المیزان جلد۱۲ بخش۳۸
«مَا عِندَکُمْ يَنفَدُ وَ مَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ»:
اين جمله، در مقام تعليل آيه قبلى است که مى فرمود: «مَا عِندَ اللهِ هُوَ خَيرٌ لَکُم»، و آن را توجيه مى کند به اين که آنچه در زندگى دنيا (که يک زندگى مادى و قائم بر اساس تحول و دگرگونى است، و قوامش بر اساس حرکت و تغير و زوال است) در دست شما است، مانند همه دنيا دستخوش زوال است، و آنچه نزد خداى سبحان است و آن را به خصوص به پرهيزگاران وعده داده، باقى است و زوال و فنا نمى پذيرد، و هر عاقلى مى داند که باقى، بهتر از فانى است.
خواننده عزيز بايد بداند که جملۀ «مَا عِندَکُم يَنفَدُ وَ مَا عِندَ اللهِ بَاقٍ»، به خاطر اين که در لفظ مطلق است، قاعده کلى است که قابل استثناء و نقض نيست و در ذيل آن جزئيات بسيارى از معارف نهفته شده است.
«وَ لَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبرُوا أَجْرَهُم بِأَحْسنِ مَا کانُوا يَعْمَلُونَ»:
بعد از آن که وفاى به عهد مستلزم صبر بر تلخى مخالفت هواى نفس در نقض آن و نيز مستلزم تحمل تلخى مخالفت با افسار گسيختگى نفس در آنچه مى خواهد، مى باشد، لذا روى سخن را از اجر خصوص وفاکاران به عهد برگردانيده، متوجه ذکر پاداش مطلق صابران در راه خدا نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۸۹
پس اين که فرمود: «وَ لَنَجزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أجرَهُم»، وعده مؤکّدى است بر مطلق صبر. چه صبر بر اطاعت باشد و چه صبر بر ترک معصيت و چه صبر در برابر مصيبت. تنها قيدى که اين مطلق دارد، اين است که اين صبر در راه خدا باشد، چون سياق با صبرهاى ديگر سازگارى ندارد.
مقصود از اين که فرمود: «به صابران، پاداش احسن مى دهيم»
و در جملۀ «بِأحسَنِ مَا کَانُوا يَعمَلُون»، «باء» براى مقابله است، همچنان که در عبارت «بِعتُ هَذَا بِهَذًا: فروختم اين را به اين»، براى مقابله است، و مقصود از اين عبارت، اين نيست که خداى عزوجل، تنها پاداش را به کارهاى بهتر آنان مى دهد، که در حقيقت کارهاى آنان را با هم سنجيده، آن وقت هر کدام احسن بود، در مقابلش پاداش بدهد و خوب آن ها را رها کند. زيرا مقام با چنين معنايى که بعضى آيه را به آن تفسير کرده اند، سازگار نيست.
علاوه بر اين، ساير آياتى که راجع به پاداش اعمال است، اين معنا را رد می کند. از آن هم که بگذريم، رحمت واسعه الهى با آن سازگارى ندارد.
و نيز مقصود از اعمال ايشان، واجبات و مستحبات آن نيست که بعضى پنداشته و گفته اند: مباحات را نمى گيرد، چون مباحات احسن نيستند، اگر خالى از حُسن هم نباشند، زيرا کلام خدا ظاهر در اين است که مراد بيان اجر بر اعمال است که در حال صبر انجام داده اند، به طورى که با صبر ارتباطى داشته، و پر واضح است که مباحاتى که صابران در راه خدا انجام مى دهند، ارتباطى با صبر ايشان ندارد. پس باقى مى ماند واجبات و مستحبات و اگر اين ها احسن باشند، حُسنى در برابر ندارند. علاوه بر اين، هيچ بنده اى چنين طمعى ندارد که خدايش در مقابل کارهاى مباحش نيز پاداش دهد، تا خدا در پاسخ طمعش بفرمايد: پاداش تنها در مقابل واجبات و مستحبات است که حُسن دارند؛ و احسن از مباحات هستند، و چون جاى چنين طمعى نبوده، پس ذکر حُسن زيادى آمده است.
