگير گشته، همه به هم محبت و الفت مى ورزند، و نيرو و شدت، يک جا متمرکز مى شود، خشم و عداوت و نفرت و هر خصلت بدى که منجر به تفرقه و هلاکت شود، از ميانشان رخت بر مى بندد.
خداى سبحان، اين آيه را با جملۀ «يَعِظُکُم لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون» ختم فرمود، که معنايش اين مى شود که تا متذکر شويد و بدانيد آنچه خدا شما را بدان مى خواند، مايه حيات و سعادت شما است.
«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ وَ لا تَنقُضُوا الاَيْمَانَ بَعْدَ تَوْکيدِهَا ...»:
در مفردات گفته: «عهد»، به معناى حفظ چيزى و مراعات آن، حالاً بعد حال است، و پيمانى را که مراعاتش لازم باشد، «عهد» مى گويند آنگاه اضافه کرده است: معناى اين که مى گويند: «فلانى به فلانى عهد داد»، اين است که عهدى به او داده و او را به حفظ آن سفارش کرده است.
و ظاهر اين که «عهد» را به سوى «الله» اضافه کرده و فرموده: «عهد الله»، اين است که مراد از آن، عهدى باشد که شخص آن را با خدا بسته باشد، نه هر عهدى. و نظير اين حرف در نقض «يمين»، يعنى سوگند شکنى خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۲
«وَ لَا تَنقُضُوا الأيمَانَ بَعدَ تَوکِيدِهَا» - «نقض يمين»، به معناى مخالفت مقتضاى آن است، و مراد از «يمين»، سوگند به خداست. گويا غير از اين سوگند را «يمين» ندانسته است. دليلش هم جملۀ «وَ قَد جَعَلتُمُ اللهُ عَلَيکُم کَفِيلاً» است.
و مراد از «توکيد سوگند»، محکم کردن آن به قصد و تصميم است. آن هم در باره امرى راجح. به خلاف جمله هاى «نه به خدا»، «آرى به خدا» و امثال آن از سوگندهاى لغو. پس توکيد در اين آيه، معناى تقصيد را افاده مى کند که در آيه «لَا يُؤَاخِذُکُمُ اللهُ بِاللَّغوِ فِى أيمَانِکُم وَلَکِن يُؤَاخِذُکُم بِمَا عَقَّدتُمُ الأيمَان» آمده است.
سبب شناعت شکستن قسم
گو اين که از شکستن «قسم» و «عهد»، هر دو نهى شده، وليکن شکستن «قسم» در اعتبار عقلى، شنيع تر است.، علاوه بر اين، عنايت به سوگند در شرع اسلام، بيشتر از عهد است. زيرا در باب قضاء، «قسم»، يکى از دو وسيله فصل خصومت است.
و توضيح شنيع تر بودن نقض سوگند اين است که:
حقيقت معناى سوگند، ايجاد ربط خاصى است ميان کلام، چه خبر و چه انشاء. و ميان يک امر مهم و شريفى که دروغ بودن کلام خبرى و مخالفت مقتضاى کلام انشایى، مستلزم بطلان آن امر شريف و توهين به آن باشد. مثل اين که مى گوييم: به خدا سوگند فلان کار را مى کنم، و در انشاء مى گوييم: تو را به خدا قسم فلان کار را بکن و يا مکن، که معناى اين سوگند، اين است که اگر در آن خبر دروغ گفته باشيم و در اين انشاء مخالفتى بشود، کرامت و عزتى که نسبت به «مُقسمٌ به»، يعنى خداى تعالى معتقد هستيم، از بين برده ایم.
پس برگشت امر، به اين است که: در صورت مخالفت، اول خدا که به وى قسم خورده شده، مسؤول باشد. دوم آن کسى که قسم خورده، نزد خدا مسؤول بوده باشد، اما خدا مسؤول شخص فريب خورده باشد. چون او به احترام خدا تکيه و اعتماد نمود و اين فريب را به خاطر خدا خورد، و اما شخص قسم خورده، نزد خدا مسؤول باشد، چون او صحت مطلب خود را منوط و مربوط به کرامت و عزت خدا نمود. و خلاصه آبروى خدا را برده.
عينا مانند کسى که عقد معامله اى مى بندد و به طرفش، وثيقه اى که مورد اعتماد او باشد، مى دهد. مثلا مالى گرو او مى گذارد و يا فرزندش را نزد او گروگان مى سپارد، و يا شخص شريفى، معامله او را با شرافت خود ضمانت مى کند.