و از همين جا معلوم مى شود که مراد از آن «احسن الاعمال»، نوافل هم نيست. البته در صورتى که بگوييم در نوافل الزامى نيست تا احسن اعمال مأمورٌ به باشد، زيرا مشتمل بودن واجب بر مصلحت ملزمه که باعث حسن عمل به بيشتر از نوافل مى شود، از خطابات تشريعى معلوم است و کسى در آن شک ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۰
پس معلوم شد که مقصود از جمله مورد بحث، اين ها نيست، بلکه مقصود اين است که عملى را که انجام مى دهند که در نوع خود يکى حَسَن و يکى احسن است، خداى عزوجل اجرى که مى دهد، اجرى است که در نوع خود احسن است. مثلا نمازى که بنده صابر فى الله مى خواند، جزاى آن را جزاى فرد احسن از آن مى دهد، هر چند نمازى که او خوانده، احسن افراد نماز نبوده باشد، و خلاصه صبرى که او در راه خدا دارد، باعث مى شود که خداوند در عمل او مته به خشخاش نگذارد، و آن خصوصياتى که مايه پستى و زشتى عمل بنده است، آن ها را نديده بگيرد. همچنان که آيه شريفه «إنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أجرَهُم بِغَيرِ حِسَاب» همين معنا را افاده مى کند.
و از آيه شريفه بر مى آيد که «صبر فى الله»، باعث کمال عمل مى شود و به طورى که مى گويند، در جمله «وَ لَنَجزِيَنَّ...» التفاتى از غيب به تکلم مع الغير به کار رفته. يعنى قبلا خداى تعالى، غايب و در اين جمله، متکلم مع الغير حساب شده، ولى آنچه به نظر من می رسد، اين است که منظور از تکلم مع الغير در جملۀ «وَ لَنَجزِيَنَّ» التفات نيست، بلکه برگشت به سياق قبلى است، که سياق تکلم مع الغير بود. بله التفات در چند آيه قبل به کار رفته بود، آن جا که در خلال سياق تکلم مع الغير يکباره خداى تعالى غايب حساب شده و فرموده: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان»، و نکته آن هم اين بود که در اين آيات - يعنى آيه مذکور تا آيه مورد بحث - تعدادى از اوامر و نواهى الهى شمرده شده، و مناسب تر در امر و نهى، اين است که به بزرگترين و قوی ترين مقام مُصَدّر امر مستند بشود، تا به اين وسيله آن امر و نهى تأکيد و تأييد گردد و اين بر فنّ ادبيات و سخنسرايى معمولى است. مثلا در نقل دستور فلان پادشاه نمى گويند فلان بن فلان دستور داده، بلکه مى گويند شاهنشاه و يا مولاى تو چنين دستور داده.
در آيات مورد بحث ما نيز مناسب اين بود که تکاليف مذکور، به مقام جلالت خدا مستند شود و از تکلم با غير، به غيبت التفات نموده و بفرمايد: «به درستى خدا امر به عدل و احسان فرموده...»، و لذا مى بينيم که سياق به همين نحو در تکليف آينده نيز پيش مى رود. مثلا مى فرمايد: «وَ أوفُوا بِعَهدِ اللهِ...»، «وَ لَو شَاءَ اللهُ»، «وَ لَا تَشتَرُوا بِعَهدِ الله...»، و «مَا عِندَ اللهِ بَاقٍ».
آنگاه پس از بيان فرمان هاى الهى، دوباره به همان سياق تکلم با غير رجوع نموده، مى فرمايد: «وَ لَنَجزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا»، اين سياق همچنان جريان مى يابد تا به بيان تکليفى ديگر برسد، باز در آن جا سياق را تغيير داده مى فرمايد:
«فَاستَعِذ بِالله»، بهترين شاهدى که معناى گفته ما را روشن مى سازد. بعد از آن است که مى فرمايد: «وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَةٍ وَ اللهُ أعلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ»، که هر دو جور تعبير در آن جمع شده. هم تعبير به تکلم با غير و هم غيبت، تبديل آيه اى به آيه ديگر را مستند به ضمير تکلم با غير نموده و اعلميت را مستند به خداى عزوجل نموده است.
«مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِن ذَکرٍ أَوْ أُنثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَوةً طيِّبَةً ...»:
وعده جميلى است که به زنان و مردان مؤمن مى دهد، که عمل صالح کنند، و در اين وعده جميل، فرقى ميان زنان و مردان در قبول ايمانشان و در اثر اعمال صالحشان که همان احياء به حيات طيبه، و اجر به احسن عمل است، نگذاشته، و اين تسويه ميان مرد و زن، برغم بنایى است که بيشتر غير موحدين و اهل کتاب از يهود و نصارا داشتند و زنان را از تمامى مزاياى دينى و يا بيشتر آن محروم مى دانستند، و مرتبه زنان را از مرتبه مردان پايين تر مى پنداشتند، و آنان را در وضعى قرار داده بودند که به هيچ وجه قابل ارتقاء نبود.
پس اين که فرمود: «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ»، حکمى است کلى، نظير تأسيس قاعده اى براى هر کس که عمل صالح کند. حالا هر که مى خواهد باشد، تنها مقيدش کرده به اين که صاحب عمل، مؤمن باشد و اين قيد در معناى شرط است. چون عمل در کسى که مؤمن نيست، حبط مى شود و اثرى بر آن مترتب نيست، همچنان که خداى تعالى فرموده: «وَ مَن يَکفُرُ بِالإيمَانِ فَقَد حَبِطَ عَمَلُهُ». و نيز فرموده: «وَ حَبِطَ مَا صَنَعُوا فِیهَا وَ بَاطِلٌ مَا کَانُوا يَعمَلُون».
ويژگی هاى حيات طيّبه خداوند، به نيکوکاران
و در جملۀ «فَلَنَحيِيِنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً»، حيات، به معناى جان انداختن در چيز و افاضه حيات به آن است. پس اين جمله با صراحت لفظش، دلالت دارد بر اين که خداى تعالى، مؤمنى را که عمل صالح کند، به حيات جديدى، غير آن حياتى که به ديگران نيز داده، زنده مى کند، و مقصود اين نيست که حياتش را تغيير مى دهد.
مثلا حيات خبيث او را به حيات طيّبى مبدّل مى کند که اصل حيات، همان حيات عمومى باشد و صفتش را تغيير دهد. زيرا اگر مقصود اين بود، کافى بود که بفرمايد: «ما حيات او را طيّب مى کنيم»، ولى اين طور نفرمود، بلکه فرمود: «ما او را به حياتى طيّب زنده مى سازيم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۲
پس آيه شريفه، نظير آيه «أوَ مَن کَانَ مَيتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النَّاس» است، که افاده مى کند خداى تعالى، حياتى ابتدایى و جداگانه و جديد، به او افاضه مى فرمايد.
از باب تسميه مجازى هم نيست که حيات قبلى او را به خاطر اين که صفت «طيّب» به خود گرفته، مجازا حياتى تازه ناميده باشد. زيرا آياتى که متعرض اين حيات هستند، آثارى حقيقى براى آن نشان مى دهند.
مانند آيه: «أُولَئِکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَ أيَّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ»، و آيه سوره «انعام» - که در چند سطر قبل ذکرش کرديم - همۀ اين ها، آثارى واقعى و حقيقى براى اين حيات سراغ مى دهند. مثلا نورى که در آيه «انعام» است، قطعا نور علمى است که آدمى به وسيله آن، به سوى حق راه مى يابد، و به اعتقاد حق و عمل صالح نائل مى شود.
و همان طور که او علم و ادراکى دارد که ديگران ندارند، همچنين از موهبت قدرت بر احياى حق و ابطال باطل سهمى دارد که ديگران ندارند. چنانچه خداى تعالى، در باره آنان فرموده: «وَ کَانَ حَقّاً عَلَينَا نَصرُ المُؤمِنِين».
و نيز فرموده: «مَن آمَنَ بِاللهِ وَ اليَومِ الآخِر وَ عَمِلَ صَالِحاً فَلَا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لَا هُم يَحزَنُونَ». و اين علم و اين قدرت جديد و تازه، مؤمن، را آماده می سازند تا اشياء را بر آنچه که هستند، ببينند، و اشياء را به دو قسم تقسيم مى کنند: يکى حق و باقى، و ديگرى باطل و فانى.
وقتى مؤمن، اين دو را از هم متمايز ديد، از صميم قلبش از باطل فانى که همان زندگى مادى دنيا و نقش و نگارهاى فريبنده و فتّانه اش مى باشد، اعراض نموده، به عزت خدا اعتزاز مى جويد. و وقتى عزتش از خدا شد، ديگر شيطان با وسوسه هايش، و نفس اماره با هوا و هوس هايش، و دنيا با فريبندگى هايش، نمى توانند او را ذليل و خوار کنند. زيرا با چشم بصيرتى که يافته است، بطلان متاع دنيا و فناى نعمت هاى آن را مى بيند.
چنين کسانى دل هايشان متعلق و مربوط به پروردگار حقيقى شان است. همان پروردگارى که با کلمات خود، هر حقى را احقاق مى کند، جز آن پروردگار را نمى خواهند، و جز تقرب به او را دوست نمى دارند، و جز از سخط و دورى او نمى هراسند. براى خويشتن حيات ظاهر و دائم سراغ دارند، که جز ربّ «غفور» و «ودود»، کسى اداره کن آن حيات نيست و در طول مسير آن زندگى، جز حُسن و جمال چيزى نمى بينند. از دريچه ديد آنان، هرچه را که خدا آفريده، حَسَن و جميل است، و جز آن کارها که رنگ نافرمانى او را به خود گرفته، هيچ چيز زشت نيست.