با اين بيان، معناى جمله «وَ قَد جَعَلتُمُ اللهُ عَلَيکُم کَفِيلاً» روشن مى شود. زيرا شخص سوگند خورده، وقتى مى گويد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۳
به خدا قسم فلان کار را مى کنم، و يا نمى کنم، وعده خويش را به نوعى بر خداى سبحان معلق مى کند، و خدا را در وفاى به آن، کفيل از طرف خود مى نمايد، و اگر با اين حال سوگند خود را بشکند و به آن عهد وفا نکند، بايد کفيلش او را عقوبت کند. پس در نقض سوگند، اهانتى به ساحت عزت خدا کرده است.
علاوه بر اين، نقض سوگند و عهد، هر دو يک نوع انقطاع و جدايى از خداى سبحان است، بعد از تأکيدى که به اتصال به او نموده است.
پس جملۀ «وَ قَد جَعَلتُمُ اللهُ...»، حال است از ضمير جمع در جملۀ «وَ لَا تَنقُضُوا»، و جملۀ «وَ اللهُ عَلِيمٌ بِمَا تَفعَلُون»، در معناى تأکيد نهى است، و چنين افاده مى کند که اين عمل مبغوض خداست و خدا از آن آگاه است.
تمثيل نقض عهد به پنبه کردن خود رشته
«وَ لا تَکُونُوا کَالَّتى نَقَضَت غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّةٍ أَنکاثاً ...»:
«نقض»، که مقابلش واژه «ابرام» است، به معناى افساد چيزى است که محکم شده، از قبيل طناب يا فتيله و امثال آن. پس نقض چيزى که ابرام شده، مانند حل و گشودن، چيزى است که گره خورده است. و کلمه «نکث»، به معناى نقض است. و در مجمع البيان گفته: و هر چيزى که بعد از تابيده شدن و يا رشته شدن نقض گردد، آن را «انکاث» مى گويند چه طناب باشد و چه رشته.
و کلمۀ «دَخَل» - به فتحه دال و خاء - در اصل به معناى هر چيزى است که به چيزى داخل شود، در حالى که از آن جنس نباشد، و - به طورى که گفته شده - دغل و خدعه و جنايت را هم، از آن کنايه آورده اند، و کلمۀ «أربَى»، از «رباء» است که به معناى زيادى است.
و جملۀ «وَ لَا تَکُونُوا کَالَّتِى نَقَضَت غَزلَهَا مِن بَعدِ قُوَّةٍ أنکَاثاً»، در معناى تفسير است براى «وَ لَا تَنقُضُوا الأيمَانَ بَعدَ تَوکِيدِهَا» که در آيه قبل بود و مثال مى زند نقض عهد را به زنى که با کمال محکمى، چيزى را بريسد. سپس با زحمت فراوان، همان رشته را باز کند، و به صورت انکاثش در آورد، که هيچ استحکامى نداشته باشد.
از «کلبى» نقل شده که گفته است: زنى بوده احمق از دودمان قريش، که با کنيزانش مى نشسته و تا نصف روز نخ مى رشته، و آنگاه به ايشان دستور داده که آن رشته ها را پنبه کنند، و اين کار هميشگى او بوده، و اسمش «ريطه»، دختر «عمرو بن کعب بن سعد بن تميم بن مره» بود، که به او «خرفاء» هم مى گفتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۴
و جملۀ «تَتَّخِذُونَ أيمَانَکُم دَخَلاً بَينَکُم أن تَکُونَ أُمَّة هِىَ أربَى مِن أُمَّة»، معنايش اين است که شما قسم هاى خود را وسيله غدر و نيرنگ و خيانت قرار مى دهيد، و با آن، دل هاى مردم را خوش مى کنيد. آن وقت خيانت و خدعه را پياده مى سازيد و عهدى که با مردم بسته ايد، نقض مى کنيد تا به اين وسيله، خود را امتى پولدارتر از امت ديگرى قرار دهيد.