اين چنين انسانى در نفس خود، نور و کمال و قوت و عزّت و لذّت و سرورى درک مى کند، که نمى توان اندازه اش را معين کرد و نمى توان گفت که چگونه است. و چگونه چنين نباشد و حال آن که مستغرق در حياتى دائمى و زوال ناپذير، و نعمتى باقى و فناناپذير، و لذّتى خالص از الم و کدورت، و خير و سعادتى غير مشوب به شقاوت است. و اين ادعا، خود حقيقتى است که عقل و اعتبار هم، مؤيد آن است، و آيات بسيارى از قرآن کريم نيز، بدان ناطق است، و ما در اين جا به ايراد آن همه آيات، حاجت نداريم.
اين آثار زندگى، جز بر زندگى حقيقى مترتب نمى شود، و زندگى مجازى، بویى از آن ندارد. خداوند اين آثار را بر حياتى مترتب کرده که آن را مختص به مردم با ايمان و داراى عمل صالح دانسته، حياتى است حقيقى و واقعى و جديد، که خدا آن را به کسانى که سزاوارند، افاضه مى فرمايد.
و اين حيات جديد و اختصاصى، جداى از زندگى سابق که همه در آن مشترک اند، نيست. در عين اين که غير آن است، با همان است. تنها اختلاف به مراتب است، نه به عدد. پس کسى که داراى آن چنان زندگى است، دو جور زندگى ندارد، بلکه زندگی اش، قوى تر و روشن تر و واجد آثار بيشتر است. همچنان که «روح قدسى»، که خداى عزوجل، آن را مخصوص انبياء دانسته، يک زندگى سومى نيست، بلکه درجه سوم از زندگى است. زندگى آنان درجه بالاترى دارد.
اين، آن چيزى است که تدبّر در آيه شريفه مورد بحث، آن را افاده مى کند، و خود، يکى از حقايق قرآنى است. و با همين بيان، علت اين که چرا آن زندگى را با وصف طيّب توصيف فرموده، روشن مى شود. گويا همان طور که روشن کرديم، حياتى است خالص، که خباثتى در آن نيست که فاسدش کند و يا آثارش را تباه سازد.
وجوهى ديگر، که در معنای «حيات طيّبه» گفته شده است
مفسران، در آيه شريفه، وجوهى ذکر کرده اند:
بعضى گفته اند: «حيات طيّب»، حيات بهشتى است که مرگ ندارد، و فقر و بيمارى و هيچ شقاوت ديگرى، در آن نيست.
بعضى ديگر گفته اند: حيات برزخى است. و شايد اين تخصيص را از اين جا پنداشته اند که ذيل آيه را حمل کرده به جنّت آخرت، و براى حيات طيّبه، جز برزخ چيزى به نظرشان نرسيده.
بعضى ديگر گفته اند: همين حيات دنيوى است، که مقارن با قناعت و رضا به قسمت خداى سبحان باشد. زيرا چنين حياتى، پاکيزه ترين زندگى است.
و بعضى گفته اند: مراد از آن، رزق حلال است که در قيامت عقابى بر آن نيست. بعضى ديگر گفته اند: روزىِ روز به روز است.
و در اين وجوه، جاى مناقشه بسيار است که بر خواننده، اگر دقت فرمايد، پوشيده نيست، و حاجت نيست که ما کلام را با ايراد آن ها طول دهيم.
در باره جملۀ «وَ لَنَجزِيَنَّهُم أجرَهُم بِأحسَنِ مَا کَانُوا يَعمَلُون،» در ذيل آيه قبلى بحث کرديم، و در معناى اين آيه شريفه است، آيه: «وَ مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَأُولَئِکَ يَدخُلُونَ الجَنَّةَ يُرزَقُونَ فِيهَا بِغَيرِ حِسَابٍ».
مراد از استعاذه به خدا از شيطان، هنگام قرائت قرآن
«فَإِذَا قَرَأْت الْقُرْآنَ فَاستَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشيْطانِ الرَّجِيمِ»:
«استعاذه»، طلب پناه است، و معنا اين است که: وقتى قرآن مى خوانى، از خداى تعالى بخواه، مادامى که مشغول خواندن هستى، از اغواى شيطان رجيم پناهت دهد. پس استعاذه اى که در اين آيه بدان امر شده، حال و وظيفه قلب و نفس قرآن خوان است.
او، مأمور شده مادامى که مشغول تلاوت است، اين حقيقت، يعنى استعاذه به خدا را در دل خود بيابد. نه اين که به زبان بگويد: «أعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيطَانِ الرَّجِيم»، و اين استعاذه زبانى و امثال آن، سبب و مقدمه براى ايجاد آن حالت نفسانى است. نه اين که خودش استعاذه باشد. و اگر به خود اين سخن استعاذه بگوييم، مجازا گفته ايم. خداى تعالى هم نفرموده هر وقت قرآن مى خوانى، بگو «أعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيطَانِ الرَّجِيم»، بلکه فرموده: هر وقت قرآن مى خوانى، از خدا پناه بخواه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۵
با اين بيان روشن مى گردد که گفتار بعضى از مفسران، که گفته اند: «مراد از «قرائت»، اراده قرائت است، يعنى وقتى می خواهى قرآن خواندن را شروع کنى، بگو فلان...، و در آيه شريفه به طور مجاز فرموده هر وقت قرآن مى خوانى، و اين اطلاق از قبيل اطلاق مسبّب و اراده سبب است»، خالى از يک نوع سهل انگارى نيست.
«إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکلُونَ»:
اين جمله، در مقام تعليل امرى است که در آيه قبلى راجع به استعاذه آمده بود، و معناى مجموع آن، اين مى شود که: هر وقت قرآن مى خوانى، پناه ببر به خدا از شرّ شيطان. زيرا تنها کسانى از شرّ او ايمن اند که به خدا ايمان آورده و بر او توکل کرده باشند.
از اين آيه، دو نکته استفاده مى شود:
اول اين که: استعاذه به خدا، توکل بر خدا است. زيرا خداى سبحان در تعليل لزوم «استعاذه»، به جاى استعاذه، «توکل» را آورده و سلطنت شيطان را از متوکلين نفى کرده.
دوم اين که: ايمان و توکل، دو ملاک صدق عبوديت اند، که ادعاى عبوديت با نداشتن آن دو، ادعایى کاذب است. آيه: «إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ إلّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الغَاوِين»، که حکايت خطاب پروردگار به ابليس است نيز، همين معنا را مى رساند. يعنى سلطنت شيطان را از بندگان خود نفى نموده است.
چيزى که هست، در آيه مورد بحث، به جاى «بندگان»، افراد با ايمان و متوکل را آورد. اعتبار عقلى هم، با اين معنا مى سازد. زيرا «توکل»، عبارت است از اين که: انسان زمام تصرف در امور خود را به دست غير خود دهد، و تسليم او شود، که هرچه او صلاح ديد و کرد، همان را صلاح خود بداند، و اين، خود اخص آثار عبوديت است.
گروهى که شيطان بر آنان تسلط دارد
«إِنَّمَا سُلْطانُهُ عَلى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِينَ هُم بِهِ مُشرِکُونَ»:
ضميرهاى مفرد سه گانه به کلمه «شيطان» بر مى گردد، و معناى آيه، اين است که: سلطنت و برش شيطان، منحصر در کسانى است که او را «ولىّ» خود گيرند تا او به دلخواه خود، امور ايشان را تدبير کند، و او هرچه کرد، اينان اطاعتش کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۶
و نيز، در کسانى است که به خدا شرک مى ورزند و به جاى خدا، شيطان را «ولىّ» خود مى گيرند و او را، ربّ و مطاع خود مى پندارند، زيرا اطاعت، خود عبادت است، همچنان که فرمود: «ألَم أعهَد إلَيکُم يَا بَنِى آدَمَ أن لَا تَعبُدُوا الشَّيطَانَ إنَّهُ لَکُم عَدُوٌ مُبِينٌ * وَ أنِ اعبُدُونِى».
از اين بيان، دو حقيقت روشن مى گردد:
اول اين که: ذيل آيه، مفسّر صدر آن است، و «تَوَلّى»، يعنى ولى گرفتن کسى که خدا وليّش ندانسته، شرک به خدا، و يا به عبارت ديگر، غير خدا پرستيدن است.
دوم اين که: ميان توکل نکردن بر خدا و تولاى شيطان و عبادت او، هيچ واسطه اى نيست. کسى که بر خدا توکل نکند، او از اولياى شيطان خواهد بود.
و چه بسا بعضى از مفسران گفته اند: ضمير مفرد در جملۀ «وَ الَّذِينَ هُم بِهِ مُشرِکُونَ»، به خداى تعالى بر مى گردد، و معناى آيه را چنين مى کند که: سلطنت شيطان، تنها بر دو طايفه است: يکى مشرکان و يکى موحدينى که شيطان را ولىّ خود مى گيرند.
وليکن چون اين تفسير باعث مى شود ضميرهاى يک سياق، در مرجع، مختلف شود. يعنى ضمير در «سُلطَانُهُ» و «يَتَوَلَّونَهُ»، به شيطان، و ضمير «بِهِ»، به خدا برگردد، لذا مردود است.