پس مراد از «دَخَل»، وسيله آن است و اين، از باب نهادن اسم مسبّب بر روى سبب است، و جملۀ «أن تَکُونَ أمّة»، مفعولٌ لَه به تقدير «لام» است، و کلام در اين آيه، خود يک نوع بيان براى نقض سوگند است. يعنى سوگند خوريد تا ثروتمند شويد. و يا بيان براى آن مثل است که چگونه مانند آن زنى هستيد که رشته خود را پنبه مى کرد، و حاصل معنايش اين شود که: مثل شما در دَخَل (دغل)، گرفتن سوگند خود مثل آن زن است، مطلب خود را با سوگند محکم مى کنيد و گره مى زنيد، آنگاه همان تافته ها را به دست خود، يعنى با خيانت و خدعه اى که مى کنيد، باز نموده، پنبه اش سازيد، با اين که خدا هم شما را از اين کار نهى کرده بود.
بعضى از مفسران گفته اند: جمله مورد بحث، استفهام انکارى است.
« إنَّمَا يَبلُوکُمُ اللهُ بِهِ ...» - يعنى: اين، خود امتحانى است الهى که شما را با آن مى آزمايد، و سوگند مى خورم که به زودى، در روز قيامت، شما را به آنچه در آن اختلاف مى کرديد، متوجه مى سازد. آن وقت خواهيد فهميد حقيقت آنچه که در دنيا بر سرش تکالب مى کرديد و به جان هم مى افتاديد و براى محو آثار حق، راه باطل را طى مى کرديد، آن روز، به خوبى معلوم مى شود که چه کسى گمراه و چه کسى در غير گمراه بوده است.
«وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِن يُضِلُّ مَن يَشاءُ ...»:
بعد از آن که کلام به ذکر اختلاف ايشان منجر شد، همان اختلاف را بيان کرده، فرمود: اين اختلاف، غرض الهى از خلقتشان را نقض نمى کند و او را عاجز نمى سازد، و اگر خدا مى خواست، همه آنان را امتى واحد مى کرد که اختلافى بينشان نباشد، وليکن خداى سبحان، خودش آن ها را مختلف خلق کرد، يکى را هدايت و يکى را گمراه نمود.
و بدين جهت چنين کرد که حکمت خداوند سبحان اقتضاء مى نمود که سعادت و شقاوت بشر بر اساس اختيار بوده باشد، و راه اطاعت را که منتهى به سعادت آنان مى شود و راه شقاوت را که منتهى به بدبختى ايشان مى گردد، برايشان بيان کرد تا هر کس راه معصيت را بپيمايد و طريق ضلالت را پيش گيرد، مجازاتش نموده، و هر کس بر مرکب راهوار اطاعت سوار شود و راه اطاعت را طى کند، او را هم پاداش دهد، و به زودى از هر دو طايفه خواهد پرسيد که چه کرديد و چه اختيار نموديد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۵
از آنچه گذشت، اين نکته روشن گرديد که مراد از يک امت قرار دادن آنان، رفع اختلاف از ميان آنان است، و مقصود اين است که همه ايشان را از نظر هدايت و سعادت، يک جور خلق مى کرد.
اضلال خدا، ابتدایى نيست و فرع بر ضلالت شخص گمراه است
و نيز روشن گرديد که: مقصود از اضلال بعضى و هدايت بعضى، اضلال و هدايت ابتدايى نيست، بلکه مجازاتى است. زيرا همه آنان، چه گمراهشان و چه در راهشان، همه هدايت ابتدايى دارند، و آن کسى که خدا مى خواهد گمراهش کند، کسى است که خودش راه ضلالت، يعنى معصيت را پيموده و پشيمان هم نمى شود.
و آن کس که خدا هدايتش کرده، کسى است که هدايت فطرى خود را از دست نداده و بر آن اساس، مشى مى کند، يا همواره در طاعت است و يا اگر گناهى سر مى زند، توبه مى کند و از راه گناه به صراط مستقيم و سنت الهى اشف که تبديل پذير نيست، بر مى گردد. آرى «وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللهِ تَبدِيلاً وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللهِ تَحوِيلاً».
«وَ لَتُسئَلُنَّ عَمَّا کُنتُم تَعمَلُون »: جمله اى است براى دفع توهمى که ممکن است به ذهن بيايد، و آن، اين است که مستند بودن هدايت و ضلالت به خداوند سبحان، اختيار بشر را باطل مى کند، و به دنبال باطل شدن اختيار، مسأله نبوت ها و رسالت ها باطل مى شود.