اشاره به حکمت مسأله نسخ و پاسخ به خرده گيرى مشرکان، در آيه شريفه
«وَ إِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَّکانَ آيَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنت مُفْترِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ»:
اين آيه، به مسأله نسخ و حکمت آن اشاره مى کند، و پاسخى است از تهمتى که به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى زدند و از افترايى که به خدا مى بستند. و ظاهر سياق آيات، اين است که گويندگان اين حرف ها، مشرکان بوده اند، هر چند که يهوديان هم در انکار نسخ همان نظريه را دارند. احتمال هم دارد که مشرکان اين حرف را از ناحيه يهوديان الهام گرفته باشند. چون در باره نبوت نبى اکرم، خيلى به يهودی ها مراجعه مى کردند.
«وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَةٍ » - راغب در مفردات گفته: «إبدال و تبديل و تبدّل و استبدال»، همه به معناى اين است که چيزى را در جاى چيز ديگرى قرار دهى، و اين اعم از معناى کلمه «عوض» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۷
چون «عوض»، در معنايش اين نکته خوابيده که آنچه مى گيرى، در مقابل آنچه مى دهى، ملک تو گردد، ولى «تبديل»، گاهى تغييرى را افاده مى کند که بدلش به آدمى بر نگردد. مانند آيه «فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَولاً غَيرَ الَّذِى قِيلَ لَهُم: آن هايى که ستمگر بودند، حرف را به غير آنچه دستور يافته بودند، تبديل کردند».
تا آن جا که مى فرمايد: «فَمَن بَدَّلَهُ بَعدَ مَا سَمِعَهُ... : پس هر کس آن را بعد از آن که شنيد، تبديل کند...». و نيز خداى تعالى فرموده: «وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَةٍ». و نيز فرموده: «وَ بَدَّلنَاهُم بِجَنَّتَيهِم جَنَّتَين». و نيز فرموده: «ثُمَّ بَدَّلنَا مَکَانَ السَّيِّئَةِ الحَسَنَةَ». اين بود کلام مورد حاجت ما از راغب.
پس «تبديل»، به معناى تغيير، مخالف با تبديل به معناى معروفش است. زيرا در «تبديل» به معنى تغيير، مفعول اول ماخوذ و مطلوب است، به خلاف «تبديل» به معناى معروف. پس در جمله «وَ إذَا بَدَّلنَا آيَةً مَکَانَ آيَةٍ»، معنا اين است که: ما آيه دومى را به جاى آيه اولى بگذاريم و آن را باقى بداريم. چون مطلوب است.
و جملۀ «وَ اللهُ أعلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ»، کنايه از اين است که حق هي چوقت از مورد خود تجاوز نمى کند، و آن آيه اى که خدا نازل مى کند، سزاوار و شايسته به نازل شدن است، و خدا از اينان که اعتراض مى کنند، داناتر است به آنچه که نازل مى کند. بنابراين، جمله مورد بحث، جملۀ حاليه است.
اتهام مشرکان به پيامبر «ص»، در ارتباط با مسأله نسخ
و اين که فرمود: «قَالُوا إنَّما أنتَ مُفتَرٍ»، نقل کلامى است که مشرکان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» گفته و او را متهم کرده بودند به اين که تو از دروغ، به خدا افتراء بسته اى. چون عوض کردن حرف و تبديل کردن يک آيه بعد از آن که آمده است، از ساحت پروردگار به دور است.
مشرکان در اين سخن خود، تأکيد هم داشته اند. زيرا با اين که مى توانستند بگويند تو در اين تبديل آيه، افتراء بسته اى، چنين نگفتند، بلکه به صورت اسم فاعل - که دلالت بر دوام و استمرار دارد - اداء کرده، گفتند: «تو افتراء زنى». تازه همين مطلب را باز طور ديگرى گفتند. يعنى با آوردن کلمۀ «إنَّمَا»، فهماندند که جز افتراء زدن، کار ديگرى ندارى.
و باز براى بيشتر تأکيد کردن مطلب، گفتار خود را به صورت جمله اسميه آورده و او را «مفترى» خواندند، و منظورشان اين بود که: او را در خصوص مسأله تبديل آيه، مفترى جلوه دهند. آن وقت از آن جایى که خود آن جناب هميشه گوشزد کرده بود که تمامى آيات قرآنش از ناحيه خدا است، نتيجه بگيرند که پس تمامى حرف هايش، افتراى به خداست. در نتيجه پس او جز افتراء، کار ديگر و حرف ديگرى ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۸
و در جملۀ «بَل أکثَرُهُم لَا يَعلَمُون»، منظور اکثر مشرکان است که آن جناب را متهم کرده بودند به اين که مفترى است، و مى خواهد بفرمايد اين اکثر، حقيقت حال را نمى دانند، و نمى فهمند که حکمت تبديل آيه چيست. و به زودى در جواب آن برايشان معلوم مى شود که احکام الهى، تابع مصالح بندگان است. پاره اى از اين مصالح، بر حسب تغير اوضاع و احوال و زمان ها، تبدّل مى پذيرد. در نتيجه، حکم خدا هم تغيير پيدا مى کند، و حکم ديگرى که مصلحت تازه اى دارد، جعل مى شود.
پس بيشتر اين مشرکان، از اين مسأله غافل اند. تنها اقليتى از آن ها هستند که بر اين حقيقت وقوف دارند. البته آن هم وقوف اجمالى. ولى چيزى که هست، همان ها هم به يک جهت ديگرى زير بار نمى روند، و آن استکبار و عناد با حق است، که حرف هایى را بدون اين که رعايت جانب حق را بکنند، مى زنند.
«قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِن رَّبِّک بِالحَْقِّ لِيُثَبِّت الَّذِينَ آمَنُوا وَ هُدًى وَ بُشرَى لِلْمُسلِمِينَ»:
در ابتداء سوره، اشاره اى به معناى «روح» رفت، و «قدس»، به معناى طهارت و پاکى است، و ظاهرا اضافه «روح» به «قدس»، به منظور اختصاص باشد. يعنى روحى که از قذارت ها و پليدی هاى مادى طاهر، و از خطاء و غلط منزه است.
و همين «روح القدس»، در جاى ديگر از قرآن، به «روح الامين» تعبير شده، و در جايى ديگر به «جبرئيل»، که يکى از ملائکه است و فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمينُ عَلَى قَلبِکَ». و نيز فرموده: «مَن کَانَ عَدُوّاً لِجِبرِيلَ فَإنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلبِکَ بِإذنِ الله».
پس اين که فرمود: «بگو روح القدس از ناحيه پروردگارت نازلش کرده»، دستورى است به اين که جواب مشرکان را بده، و آنچه به ذهن سبقت مى جويد، اين است که ضمير به قرآن برگردد. آن قرآنى که ناسخ است. يعنى آن آيه اى که آيه اى ديگر را نسخ کرده، ولى احتمال هم دارد که به مطلق قرآن برگردد. و اين که تعبير به «تنزيل» کرد، نه به «إنزال»، براى اين بود که به تدريجى بودن نزول قرآن اشاره فرموده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۴۹۹
طبع کلام اقتضاء می کرد بفرمايد: «مِن رَبِّى: از ناحيه پروردگارم»، وليکن فرموده: «بگو روح القدس آن را از ناحيه پروردگارت نازل کرده»، و اين، براى آن بود که بر کمال عنايت خدا و رحمتش نسبت به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دلالت کند. گويا راضى نشده حتى يک لحظه خطابش را از او قطع کند، و تا آن جا که ممکن است، روى سخن با وى دارد. و نيز براى اين بوده که دلالت کند، بر اين که مراد از سخنى که مأمور شده بگويد، اعلام مشرکان است به اين معنا، نه صرف تلفظ به اين الفاظ (دقت فرماييد).
توضيحى در بارۀ تثبیت ایمان مؤمنان، با نزول آيات ناسخ
و در جملۀ «لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا»، «تثبيت» به معناى تحکيم ثبات و تأکيد آن است به اين که ثباتى بعد از ثبات ديگر بر آنان القاء کند. گويا ايشان با ايمان به خدا و رسول و روز جزا، بر حق ثابت شده اند، و به خاطر تجدد حکم بر اساس تجدد مصلحت خداوند، ثبات ديگرى به ايشان مى دهد و نمى گذارد از اين جهت، ثبات اولشان دستخوش ضعف گردد و کارهايى بر طبق حکم سابق انجام دهند که با مصلحت امروز سازگارى ندارد.
زيرا اين مطلب پر واضح است که وقتى کسى مأمور شود راهى را به خاطر مصلحتى که تا مدتى دارد سلوک کند، و مأمور، با ايمانى که به آخر دارد، شروع کند به سلوک آن راه و پس از پيمودن قطعه اى از آن، مطابق آنچه که آمرش دستور داده، از سرعت و کندى و در شب و روز، ناگهان مصلحت مذکور وجهه اش دگرگون گشته و عمل به نحو سابق، ديگر بى مصلحت شده و به نحوى جديد داراى مصلحت گردد.