براى دفع چنين توهمى، جواب داده شده که: نه، هنوز سؤال و جواب و اختيار باقى است. چون هدايت و ضلالت، به دست خدا بودن اختيار شما را باطل نمى کند. زيرا خدا ابتداء گمراه و هدايت نمى کند. گمراه کردنش، مجازاتى است. يعنى کسى را که خودش گمراهى را خواسته، در گمراهى پيش مى برد. و همچنين کسى را که هدايت را اختيار کرده باشد، در هدايت پيش مى برد. و خلاصه شما هرچه اختيار کنيد، خداوند شما را کمک مى کند، و در آنچه انتخاب کرده ايد، پيشتر مى برد.
نهى مستقل از اين که قسم، وسيله خدعه و دغلکارى قرار داده شود
«وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَکُمْ دَخَلا بَيْنَکُمْ فَتزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتهَا ...»:
در مفردات مى گويد: کلمۀ «صدود» و «صد»، گاهى به معناى انصراف از چيزى و امتناع از آن است. مانند «يَصُدُّونَ عَنکَ صُدُوداً»، و گاهى به معناى منصرف کردن و منع کردن از آن است. مثل «وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيطَانُ أعمَالَهُم فَصَدَّهُم عَنِ السَّبِيلِ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۶
اين آيه، از دغل گرفتن سوگند نهى مى کند، بعد از آن که از اصل سوگند شکنى نهى فرموده. چون خصوص دغل گرفتن، مفسده اى اضافه بر سوگند شکنى دارد، و چون مفسده مستقلى دارد، نهى مستقلى از آن کرده.
جملۀ «وَ قَد جَعَلتُمُ اللهُ عَلَيکُم کَفِيلاً ...»، به مفسده اصل سوگند شکنى اشاره مى کرد، و اين آيه، به مفسده دغل گرفتن آن، و مى فرمايد که: اين عمل باعث مى شود: «شخصى بعد از ثبات قدم، مجددا قدمش بلغزد، و شما که او را دچار لغزش کرده ايد و از راه خدا جلوگيرى نموديد، طعم عذاب را بچشيد و شما عذابى بزرگ داريد».
و اين دو ملاک - به طورى که از ظاهر آن ها پيداست - دو ملاک مختلف اند. يکى به منزله مقدمه براى ديگرى است، همچنان که خود سوگند شکنى، مقدمه براى دغلى است. چون انسان وقتى به جهتى از جهات، سوگند خود را براى بار اول شکست، کم کم اهميت آن از نظرش مى رود و آماده نقض براى بار دوم و سوم مى شود. تا آن جا که سوگند و سوگند شکنى را وسيله خدعه و خيانت هم قرار مى دهد، و پس از يک بار و دو بار خيانت و دغلکارى، آن وقت سوگند را وسيله دغلکارى خود مى سازد و با آن خدعه و خيانت نموده، مردم را فريب مى دهد، مکر مى کند، دروغ مى گويد. ديگر هيچ باکى ندارد که چه مى کند و چه مى گويد، و در آخر جرثومه و مجسمه فساد گردد، که هر جا برود، مجتمع انسانى آن جا را فاسد مى سازد، و در راهى غير راه خدا که فطرت سالم آن را ترسيم نموده، قرار مى گيرد.
پس به هر حال، ظاهر جملۀ «وَ لَا تَتَّخِذُوا أيمَانَکُم دَخَلاً بَينَکُم»، نهى استقلالى از خدعه با سوگند است. آيه قبلى هم، به طور ضمنى از آن نهى کرد، و جملۀ «فَتَزِلّ قَدَمٌ بَعدَ ثُبُوتِهَا»، تفريع بر منهى عنه است، نه بر نهى. و معنايش اين است که: نتيجه دغل گرفتن سوگند، اين است که قدم ها بلغزد، نه نتيجه دغل نگرفتن.
و لغزيدن قدم ها بعد از ثبوت، مثالى است براى سوگند شکستن، بعد از عقد و تأکيد آن سوگند و بعد از کنده شدن از آن جا که در آن مستقر گشته. زيرا ثبات آدمى و استقامتش بر آنچه که تصميم گرفته و اهتمام ورزيده، خود يکى از کرائم انسانى و اصول فضائل اخلاقى او است، که بناى دين الهى بر آن اساس بنا شده است، و حفظ سوگند بعد از توکيد آن، يکى از قدم هايى است که مايه تماميت اين فضيلت وسيع مى گردد، و گويا به همين جهت از اين عمل تعبير به «قدم»، آن هم به صورت نکره کرده و فرموده است: «فَتَزِلَّ قَدَمٌ: پس قدمى بلغزد». (يعنى يکى از قدم هايى که بشر در زندگى خود دارد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۷
و اين که فرمود: «وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدتُم عَن سَبِيلِ اللهِ وَ لَکُم عَذَابٌ عَظِيمٌ»، عطف است بر جملۀ «تَزِلَّ قَدَمٌ» و بيان نتيجه آن است، همچنان که جمله مذکور، بيان نتيجه و غايت جملۀ «تَتَّخِذُونَ أيمَانَکُم دَخَلاً» بود، و با رعايت اين ترتيب روشن مى شود که جمله مورد بحث، يعنى «بِمَا صَدَدتُم عَن سَبِيلِ اللهِ»، به منزله تفسير براى جملۀ «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعدَ ثُبُوتِهَ» مى باشد.
و مراد از «صدود از سبيل الله»، اعراض و امتناع از سنت فطرى است، که خدا بشر را بر آن فطرت، خلق کرده است، و دعوت نبوى به سوى آن دعوت مى کند. دعوت مى کند به اين که همواره ملتزم به راستى و استقامت و رعايت عهد و پيمان و سوگندهاى خود بوده، از دغل و خدعه و خيانت و دروغ و زور و غرور و فريب دورى گزينند.
و مراد از «چشيدن سوء»، چشيدن عذاب است، و جملۀ «وَ لَکُم عَذَابٌ عَظِيمٌ»، حال از ضمير در «تَذُوقُوا» است، و ممکن هم هست، مراد از چشيدن سوء، آثار سوئى باشد که از ناحيه ضلالت خود در همين دنيا مى بينند. آن وقت جملۀ «وَ لَکُم عَذَابٌ عَظِيمٌ» از عذاب آخرتى ايشان خبر داده باشد. اين، آن مطلبى است که از ظاهر آيه شريفه استفاده شود.
پس معناى آيه اين شد که: «سوگندهاى خود را وسيله دغلکاری هاى ميان خود قرار ندهيد، که اين کار باعث مى شود از آنچه بر آن ثابت گشته ايد، جدا شده، آنچه را محکم کرده ايد، بار ديگر باز کنيد، و اين خود اعراض از راه خداست، که عبارت است از: التزام فطرت و دورى از غدر و خدعه و خيانت و دغلى».
و کوتاه سخن اين که: مايه افساد در زمين بعد از اصلاح آن است و در آخر، باعث اين است که شما را به چشيدن سوء و شقاوت در زندگى دنيا و عذاب عظيمى در آخرت دچار سازد.
بعضى از مفسران گفته اند که:
اين آيه، مختص به نهى از نقض بيعت با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، چون سنت در صدر اسلام بر اين جارى شده بود که هر که مسلمان مى شد، با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بيعت مى نمود، و آيه در خصوص کسانى نازل شده که با آن حضرت بر يارى دين و اهل دين بيعت نمودند، خدا ايشان را نهى مى کند از اين که بيعت خود را بشکنند، و بنابراين مراد از لغزيدن قدم بعد از ثبوتش، ارتداد بعد از مسلمان شدن، و ضلالت بعد از رشد است.
وليکن سياق آيه، مساعد با اين تفسير نيست، و بر فرض هم که قبول کنيم، خاص بودن مورد با عموميت حکم منافات ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۸
«وَ لا تَشترُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّمَا عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيرٌ لَکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ»:
در مفردات گفته: هر چيزى که در ازاى چيزى به دست آدمى مى آيد، «ثمن» و بهاى آن است.
و ظاهرا آيه شريفه بعد از آن که در آيه قبلى امر به وفاى به عهد می کرد، از شکستن عهد نهى مى کند تا اهميت مطلب و اعتناء به شان آن را برساند. همچنان که نظير اين امر و نهى و اهتمام، در مسأله سوگند شکستن گذشت.
اين آيه مطلق است، و مراد از «عهد خدا»، همان عهدى است که خدا با مطلق بندگان خود بسته. و مراد از «اشتراء»، بهاى اندک به وسيله عهد خدا، به قرينه ذيل آيه، اين است که: آدمى، عهد خدا را با چيزى از متاع دنيا معاوضه کند، و براى رسيدن به آن متاع عهد خدا را بشکند. آن متاعى که عوض عهد خدا قرار گرفته، ثمن (بها) ناميده شده، چون عوض است، که شرحش گذشت و بقيه الفاظ آيه، روشن است.
رده:تفسیر المیزان