و در اين فرض، اگر آمر که راهنماى اوست، به او خبر ندهد، و همچنان امر سابق خود را دنبال کند و بترسد که اگر به عامل بگويد، مصلحت تغيير کرده، امتثال نکند، همين راهنمايى نکردن او، ايمان وى را سست نموده، به کلّى ياغى مى گردد. و اما اگر بگويد امر تازه و امتثال به نحو تازه داراى مصلحت است، نه به نحو سابق، ايمان عامل بيشتر و ثباتى بر ثبات قبلی اش اضافه مى شود.
پس اين که قرآن کريم، مشتمل بر نسخ و تجديد حکم، بر حسب تجدد مصالح مى باشد، باعث تثبيت کسانى است که ايمان آورده اند، و ثباتى بر ثبات آنان مى افزايد.
و مقصود از «مسلمين» در جملۀ «وَ هُدًى وَ بُشرَى لِلمُسلِمِين»، کسانى هستند که تسليم حکم خداى تعالى هستند و اعتراض و چون و چرايى ندارند. پس آيه ناسخ براى اين گونه افراد، ارائه طريق و بشارت به سعادت و جنت است، و اگر آثار آن را از هم جدا نموده، تثبيت را به مؤمنان و هدايت و بشرى را به مسلمين اختصاص داده، براى اين است که ميان «ايمان» و «اسلام» فرق هست. «ايمان»، کار قلب است و سهمش از آثار نسخ، تثبيت در علم و اذعان است، و «اسلام»، مربوط به ظاهر عمل و مرحله جوارح بدن است و نصيبش، اهتداء به عمل واجب و بشارت به نتيجه آن، يعنى بهشت و سعادت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۵۰۰
در سابق هم، در تفسير آيه: «مَا نَنسَخ مِن آيَةٍ أو نُنسِهَا نَأتِ بِخَيرٍ مِنهَا أو مِثلِهَا»، در جلد اول اين کتاب، بحثى در باره نسخ گذرانديم.
پاسخ خداوند، به افتراى مشرکان به پیامبر «ص»
«وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشرٌ»:
اين افتراء ديگرى است از مشرکان، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و آن، اين است «إنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ: به درستى که بشرى به او درس مى دهد»، و منشأ اين افتراء - به طورى که از سياق اعتراضشان و جوابى که آمده بر مى آيد - اين بوده که مردى غير عرب بوده، و منظور ايشان، تعليم آن مرد بوده است.
مردى بوده که زبان عربى را به طور فصيح مى دانسته و در عين حال، چيزى از معارف اديان و احاديث انبياء را هم مى دانسته. و چه بسا رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» او را ديده. از اين رو، اين تهمت را زده اند که حتما آن مرد به وى تعليم مى دهد، و ادعايى که مبنى بر وحى بودن گفته هايش مى کند، صحيح نيست. و خداى تعالى، در نقل کلام آنان، رعايت اختصار را کرده، و گرنه تقديرش: «إنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ وَ یَنسِبُ مَا تَعَلَّمَهُ مِنهُ إلَى اللهِ إفتِرَاءً عَلَيه: بشرى به او درس مى دهد و او، آنچه را از وى ياد مى گيرد، از روى افتراء به خدا نسبت مى دهد»، مى باشد.
و معلوم است که جواب دادن به صرف اين که آن مرد زبانش غير عربى است و قرآن به زبان عربى فصيح و آشکار است، ماده اشکال را به کلّى از بين نمى برد. براى اين که ممکن است بگويند: از آن مرد غير عربى درس مى گيرد، و آنگاه يادگرفته هاى خود را، در قالب زبان عربى صحيح و فصيح در مى آورد. بلکه اصلا اين اشکال بيشتر به ذهن مى رسد تا اشکال اول. چون تعبير مشرکان اين بود که: «به درستى که مردى عجمى به او ياد مى دهد»، و اين نبود که «مردى عجمى به او تلقين و يا املاء مى کند»، و او، عين عبارات وى را اداء مى نمايد، و معلوم است که تعليم مربوط به معانى است، نه الفاظ.
و از اين جا به خوبى روشن مى گردد که جمله «لِسَانُ الَّذِى يُلحِدُونَ إلَيهِ... مُبِينٌ»، به تنهايى جواب از شبهه آنان نيست، بلکه جواب از اين جمله شروع شده، و تا تمامى دو آيه تمام مى شود.
و خلاصه جوابى که از مجموع سه آيه استفاده مى شود، اين است که:
تهمتى که شما به وى مى زنيد که بشرى به او تعليم می دهد، و او، آن را به خدا نسبت داده، افتراء مى بندد، اگر مقصود شما از تعليم، تلقين الفاظ است و قرآن کريم، کلام آن مرد است، نه کلام خدا. جوابش اين است که: آن مرد، غيرعرب است، و اين قرآن، به زبان «عربىّ مُبين» است.
رده:تفسیر المیزان